← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 8 dk okuma

Uykusuzluk nasıl geçer? İlaçsız tedavi (BDT-İ) ve kanıta dayalı adımlar

Uykusuz gecelerde çareyi çoğumuz bir bardak sütte, bir melatonin hapında ya da bir uyku ilacında ararız. Uykusuzluk aylarca sürüp kronik uykusuzluğa dönüştüğünde ise her yolu denemiş olsanız bile hangisine gönül rahatlığıyla güvenebileceğinizi kestirmek kolay değildir.

Düzenli saatlerde yatıp kalkmak, akşamları kafeinden uzak durmak ve yatak odasını karanlık ve sessiz tutmak gibi uyku hijyeni adı verilen alışkanlıklar, kronik uykusuzluğu tek başına gidermeye her zaman yetmeyebilir. Uykusuzluğunuz sürüyor ve gündüz yaşamınızı etkiliyorsa BDT-İ'yi hekiminizle konuşabilirsiniz. Uykusuzluğun nedenlerini merak ediyorsanız Uykusuzluk neden olur yazımıza göz atabilirsiniz.

BDT-İ'nin kronik uykusuzluktaki ortalama etkisini gösteren infografik: meta-analizdeki 20 randomize çalışmada uykuya dalma süresi ortalama 19 dakika, gece uyanık geçen süre 26 dakika kısalmış, uyku etkinliği 9,9 puan artmıştır.
Uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapinin (BDT-İ) 1.162 kişinin katıldığı 20 randomize çalışmada ölçülen ortalama etkisi. Kaynak: BDT-İ meta-analizi, Annals of Internal Medicine, 2015. Görseli ekibimiz hazırladı.

BDT-İ nedir, ne kadar işe yarar?

Uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi, kısaca BDT-İ, belli bir plan içinde adım adım ilerleyen bir terapidir. BDT-İ, uykuyu kolaylaştırmak yerine zorlaştıran düşünce ve inançları ele alan bilişsel teknikleri, uykuya dair eğitimi ve alışkanlıkları değiştirmeye dayanan davranışçı yöntemleri bir arada kullanır. Hekimlerin tedavi kararlarında yol gösterici olarak başvurduğu kılavuzlardan Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) kılavuzu, bu bileşenlerin bir arada kullanıldığı çok bileşenli BDT-İ'yi güçlü bir öneriyle destekler. Amerikan Hekimler Koleji'nin (ACP) kılavuzu BDT-İ'yi kronik uykusuzluğu olan bütün yetişkinlerde ilk tedavi olarak kabul eder ve bu öneriyi orta kalitede kanıta dayanan güçlü bir öneri olarak derecelendirir. Önerilerini harflerle derecelendiren Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu da BDT-İ'yi en yüksek derece olan A ile önerir.

BDT-İ'nin etkisini sayılarla ortaya koyan ve bu yazıda esas aldığımız çalışma bir meta-analizdir. Meta-analiz, aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarının bir araya getirilip birlikte değerlendirildiği bir analizdir. Bu meta-analiz, uykusuzluğun yanında başka bir hastalığı bulunmayan toplam 1.162 kişinin katıldığı 20 randomize çalışmayı, yani katılımcıların tedavi ve karşılaştırma gruplarına kurayla ayrıldığı çalışmaları kapsar.

Bu meta-analize göre tedavinin sonunda yapılan ölçümlerde uykuya dalma süresi ortalama 19 dakika, gece uyanık geçen süre ortalama 26 dakika kısalmış, uyku etkinliği, yani yatakta geçen sürenin uykuyla geçen payı, 9,9 puan artmıştır. Toplam uyku süresinde ise ortalama 7,6 dakikalık, tesadüfle açıklanabilecek düzeyde kalan ve istatistiksel olarak anlamlı bulunmayan bir uzama görülmüştür.

Meta-analize alınan çalışmalarda BDT-İ'ye bağlı bir yan etki bildirilmemiştir. Yalnız BDT-İ'nin davranışçı yöntemlerinden biri olan ve yatakta geçirilen sürenin geçici olarak sınırlanmasına dayanan uyku kısıtlaması herkes için uygun olmayabilir. Uyku kısıtlamasında hangi durumlarda dikkatli olmak gerektiğini aşağıda, uyku günlüğünü anlattığımız bölümde bulabilirsiniz.

Gece uyuyamıyorum, ne yapmalıyım?

BDT-İ'nin davranışçı yöntemlerinden biri olan uyaran kontrolünü evde de uygulayabilirsiniz. Uyaran kontrolünün amacı, yatak ile uyanık kalma arasında kurulmuş olan bağı koparmak ve yatağı yeniden uykuyla eşleştirmektir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin kılavuzu bu yöntemin adımlarını aşağıdaki gibi sıralar.

