← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 6 dk okuma

Uykusuzluk kilo aldırır mı? İştah hormonları ve insülin direnci

Uykusuz geçen bir gecenin ertesinde atıştırmalıklara uzanmak ya da normalde aklınıza bile gelmeyecek bir tatlıyı canınızın çekmesi çoğumuzun tanıdığı bir durumdur. Bu isteğin ardında yalnızca irade zayıflığı olmayabilir, zira uyku, vücudun açlığı ve tokluğu düzenleyen sistemleriyle iç içe işler. Uykunun bu sistemleri nasıl etkilediğini bilmek, kilo hedeflerinizi belirlerken uykuyu da göz önünde bulundurmanızı kolaylaştırır.

Uykusunu yaklaşık 1,2 saat uzatan fazla kilolu yetişkinlerde günlük enerji alımının 270 kilokalori azaldığını ve iki gün kısıtlı uykudan sonra açlık hissinin %24 arttığını gösteren iki kutulu infografik.
Chicago Üniversitesi'nde 80 fazla kilolu yetişkinin rastgele iki gruba ayrıldığı çalışmada uykusunu yaklaşık 1,2 saat uzatan grubun günlük enerji alımı yaklaşık 270 kilokalori azalmıştır. Yine Chicago Üniversitesi'nde 12 genç erkeğin hem kısıtlı hem uzatılmış uykuyu denediği çalışmada ise iki gün kısıtlı uykunun ardından açlık hissi %24 artmıştır. Kaynak: Chicago Üniversitesi çalışmaları, JAMA Internal Medicine, 2022 ve Annals of Internal Medicine, 2004.

Kısa uyku kilo alma riskini artırır mı?

Kısa uyku ile kilo arasındaki ilişki, çok sayıda insanı kapsayan araştırmalarda tutarlı biçimde karşımıza çıkar. Nitekim 153 çalışmadaki 5 milyonu aşkın katılımcının verisini, meta-analiz adı verilen yöntemle tek bir hesapta birleştiren bir araştırmada kısa uyku obeziteyle ilişkili bulunmuş ve kısa uyuyanlarda obezite riski, normal süre uyuyanlara göre %38 daha yüksek çıkmıştır. Kısa uykuyla kilo arasındaki bu ilişkinin hangi yollardan işleyebileceğini ise katılımcıların uykusunun bilerek kısaltıldığı ya da uzatıldığı deneyler gösterir.

Uykusuzluk iştah hormonlarını nasıl etkiler?

Uykunun iştah üzerindeki etkisinde bilhassa iki hormon öne çıkar. Bunlardan leptin yağ dokusundan salgılanır ve tokluk hissi verir, ghrelin ise mideden salgılanır ve açlığı artırır. ABD'nin Illinois eyaletindeki Chicago Üniversitesi'nde 12 sağlıklı genç erkekle yapılan bir çalışmada her katılımcıya hem iki gün kısıtlı hem de iki gün uzatılmış uyku uygulanmış, bu iki dönemin sırası ise kurayla belirlenmiştir. Randomize çaprazlama adı verilen bu tasarımda her katılımcı iki durumu da yaşadığı için karşılaştırma aynı kişiler arasında yapılır. Katılımcıların aldığı kalori ve fiziksel aktivite düzeyleri iki dönemde de kontrol altında tutulmuştur.

Uyku kısıtlandığında, uzatılmış uykuya kıyasla leptin ortalama %18 azalmış, ghrelin %28 artmıştır. Katılımcıların açlık hissi %24, iştahları %23 yükselmiş ve iştahtaki artış en çok karbonhidratı yüksek, kalorisi yoğun besinlere yönelerek bu besinlerde %33 ile %45 arasına ulaşmıştır.

Uykuyu uzatmak daha az yemenizi sağlar mı?

