← Sağlık Kütüphanesi

Stres · 7 dk okuma

Kortizol nasıl düşürülür? Kanıt ne diyor?

Stresli bir dönemden geçerken, stres hormonu olarak bilinen kortizolün sizde de yükselip yükselmediğini merak etmiş olabilirsiniz. Bu merak yersiz değildir, zira genç erkeklerle yürütülen bir deneyde bir gece hiç uyumayanların ertesi akşamki kortizol düzeyi yaklaşık %45 yükselmiştir, demek ki uyku kaybı bile bu hormonu belirgin biçimde yükseltebilir. Kortizolü düşürmeye niyetlenmek kolaydır, fakat önerilen yöntemlerden hangilerinin araştırmalarla desteklendiğini ayırt etmek çoğu zaman o kadar kolay olmaz.

Kortizol çalışmalarının kapsamını gösteren infografik. Fiziksel aktivite üzerine katılımcılarının çoğu meme kanseri hastası olan 10 çalışmalık derleme ve meta-analizi, meditasyon üzerine 45 çalışmalık meta-analizi ve uyku kaybından sonra akşam kortizolünün kısmi uyku kaybında %37, tam uyku kaybında %45 arttığını gösteren kontrollü deneyi özetler.
Kortizol çalışmalarının kapsamı. Kaynak: aktivite meta-analizi, Psychoneuroendocrinology, 2022 · meditasyon meta-analizi, J Psychiatr Res, 2017 · uyku deneyi, Sleep, 1997.

Kortizol neden yükselir?

Kortizol, böbreklerin hemen üzerinde yer alan böbrek üstü bezlerinin salgıladığı bir stres hormonudur. Kortizolün üretimini, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezi ile böbrek üstü bezleri arasında işleyen ve kısaca HPA ekseni (hipotalamus-hipofiz-böbrek üstü bezi ekseni) denen bir düzenleme zinciri yönetir. Stresli anlarda olduğu gibi uykusuz geçen gecelerin ardından da kortizol yükselebilir.

Kortizol fazlalığının hastalık düzeyine vardığı duruma Cushing sendromu denir ve Cushing sendromu nadir görülen bir hastalıktır. Hormon hastalıkları alanındaki uluslararası uzmanlık derneklerinden Endocrine Society'nin Cushing sendromu tanısına ilişkin kılavuzu, Cushing sendromu olmadığı hâlde kortizolün yüksek bulunabileceği durumlar arasında gebeliği, depresyonu, ağır obeziteyi, kötü kontrol edilen diyabeti, ameliyat ya da ağrı gibi fiziksel stresi ve yetersiz beslenmeyi sayar. Gündelik stresin ya da bu durumların yükselttiği kortizolün Cushing sendromundan nasıl ayırt edildiğini yüksek kortizol belirtileri ve kortizol testi rehberimizde ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Kortizon içeren ilaç kullananlar için güvenlik notu

Kortizolü düşürmenin yollarına geçmeden önce, kortizon içeren ilaç kullanan okurlarımız için bir hususun altını çizmek isteriz. Kortizon (glukokortikoid) içeren ilaçlar, vücudun kendi ürettiği kortizolün ilaç hâline getirilmiş benzerleridir ve iltihabı ve bağışıklık tepkisini baskılamak amacıyla yaygın olarak kullanılır. Kortizon içeren ilaçlar böbrek üstü bezlerinin kendi kortizol üretimini de baskılar. Avrupa Endokrinoloji Derneği ile Endocrine Society'nin kortizon ilaçlarına bağlı böbrek üstü bezi yetmezliği üzerine 2024'te yayımladığı ortak kılavuza göre böbrek üstü bezlerinin baskılanması yalnızca ilaç hap olarak alındığında değil, kortizon solunduğunda, buruna sıkıldığında, cilde sürüldüğünde ya da eklem içine iğneyle verildiğinde de görülebilir.

Böbrek üstü bezlerinin kendi kortizol üretimi baskılandığı için kortizon içeren bir ilacı birden bırakmak, böbrek üstü bezi yetmezliğine (adrenal yetmezlik) ve adrenal krize, yani tansiyonun düştüğü ve hayatı tehdit eden bir acil duruma yol açabilir. Bu sebeple kortizon içeren bir ilacın dozunu değiştirmeden önce ilacı yazan hekiminizle mutlaka istişare etmenizi, dozun nasıl azaltılacağını da hekiminizle birlikte planlamanızı öneririz. Kortizon kullanırken kusma ya da ishal gibi bir durum yaşarsanız, seyrek de olsa adrenal kriz gelişebileceğini göz önünde bulundurarak hekiminize haber vermeniz yerinde olur.

Kortizolü düşürdüğü gösterilen yöntemler

Gündelik yaşamda kortizolü düşürmek isteyenler için araştırmaların işaret ettiği başlıca yollar düzenli fiziksel aktivite, meditasyon ve uykudur.

