Önemli bir toplantıya girmeden hemen önce kalbinizin hızlandığını hissettiğinizde ihtiyacınız olan şey, uzun vadeli bir yaşam tarzı değişikliğinden çok, o birkaç dakika içinde başvurabileceğiniz sade bir araçtır. Böyle anlarda hangi yöntemin bilimsel çalışmalarda denendiğini ve hangisinin ne zaman işinize yarayacağını önceden bilmek, stresli anları daha hazırlıklı ve sakin karşılamanıza yardımcı olur.
Nefes egzersizi stresi nasıl azaltır?
Stres anında başvurabileceğiniz araçlar arasında en iyi test edilmiş olanı nefes egzersizidir ve bu konudaki kanıt, katılımcıların gruplara kurayla dağıtıldığı, uzaktan yürütülen randomize kontrollü bir çalışmadan gelir. Bu çalışmada katılımcılar bir ay boyunca her gün 5 dakika ya üç nefes egzersizinden birini ya da karşılaştırma için, dikkati yargılamadan o anda yaşananlara vermeye dayanan farkındalık meditasyonunu uygulamıştır. Nefes egzersizlerinin ilki nefes verişinin uzatıldığı döngüsel iç çekme, ikincisi alış, tutuş ve veriş sürelerinin eşit tutulduğu kutu nefesi, üçüncüsü ise hızlı nefeslerin ardından nefesin bir süre tutulduğu tutuşlu hızlı nefes egzersizidir. Bir ay süren bu karşılaştırmada nefes egzersizleri, bilhassa döngüsel iç çekme, ruh hâlini farkındalık meditasyonundan daha çok iyileştirmiş ve solunum hızını meditasyondan daha çok düşürmüştür.
Nefes egzersizlerini meditasyonla karşılaştıran bu çalışmanın öne çıkardığı esas ilke, nefes verişini nefes alışından daha uzun tutmaktır. Bu ilkeden yola çıkarak, stresli bir anda rahat bir yerde oturup nefesinizi burnunuzdan alabilir, ardından ağzınızdan, aldığınızdan daha uzun bir sürede verebilirsiniz. Egzersiz sırasında baş dönmesi ya da nefes darlığı hissederseniz ara verebilirsiniz.
Yeşil alanda vakit geçirmek stresi azaltır mı?
Nefes egzersizinin yanında, stres anında bulunduğunuz ortamı değiştirmek de akla gelen yollardan biridir. Yeşil alanla sağlık arasındaki bağı insanları izleyerek inceleyen 103 gözlemsel çalışmayı ve yeşil alanın etkisini deneyerek ölçen 40 müdahale çalışmasını bir araya getiren bir meta-analizde, yeşil alanda daha fazla vakit geçirmenin, stres hormonu olarak bilinen kortizolün tükürükteki düzeyinin, kalp hızının ve küçük tansiyonun daha düşük olmasıyla ilişkili olduğu görülmüştür. Bu meta-analizin bulgularını göz önünde bulundurarak, stresli bir anda ofisten çıkıp yakınınızdaki bir parka ya da yeşil bir alana yönelmeyi, kolayca ve düşük maliyetle deneyebileceğiniz bir adım olarak düşünebilirsiniz.
Stres anında hangi adımları hangi sırayla atabilirsiniz?
Stresli bir anda aşağıdaki sırayı izleyerek hem güvenliğinizi gözetebilir hem de nefes egzersizine ve yeşil alana yerinde başvurabilirsiniz.
- İlk iş olarak bedeninizde neler hissettiğinize dikkat edin. Göğsünüzde ağrı ya da baskı, nefes darlığı veya bayılacak gibi olma hissi varsa nefes egzersizini bir kenara bırakın, önceliği acil duruma verin ve lütfen beklemeden 112'yi arayın.
- Hissettikleriniz daha önce de yaşadığınız tanıdık bir gerginlikse nefes verişini uzattığınız 5 dakikalık nefes egzersizine başlayın.
- Mümkünse bulunduğunuz ortamdan çıkın ve yeşil bir alana ya da açık havaya yönelin.
- Aynı durum haftada birkaç kez tekrarlıyorsa stresinizi neyin tetiklediğini not edin ve aşağıda anlattığımız kalıcı yöntemlere geçin.
Anlık araçlar ile uzun vadeli alışkanlıklar arasındaki fark nedir?