Uyku kısıtlandığında açlığın arttığını gösteren Chicago'daki hormon çalışması, uykuyu uzatmanın gündelik hayatta daha az yemeye dönüşüp dönüşmeyeceği sorusunu da beraberinde getirir. Bu soruya en iyi cevabı, uykuyu uzatmayı deneyen randomize bir çalışma verir. Yine Chicago Üniversitesi'nden araştırmacılar, 21 ile 40 yaş arasında, gecede 6,5 saatten az uyuyan ve fazla kilolu 80 yetişkini incelemiştir. İki haftalık bir başlangıç döneminin ardından katılımcılar rastgele iki gruba ayrılmıştır. Bir gruba yatakta geçirilen süreyi 8,5 saate çıkarmayı hedefleyen bireysel bir uyku danışmanlığı verilmiş, diğer grup alışılmış uykusunu sürdürmüştür. Katılımcıların hiçbirine diyet ya da egzersiz programı verilmemiştir.

Danışmanlık alan grubun uykusu gecede ortalama 1,2 saat uzamış ve bu grubun enerji alımı, alışılmış uykusunu sürdüren gruba göre günde yaklaşık 270 kilokalori azalmıştır. Harcanan enerjide iki grup arasında belirgin bir fark görülmediğinden danışmanlık alan grupta enerji dengesi eksiye dönmüş, yani bu gruptaki katılımcılar harcadıklarından daha az enerji almış ve vücut ağırlıkları azalmıştır. Bu sonucu daha da dikkate değer kılan, araştırmacıların enerji alımını katılımcıların kendi beyanına bırakmamış olmasıdır. Enerji alımı, içilen özel işaretli suyun vücuttan atılışını izleyerek harcanan enerjiyi ölçen çift işaretli su yöntemiyle ve vücut kompozisyonu ölçümleriyle nesnel olarak hesaplanmıştır.

Chicago'daki uyku uzatma çalışmasının bulgusu, uyku süresinin enerji dengesinde rol oynayabileceğini destekler. Kısa uyku sizin için bir tercihten çok bir zorunluluk gibi görünse bile, bu bulgu uykuyu kilo hedefinizin bir parçası olarak görmeniz için iyi bir gerekçedir.

Uykusuzluk insülin direncini artırır mı?

Uyku yalnızca iştahı değil, kan şekerini düzenleyen insülin hormonunun işleyişini de etkileyebilir. İnsülin direnci, hücrelerin insüline yanıtının azalması ve bu yüzden kan şekerini kontrol altında tutmanın zorlaşmasıdır. Hollanda'daki Leiden Üniversitesi Tıp Merkezi'nde yapılan bir deneyde 9 sağlıklı gönüllü bir gece normal sürede, bir başka gece ise yalnızca 4 saat uyutulmuş ve her iki gecenin ertesinde insülin duyarlılığını ölçen bir test yapılmıştır. Bu testte damardan insülin verilirken kan şekerini sabit tutmak için ne kadar glukoz gerektiği ölçülür ve vücut insüline ne kadar iyi yanıt veriyorsa o kadar çok glukoz gerekir. Normal uykunun ertesiyle karşılaştırıldığında, dört saatlik uykunun ertesinde karaciğerin glukoz üretimi artmış, dokuların glukoz kullanımı azalmış ve kan şekerini sabit tutmak için damardan verilmesi gereken glukoz miktarı yaklaşık %25 düşmüştür.

Leiden'deki deney, tek bir gecelik uyku kısıtlamasının bile sağlıklı insanlarda kısa süreli bir insülin direnci tablosu oluşturabildiğini gösterir. İnsülin direncinin belirtilerini İnsülin direnci nedir, belirtileri nelerdir? yazımızda, kan tahlilinde insülin direncini değerlendirmek için kullanılan HOMA-IR değerinin nasıl okunduğunu ise HOMA-IR kaç olmalı? yazımızda ayrıntılarıyla anlatıyoruz.

Uykunuzu kilo hedefinize nasıl katabilirsiniz?

