← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 6 dk okuma

Uykusuzluk neden olur? Nedenleri ve eşlik eden sağlık sorunları

Gece üçte tavana bakıp "neden uyuyamıyorum" diye düşünmek, zihni daha da uyanık tutabilir. Kimi gece uykusuzluğun sebebi belli gibidir, kimi gece ise ortada hiçbir açıklama yoktur. Oysa uykusuzluğun ardında neyin yattığını bilmek, hekiminize neler anlatacağınızı ve nelere dikkat etmeniz gerektiğini de belirler.

Uykusuzluk nedir, tek bir kötü geceden farkı ne?

Uykusuzluk (insomnia), uyumak için yeterli zamanınız ve uygun bir ortamınız olduğu hâlde uykuya dalamamanız, uykunuzu sürdürememeniz ya da istediğinizden erken uyanmanızdır. Gece yaşanan bu güçlüklere ertesi gün yorgunluk ya da dikkati toplamakta zorlanma gibi gündüz belirtileri de eşlik eder. Uyku bozukluklarının tanımlandığı Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflaması'na (ICSD-3) göre uykusuzluğun kronik sayılabilmesi için bu yakınmaların haftada en az 3 gece görülmesi ve en az 3 aydır sürüyor olması gerekir.

Tek bir kötü gece ya da yoğun bir haftada yaşanan birkaç uykusuz gece, kronik uykusuzluk ölçütünü karşılamaz. Nitekim Dünya Sağlık Örgütü'nün hastalık sınıflaması (ICD-11), daha kısa süren uykusuzluğu "kısa süreli uykusuzluk" adıyla ayrıca kodlar.

Uykusuzluğun Türkiye'deki yaygınlığına dair nüfus tabanlı veri, yani belirli bir hasta grubundan değil genel nüfustan toplanan veri, Türkiye Yetişkin Nüfusunda Uyku Bozuklukları Epidemiyolojisi Çalışması'ndan (TAPES) gelir. Uyku bozukluklarının toplumdaki sıklığını tek seferlik bir anketle, yani kesitsel olarak araştıran TAPES'te 4.758 yetişkinin verisi analize alınmıştır. Akşamları bacaklarda karşı konulmaz bir hareket ettirme isteğiyle uykuya dalmayı zorlaştıran huzursuz bacak sendromu olan katılımcıların dışarıda bırakıldığı bu analizde uykusuzluğun yaşla birlikte arttığı bildirilmiş, uykusuzluk sıklığı 18–24 yaş grubunda %9,8 iken 65 yaş ve üzerinde %13,9 bulunmuştur.

Türkiye'de yaş gruplarına göre uykusuzluk sıklığını gösteren çubuk grafik: 18–24 yaşta %9,8, 25–44 yaşta %11,7, 45–64 yaşta %13,8, 65 yaş ve üzerinde %13,9. Veri TAPES çalışmasından alınmıştır.
TAPES'te analize alınan 4.758 yetişkinde yaş gruplarına göre uykusuzluk sıklığı (%). Kaynak: TAPES, Psychiatry and Clinical Neurosciences, 2015. Görseli İksir Editör Ekibi hazırladı.

Uykusuzluk neden olur?

Uykusuzluğu başlatabilen etkenlerden biri stresli yaşam olaylarıdır. Daha önce uykusuzluk ya da depresyon yaşamamış 2.316 yetişkini bir yıl boyunca izleyen bir çalışmada, yaşanan stresli olayların sayısı ve bu olayların ardından zihinden atılamayan düşünceler, izlemin sonunda uykusuzluk gelişme riskiyle ilişkili bulunmuştur.

Uykusuzluk bir kez başladığında birçok kişide kısır bir döngüye dönüşebilir. Kişi kötü bir gece geçireceğinden endişelenir, gece yatağa uzandığında zihni durmadan çalışır, beden ve zihin tetikte kalır ve bu tetikte olma hâli uykuya dalmayı zorlaştırır. Yatakta fazla zaman geçirmek de uykusuzluğu sürdürebilir. Kötü bir geceyi telafi etmek için erken yatmak ya da sabah geç kalkmak ilk bakışta akla yatkın görünse de yatakta geçen süreyi uzattığı için uykuyu düzeltmek yerine uykusuzluğu sürdürebilir.

Gündelik alışkanlıklardan kafein ve alkol de uykuyu bozabilir. Kafeinin, içinde etken madde bulunmayan bir benzeriyle (plasebo) karşılaştırıldığı randomize kontrollü bir çalışmada, yatmadan 6 saat önce alınan 400 mg kafein bile uykuyu plaseboya göre anlamlı ölçüde bozmuştur. Araştırmacılar bu bulguya dayanarak yatmadan önceki son 6 saatte kafeinden kaçınmayı önermiştir. Alkol ise sağlıklı gönüllülerle yapılan çalışmalarda uykuya dalmayı hızlandırsa da gecenin ikinci yarısında uykuyu bölmüştür.

Türkiye'de yetişkinlerle yapılan TAPES anket çalışmasında da akşamları 6 bardak ve üzeri çay içmenin ve televizyon karşısında 6–8 saat ya da daha uzun süre geçirmenin uykusuzlukla ilişkili olduğu görülmüştür.