Düzenli fiziksel aktivite

Fiziksel aktivitenin kortizolü düşürdüğüne dair en iyi veri, konuyla ilgili 10 çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren bir meta-analizden gelir. Katılımcılarının çoğu meme kanseri hastası olan bu çalışmalarda fiziksel aktivite programlarına katılanların kortizol düzeyinin düştüğü görülmüştür.

Egzersizin aşırısının da kortizolü yükseltebileceğini göz önünde bulundurmak gerekir, nitekim Endocrine Society'nin Cushing sendromu tanısına ilişkin kılavuzu, yoğun ve sürekli egzersiz yapan kişilerde kortizolün yüksek çıkabileceğini belirtir. Yaş ilerledikçe kas gücünüzü de korumak için düzenli harekete başlamak isterseniz ağırlıklarla ya da vücut ağırlığıyla yapılan kuvvet antrenmanını ve örnek haftalık planı anlatan kas kaybı rehberimize göz atabilirsiniz.

Meditasyon

Dikkati bilinçli olarak belirli bir noktaya ya da içinde bulunulan ana yöneltmeye dayanan meditasyon, kortizolü düşürdüğü gösterilen ikinci yöntemdir. Katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı 45 randomize kontrollü çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, meditasyon yapanların kortizolü, tansiyonu ve kalp hızı, başka bir etkinlikle uğraşan karşılaştırma gruplarına göre düşmüştür. Dikkati nefes gibi tek bir noktada toplamaya dayanan odaklanmış dikkat meditasyonunun da kortizolü düşürdüğü görülmüştür.

Uyku

Uyku kaybı kortizolü yükselttiği için uykuyu korumak, kortizolü düşürmenin dolaylı bir yoludur. Girizgahta andığımız ve genç erkeklerle yürütülen kontrollü deneyde, gece yalnızca 04.00 ile 08.00 arasında uyumasına izin verilen katılımcıların da ertesi akşamki kortizol düzeyi %37 artmış, kortizolün gece düşüşe geçmesi de en az bir saat gecikmiştir. Uykunuzla ilgili bir sorun yaşıyorsanız atabileceğiniz ilk adımları uykusuzluğun ilaçsız tedavisini anlatan rehberimizde sıralıyoruz.

Kortizolü düşürdüğü söylenen bitkileri ve takviyeleri, kafeinin kortizole etkisiyle birlikte, bu konulardaki araştırmalar ışığında kortizolü düşüren bitkileri, takviyeleri ve beslenmeyi anlatan rehberimizde ayrıca ele aldık.

Kortizolü dengelemek ne demektir?

Kortizolün kendine özgü bir günlük ritmi vardır. Kortizol, sabah uyandıktan sonraki ilk 30 ila 45 dakikada belirgin biçimde yükselir, sağlıklı ve stres altında olmayan bir kişide ise gece uykuda çok düşük düzeylere iner. Dolayısıyla dengeli kortizol, gün boyu düşük seyreden bir değer değil, sabah yükselip gece düşen bir ritim demektir. Bu sebeple kortizolü sürekli düşürmeye uğraşmak yerine uyku kaybı gibi bu günlük ritmi bozan etkenleri göz önünde bulundurmak daha yerinde olur. Kortizol testlerini ve test sonuçlarının nasıl yorumlandığını kortizol testi rehberimizde bulabilirsiniz.

Kortizol kilo aldırır mı?

Kilo artışı Cushing sendromunun bulgularından biridir, fakat genel nüfusta da çok yaygın görüldüğü için tek başına yüksek kortizolün göstergesi sayılmaz. Saçta biriken uzun süreli kortizol düzeyini ölçen ve tek bir zamanda yapılmış kesitsel çalışmalardaki 146 ayrı katılımcı grubunun (kohort) verisini birleştiren bir meta-analizde yüksek kortizol, boya göre kiloyu gösteren vücut kitle indeksinin daha yüksek ve bel çevresinin daha geniş olmasıyla hafif ölçüde ilişkili bulunmuştur. Beslenmenin, kalori kısıtlamasının ve kafeinin kortizole etkisini ise kortizol yüksekken beslenmede nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatan bölümümüzde ele aldık.

Kortizolü ilaçla düşürmek gerekir mi?

Kortizolü ilaçla ya da ameliyatla düşürmek ancak Cushing sendromu gibi kortizol fazlalığına yol açan bir hastalık saptandığında gündeme gelir. Cushing sendromundan şüphelenilen ve kortizol testi olağan dışı çıkan kişinin bir endokrinoloji uzmanına başvurması önerilir.