  • Yalnızca uykunuz geldiğinde yatağa girin.
  • Uyuyamadığınızda yataktan kalkın.
  • Yatağı ve yatak odasını yalnızca uyku ve cinsellik için kullanın. Kitap okumayı ve televizyon izlemeyi yatağın dışında yapın.
  • Her sabah aynı saatte kalkın.
  • Gündüz şekerlemesine bir süre ara vermeyi deneyin.

Uyku günlüğü nasıl tutulur, uyku kısıtlamasında ne işe yarar?

Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, uykusuzluğun değerlendirilmesinde uyku günlüğü tutulmasını önerir. Uyku günlüğü için her sabah yatakta geçirdiğiniz süreyi ve tahminen ne kadar uyuduğunuzu not etmeniz yeterlidir. BDT-İ'nin etkisini anlatırken andığımız uyku etkinliği de bu iki süreden, uyunan sürenin yatakta geçirilen süreye bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur.

Kurgusal bir örnek üzerinden düşünelim. Bir kişinin uyku günlüğüne göre bir hafta boyunca her gece ortalama 8 saat yatakta kaldığını ve bu sürenin ortalama 5 saat 36 dakikasını uyuyarak geçirdiğini varsayalım. Örnekteki 5 saat 36 dakika 336 dakikaya, 8 saat ise 480 dakikaya karşılık gelir. Buna göre bu kişinin uyku etkinliği 336 ÷ 480 × 100 hesabıyla %70 çıkar. Başka bir deyişle, örnekteki kişi yatakta geçirdiği her 10 saatin yaklaşık 7 saatini uyuyarak geçirmektedir. Uyku günlüğü böylece yatakta uyanık geçen zamanın payını da açıkça görmenizi sağlar.

BDT-İ'nin bir diğer davranışçı yöntemi olan uyku kısıtlamasında, yatakta kalma süresi uyku günlüğünde görülen uyku süresine göre geçici olarak sınırlanır. Yatakta kalınacak süreyi belirlemek ve uyku düzeldikçe bu süreyi uzatmak için yönteme hâkim bir uzmanla çalışmak en güvenli yoldur.

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin kılavuzuna göre uyku kısıtlaması, mani ya da hafif mani (hipomani) dönemlerine, yani kişinin olağandışı derecede taşkın ve enerjik hissettiği, uyku ihtiyacının azaldığı dönemlere yatkın kişilerde, epilepsi gibi nöbet bozukluklarının iyi kontrol edilemediği durumlarda ve sürücüler ya da ağır makine operatörleri gibi yüksek riskli işlerde çalışanlarda uygun olmayabilir. Gün içinde aşırı uykululuk yaşıyorsanız da yöntemin size uygun olup olmadığını hekiminizle konuşmanızı öneririz. Uyku kısıtlamasını mutlaka bir hekim ya da BDT-İ terapistiyle birlikte uygulayın.

Uykusuzluk en hızlı nasıl geçer?

Kronik uykusuzlukta kılavuzlarda yer alan seçeneklerin en kısası, BDT-İ'nin davranışçı bölümüne odaklanan ve genellikle 1–4 seans süren kısa davranışçı tedavilerdir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin kılavuzu kısa davranışçı tedavileri, uyaran kontrolünü, bedeni ve zihni rahatlatan egzersizlere dayanan gevşeme tedavisini ve uyku kısıtlamasını tek başına uygulanabilecek seçenekler olarak sayar. AASM kılavuzu bu seçenekleri, hekimin kişinin durumunu göz önünde bulundurarak karar vermesini gerektiren koşullu bir öneriyle destekler. Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu ise egzersizin ve parlak bir ışık kaynağından belirli sürelerle ışık almaya dayanan ışık tedavisinin BDT-İ'ye ek olarak yararlı olabileceğini, bir alt derece olan B ile belirtir.

Kronik değil de tek bir uykusuz gece geçirdiyseniz, ertesi gün her zamanki saatinizde kalkabilir, gün içinde şekerleme yapmaktan kaçınabilir ve akşam yatağa ancak uykunuz geldiğinde girebilirsiniz. Bu üç adım, yukarıda anlattığımız uyaran kontrolünün adımlarıyla da örtüşür. Ertesi gün kendinizi uykulu hissediyorsanız araç kullanmayı ertelemeniz hem sizi hem de yoldaki diğer insanları korur.