Uykusuzluğun nedenleri arasında ilaçları da göz önünde bulundurmak gerekir, zira bazı reçeteli ilaçların yan etkisi uykusuzluk olabilir. Kullandığınız bir ilacın uykunuzu bozduğunu düşünüyorsanız, ilacı bırakmadan önce mutlaka hekiminizle istişare etmeniz en güvenli yoldur.

Uykusuzluk neyin belirtisi, hangi sağlık sorunlarıyla birlikte görülür?

Uykusuzluk kimi zaman tek başına değil, başka sağlık sorunlarıyla birlikte görülebilir. Hekimlere uykusuzluğun tanı ve tedavisinde yol gösteren Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, uykuda nefesin durduğu uyku apnesi gibi başka bir uyku bozukluğundan şüphelenildiğinde ve tedaviye rağmen süren uykusuzlukta polisomnografi (PSG) kullanılmasını önerir. Polisomnografi, gece uyurken beyin dalgalarınızın, solunumunuzun ve bacak hareketlerinizin kaydedildiği bir uyku testidir.

Uykusuzluğa horlama ve uykuda nefes durması eşlik ediyorsa uyku apnesi ihtimali göz önünde bulundurulmalıdır. Akşamları dinlenirken bacakları hareket ettirmek için duyulan karşı konulmaz istek ise huzursuz bacak sendromunu (HBS) düşündürür. Çökkün ruh hâli, isteksizlik ya da yoğun kaygı varsa depresyon ve kaygı bozukluğu da ayrıca araştırılmalıdır. Kronik ağrı da uykusuzlukla birlikte görülebilen sorunlardandır.

Uykusuzluğun kronik hastalıklarla ilişkisine gelince, Türkiye'deki TAPES anket çalışmasında uykusuzluk hipertansiyon (yüksek tansiyon), diyabet ve kalp hastalıklarıyla ilişkili bulunmuştur.

Vücutta neyin eksikliği uykusuzluk yapar?

Vücuttaki eksiklikler söz konusu olduğunda demir, bilhassa huzursuz bacak sendromu olan kişiler için dikkate değer bir yer tutar. Daha önce de değindiğimiz gibi huzursuz bacak sendromu (HBS), bacakları hareket ettirme isteğiyle uykuya dalmayı zorlaştıran bir durumdur. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) huzursuz bacak sendromunun tedavisi için hazırladığı kılavuza göre klinik olarak anlamlı HBS'si olan kişilerde ferritin, yani vücudun demir deposunu gösteren protein, düzenli olarak ölçülmelidir.

AASM kılavuzu, uzmanların ortak görüşüne dayanan bir uzlaşı önerisi olarak, ferritin 75 ng/mL ve altındaysa demir takviyesine başlanabileceğini aktarır. Huzursuz bacak sendromu için önerilen bu 75 ng/mL eşiği, genel nüfus için kullanılan eşiklerden farklıdır. Demir ya da başka bir takviyeye, tahlil sonucunuzu gördükten ve hekiminizle istişare ettikten sonra başlamanız en doğrusudur. Başka bir eksiklikten şüpheleniyorsanız tahlil istemek için de hekiminize başvurabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Uykusuzluk gündüz yaşamınızı etkiliyorsa ya da uykusuzluğa horlama ve uykuda nefes durması, akşamları bacaklarda karşı konulmaz bir hareket ettirme isteği, çökkün ruh hâli ya da yoğun kaygı gibi belirtiler eşlik ediyorsa durumu hekiminizle konuşmanız yerinde olur. Hangi hekime nasıl başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımızda, uykusuzluğun tedavi seçeneklerini ise Uykusuzluk nasıl geçer yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Uykusuzlukla baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Sağlık Bakanlığı'nın resmî sayfası da intihar girişimini 112'nin aranması gereken durumlar arasında sayar. Uykusuzluğunuz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023, 32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035 · PubMed
  2. Benbir G, Demir AU, Aksu M, et al. Prevalence of insomnia and its clinical correlates in a general population in Turkey. Psychiatry Clin Neurosci. 2015, 69(9):543-552. doi:10.1111/pcn.12252 · PubMed
  3. Drake CL, Pillai V, Roth T. Stress and sleep reactivity: a prospective investigation of the stress-diathesis model of insomnia. Sleep. 2014, 37(8):1295-1304. doi:10.5665/sleep.3916 · PubMed
  4. Drake C, Roehrs T, Shambroom J, Roth T. Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. J Clin Sleep Med. 2013, 9(11):1195-1200. doi:10.5664/jcsm.3170 · PubMed
  5. Ebrahim IO, Shapiro CM, Williams AJ, Fenwick PB. Alcohol and sleep I: effects on normal sleep. Alcohol Clin Exp Res. 2013, 37(4):539-549. doi:10.1111/acer.12006 · PubMed
  6. Winkelman JW, Berkowski JA, DelRosso LM, et al. Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2025, 21(1):137-152. doi:10.5664/jcsm.11390 · PubMed
  7. T.C. Sağlık Bakanlığı, Giresun İl Ambulans Servisi Başhekimliği. Hangi Durumlarda 112 Aranmalıdır? Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.