Cushing sendromunun beyindeki hipofiz bezinden kaynaklanan biçimine Cushing hastalığı denir. Uluslararası Hipofiz Derneği'nin (Pituitary Society) 2021'de yayımladığı ve uzmanların ortak görüşünü yansıtan uzlaşı raporu, Cushing hastalığında ilk seçenek olarak deneyimli bir hipofiz cerrahının yapacağı ameliyatı, hastanın izleminin de farklı uzmanlık dallarından hekimlerin oluşturduğu çok disiplinli bir ekiple yürütülmesini önerir. Uzlaşı raporunu hazırlayan uzmanlar, ameliyatın gecikeceği durumlarda kortizol üretimini baskılayan ilaçların da düşünülebileceği görüşündedir. Kortizol üretimini baskılayan bu ilaçlar hekim gözetiminde kullanılır.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse, kortizolü kendi başınıza düşürmeye uğraşmak yerine bir hekime başvurmanızı öneririz.

  • Kolay morarma, yüzde kızarıklık, kalça ve omuz çevresi gibi gövdeye yakın kaslarda güçsüzlük ya da 1 cm'den geniş mor çatlaklar gibi Cushing sendromunu düşündürebilecek bulgulardan birkaçı bir arada görülüyor ve giderek artıyorsa Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları polikliniğine başvurabilirsiniz. Kortizol testinin kimlere önerildiğini kortizol testinin ne zaman gerektiğini anlatan rehberimizde açıklıyoruz.
  • Uzun süre kortizon içeren ilaç kullandıysanız ve ilacı azaltırken ya da bıraktıktan sonra halsizlik, bulantı, kas ve eklem ağrısı, kilo kaybı ya da ayağa kalkınca tansiyon düşmesi yaşıyorsanız, böbrek üstü bezi yetmezliğine işaret edebilecek bu belirtileri ilacı yazan hekime vakit kaybetmeden bildirmenizi öneririz.
  • Endocrine Society kılavuzunun, Cushing sendromu olmadığı hâlde kortizolün yüksek bulunabileceği durumlar arasında depresyonu da saydığını yukarıda andık. Uzun süren çökkünlük, ilgi kaybı ya da umutsuzluk yaşıyorsanız, kortizol ölçtürmeden önce bir psikiyatri uzmanına ya da psikoloğa başvurmak yerinde bir ilk adım olur. Bu süreçte kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

Acil bir durumda 112'yi arayın. Kortizon içeren ilaç kullanan ya da böbrek üstü bezi yetmezliği olan biri kusma ya da ishal sırasında ağır halsizlik yaşıyor, bayılıyor ya da bayılacak gibi oluyorsa lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Adrenal kriz tedavi edilmezse şoka ilerleyebileceği için zaman kaybetmeden yardım almak hayati önem taşır.

Stres alışkanlıklarınızı uyku ve hareketle birlikte görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. De Nys L, Anderson K, Ofosu EF, et al. The effects of physical activity on cortisol and sleep: A systematic review and meta-analysis. Psychoneuroendocrinology. 2022, 143:105843. doi:10.1016/j.psyneuen.2022.105843
  2. Pascoe MC, Thompson DR, Jenkins ZM, et al. Mindfulness mediates the physiological markers of stress: Systematic review and meta-analysis. J Psychiatr Res. 2017, 95:156-178. doi:10.1016/j.jpsychires.2017.08.004
  3. Leproult R, Copinschi G, Buxton O, et al. Sleep loss results in an elevation of cortisol levels the next evening. Sleep. 1997, 20(10):865-870. PMID: 9415946
  4. Lindholm J, Juul S, Jørgensen JO, et al. Incidence and late prognosis of cushing's syndrome: a population-based study. J Clin Endocrinol Metab. 2001, 86(1):117-123. doi:10.1210/jcem.86.1.7093
  5. Fleseriu M, Auchus R, Bancos I, et al. Consensus on diagnosis and management of Cushing's disease: a guideline update. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021, 9(12):847-875. doi:10.1016/S2213-8587(21)00235-7
  6. Nieman LK, Biller BM, Findling JW, et al. The diagnosis of Cushing's syndrome: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008, 93(5):1526-1540. doi:10.1210/jc.2008-0125
  7. Beuschlein F, Else T, Bancos I, et al. European Society of Endocrinology and Endocrine Society Joint Clinical Guideline: Diagnosis and Therapy of Glucocorticoid-induced Adrenal Insufficiency. J Clin Endocrinol Metab. 2024, 109(7):1657-1683. doi:10.1210/clinem/dgae250
  8. van der Valk E, Abawi O, Mohseni M, et al. Cross-sectional relation of long-term glucocorticoids in hair with anthropometric measurements and their possible determinants: A systematic review and meta-analysis. Obes Rev. 2022, 23(3):e13376. doi:10.1111/obr.13376
  9. Stalder T, Kirschbaum C, Kudielka BM, et al. Assessment of the cortisol awakening response: Expert consensus guidelines. Psychoneuroendocrinology. 2016, 63:414-432. doi:10.1016/j.psyneuen.2015.10.010