Uyku ilacı, melatonin ve magnezyum işe yarar mı?

BDT-İ yeterli gelmediğinde Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu ilaç tedavisini A derecesiyle önerir. Aynı kılavuz bazı uyku ilacı gruplarını yalnızca 4 haftaya kadar kullanılmak üzere önerir, alerji ilaçları arasında da yer alan antihistaminikleri ve psikoz tedavisinde kullanılan antipsikotikleri ise uykusuzluk tedavisinde önermez. Amerikan Hekimler Koleji'nin kılavuzu da kısa süreli ilaç kullanımına hekim ile hastanın birlikte karar vermesini önerir. Uyku ilacına başlamadan ya da kullandığınız ilacı bırakmadan önce hekiminizle istişare etmeniz en güvenli yoldur.

Melatonin, vücudun karanlıkta salgıladığı ve uyku ile uyanıklık düzeninde rol oynayan bir hormondur ve uyku için takviye olarak da kullanılır. Başka bir hastalığa bağlı olmayan, birincil uyku bozukluğu denen uyku sorunlarını yaşayan çocuk ve yetişkinlerde yapılmış 19 randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, melatoninin uykuya dalma süresini etkin madde içermeyen sahte bir hap olan plaseboya göre ortalama 7 dakika kısalttığı bulunmuştur. Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, etkin maddesini hemen salan hızlı salımlı melatonini önermez, etkin maddesini yavaş yavaş salan uzatılmış salımlı biçimi ise 55 yaş ve üzerindeki kişilerde 3 aya kadar kullanılmak üzere B derecesiyle önerir. Melatonin kullanmayı düşünüyorsanız hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Magnezyum, vücutta pek çok işlevde görev alan bir mineraldir ve uyku için de takviye olarak kullanılır. Üç ülkede toplam 151 yaşlı yetişkinle yapılmış 3 küçük randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, magnezyum takviyesinin uykuya dalma süresini plaseboya göre ortalama 17 dakika kısalttığı görülmüştür. Uyku için çay ya da kapsül olarak kullanılan bitkisel ürünlere gelince, Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, kediotu ve benzeri bitkisel ürünleri uykusuzluk tedavisinde önermemektedir. Magnezyum ya da başka bir takviyeye başlamadan önce hekiminize danışmanızı öneririz.

Uygulamayla ya da internetten BDT-İ olur mu?

Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, BDT-İ'nin yüz yüze ya da bir uygulama veya internet üzerinden dijital olarak uygulanabileceğini A derecesiyle belirtir. Bir uygulamaya başlamadan önce hekiminize danışabilir, programın bir uzman tarafından izlenip izlenmediğini de sorabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Uykusuzluğunuz sürüyor ve gündüz yaşamınızı etkiliyorsa hekiminize başvurmanızı öneririz. BDT-İ uygulayan bir uzmana nasıl ulaşabileceğinizi aile hekiminize sorabilir, başvuru yolları için Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımıza göz atabilirsiniz. Uykusuzluğunuza horlama ve uykuda nefes durması, akşamları bacaklarda huzursuzluk ya da çökkün bir ruh hâli eşlik ediyorsa bunu hekiminize ayrıca belirtmeniz yerinde olur, çünkü bu tür belirtiler uykusuzluğun başka bir sağlık sorunuyla birlikte görüldüğünü düşündürebilir.

Uykusuzlukla baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Sağlık Bakanlığı'nın resmî sayfası da intihar girişimini 112'nin aranması gereken durumlar arasında sayar. Uykusuzluğunuz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023, 32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035 · PubMed
  2. Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021, 17(2):255-262. doi:10.5664/jcsm.8986 · PubMed
  3. Qaseem A, Kansagara D, Forciea MA, et al. Management of Chronic Insomnia Disorder in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians. Ann Intern Med. 2016, 165(2):125-133. doi:10.7326/M15-2175 · PubMed
  4. Trauer JM, Qian MY, Doyle JS, et al. Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia: A Systematic Review and Meta-analysis. Ann Intern Med. 2015, 163(3):191-204. doi:10.7326/M14-2841 · PubMed
  5. Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013, 8(5):e63773. doi:10.1371/journal.pone.0063773 · PubMed
  6. Mah J, Pitre T. Oral magnesium supplementation for insomnia in older adults: a Systematic Review & Meta-Analysis. BMC Complement Med Ther. 2021, 21(1):125. doi:10.1186/s12906-021-03297-z · PubMed
  7. T.C. Sağlık Bakanlığı, Giresun İl Ambulans Servisi Başhekimliği. Hangi Durumlarda 112 Aranmalıdır? Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.