Uyku tıbbı alanındaki iki ABD kuruluşu, Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi ile Uyku Araştırma Derneği, ortak uzlaşı bildirilerinde sağlıklı yetişkinlerin düzenli olarak gecede 7 saat ya da daha fazla uyumasını önerir. Chicago'daki uyku uzatma çalışması da işe küçük ve kişiye göre belirlenmiş hedeflerle başlamanın faydalı olabileceğini düşündürür. Bu yaklaşımı gündelik hayatınıza taşımak için aşağıdaki adımlardan yararlanabilirsiniz.

  • Şu anki uyku sürenizi birkaç gün not edin ve yatış saatinizi her gün biraz erkene çekerek yatakta geçirdiğiniz süreyi kademeli olarak uzatın.
  • Uyanma saatinizi hafta sonları da mümkün olduğunca sabit tutun. Düzenli uyku için Uyku düzeni nasıl düzeltilir? yazımıza göz atabilirsiniz.
  • Uykuya dalmakta ya da uykunuzu sürdürmekte zorlanıyorsanız Uykusuzluk nasıl geçer? yazımızdaki kanıta dayalı adımları deneyebilirsiniz.

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz. Uykusuzluğun tansiyon ve çarpıntıyla ilişkisini Uykusuzluk tansiyonu yükseltir mi? yazımızda, vücut üzerindeki genel etkilerini ise Uykusuzluk vücuda ne yapar? yazımızda bulabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Nedeni anlaşılamayan hızlı kilo alımı, ayaklarda ya da yüzde şişlik, sık susama ve sık idrara çıkma gibi belirtiler fark ederseniz aile hekiminize başvurmanızı öneririz. Sık susama ve sık idrara çıkma kan şekerinin yüksekliğine işaret edebileceğinden, kan şekeri değerlerinizin ne anlama geldiğini Kan şekeri kaç olmalı? yazımızda bulabilirsiniz. Kilo alımına yüksek sesli horlama, uykuda nefes duraklaması ya da gündüz aşırı uykululuk eşlik ediyorsa, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar durduğu uyku apnesi açısından da değerlendirilmeniz yerinde olur. Uyku apnesinin belirtilerini Uyku apnesi belirtileri nelerdir? yazımızda ayrıntılarıyla anlatıyoruz. Kilo vermek için ilaç kullanıyorsanız ya da kullanmayı düşünüyorsanız her kararı mutlaka hekiminizle istişare ederek verin.

İlgili yazılarımız

Kaynaklar

  1. Itani O, Jike M, Watanabe N, Kaneita Y. Short sleep duration and health outcomes: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Sleep Med. 2017, 32:246-256. doi:10.1016/j.sleep.2016.08.006 · PubMed
  2. Spiegel K, Tasali E, Penev P, Van Cauter E. Brief communication: sleep curtailment in healthy young men is associated with decreased leptin levels, elevated ghrelin levels, and increased hunger and appetite. Ann Intern Med. 2004, 141(11):846-850. doi:10.7326/0003-4819-141-11-200412070-00008 · PubMed
  3. Tasali E, Wroblewski K, Kahn E, Kilkus J, Schoeller DA. Effect of sleep extension on objectively assessed energy intake among adults with overweight in real-life settings: a randomized clinical trial. JAMA Intern Med. 2022, 182(4):365-374. doi:10.1001/jamainternmed.2021.8098 · PubMed
  4. Donga E, van Dijk M, van Dijk JG, et al. A single night of partial sleep deprivation induces insulin resistance in multiple metabolic pathways in healthy subjects. J Clin Endocrinol Metab. 2010, 95(6):2963-2968. doi:10.1210/jc.2009-2430 · PubMed
  5. Watson NF, Badr MS, Belenky G, et al. Recommended amount of sleep for a healthy adult: a joint consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. Sleep. 2015, 38(6):843-844. doi:10.5665/sleep.4716 · PubMed