Nefes egzersizi ve yeşil alan gibi anlık araçlar bir stres anını yönetmenize yardımcı olur, stresin kaynağıyla baş etmek ya da zamanla biriken stresi azaltmak içinse kalıcı yöntemlere ihtiyaç vardır. Nitekim stresle sağlık arasındaki ilişkiye dair araştırmaları gözden geçiren bir derlemeye göre kısa süreli stres tepkileri genç ve sağlıklı kişilerde genellikle sağlığa yük getirmez, stres kesintisiz sürdüğünde ise, bilhassa yaşlı ya da sağlık sorunları olan kişilerde, stresin uzun vadeli etkileri sağlığa zarar verebilir. Sağlıklı yetişkinlerle yapılmış 29 çalışmayı bir araya getiren bir başka meta-analizde, farkındalık meditasyonunu haftalar süren bir program içinde adım adım öğreten ve farkındalık temelli stres azaltma olarak bilinen programların stres üzerinde büyük bir etki gösterdiği ve bu etkinin, katılımcılar ortalama 19 hafta sonra yeniden değerlendirildiğinde de sürdüğü görülmüştür. Stresiniz tek bir anla sınırlı kalmayıp sürüyorsa, farkındalık temelli stres azaltma gibi belirli bir plana göre ilerleyen, yapılandırılmış bir programa katılmak yerinde bir adım olur. Haftalardır geçmeyen stresle baş etmenin kalıcı yollarını kronik stres için stres yönetimi rehberimizde ayrıntısıyla bulabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Stres anında yaşanan belirtiler kimi zaman sıradan bir gerginliğin ötesine geçebilir. Aniden başlayan yoğun bir korku, çarpıntı ve göğüste sıkışma bir arada görülüyorsa bu tablo panik atağı düşündürebilir. Atak anında neler yapabileceğinizi panik atak nasıl geçer yazımızda anlatıyoruz.
Acil durumda 112'yi arayın. Göğsünüzde ağrı ya da baskı, nefes darlığı, soğuk terleme, kola ya da çeneye yayılan ağrı veya bayılma yaşıyorsanız, bu belirtiler kalp krizi gibi acil bir durumun işareti olabileceğinden, stresten kaynaklandığını düşünseniz bile lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Panik atağı kalp krizinden nasıl ayırt edebileceğinizi panik atak mı kalp krizi mi yazımızda ayrıntısıyla ele aldık.
Stres belirtileriniz haftalardır sürüyor ve uykunuzu ya da günlük işlerinizi aksatıyorsa aile hekiminize, bir psikiyatri uzmanına ya da bir psikoloğa başvurmanızı öneririz. Stresin hangi belirtilerle kendini gösterdiğini stres belirtileri rehberimizde ayrıntısıyla açıklıyoruz.
Stresle baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Stresiniz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Nefes egzersizini ne sıklıkla yapmak gerekir?
Nefes egzersizlerini farkındalık meditasyonuyla karşılaştıran randomize kontrollü çalışmada katılımcılar egzersizi bir ay boyunca her gün 5 dakika uygulamıştır. Bu sebeple en iyi test edilmiş düzen, her gün 5 dakikalık bir uygulamadır.
Nefes egzersizi mi, meditasyon mu daha iyi?
Nefes egzersizlerini farkındalık meditasyonuyla karşılaştıran ve bir ay süren randomize kontrollü çalışmada, her gün 5 dakika uygulanan nefes egzersizleri ruh hâlini meditasyondan daha çok iyileştirmiştir. Sağlıklı yetişkinlerle yapılmış 29 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde ise farkındalık temelli stres azaltma programlarının stres üzerinde büyük bir etki gösterdiği ve bu etkinin haftalarca sürdüğü görülmüştür. Nefes egzersizini ve meditasyonu birbirinin alternatifi olarak görmeniz gerekmez, iki yöntemden de yararlanabilirsiniz.
Kaynaklar
- Balban MY, Neri E, Kogon MM, et al. Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal. Cell Rep Med. 2023,4(1):100895. doi:10.1016/j.xcrm.2022.100895
- Twohig-Bennett C, Jones A. The health benefits of the great outdoors: A systematic review and meta-analysis of greenspace exposure and health outcomes. Environ Res. 2018,166:628-637. doi:10.1016/j.envres.2018.06.030
- Schneiderman N, Ironson G, Siegel SD. Stress and health: psychological, behavioral, and biological determinants. Annu Rev Clin Psychol. 2005,1:607-628. doi:10.1146/annurev.clinpsy.1.102803.144141
- Khoury B, Sharma M, Rush SE, Fournier C. Mindfulness-based stress reduction for healthy individuals: A meta-analysis. J Psychosom Res. 2015,78(6):519-528. doi:10.1016/j.jpsychores.2015.03.009



