← Sağlık Kütüphanesi

Stres · 6 dk okuma

Stres nasıl geçer? Kronik stres için kanıta dayalı stres yönetimi

Stres haftalardır omuzlarınızdaysa bir akşam dinlenmek ya da bir nefes egzersizi yapmak çoğu zaman yetmez, zira stresin kaynağı ortadan kalkmadıkça bedenin strese verdiği tepki de sürer. Böyle bir dönemde insan, hangi yöntemin gerçekten fark yarattığını ve hangisine vakit ayırmaya değdiğini bilmek ister.

Farkındalık temelli programlarda ve iş yeri stres yönetimi programlarında etki büyüklüğünün 0,53 olduğunu, farkındalık programının sonuçlarının ise ortalama 19 haftalık izlemde korunduğunu gösteren infografik
Stres yönetimi programlarını inceleyen iki meta-analizin sonuçları. Kaynak: farkındalık programları meta-analizi, J Psychosom Res, 2015 · iş yeri stres yönetimi meta-analizi, J Occup Health Psychol, 2008.

Kronik stres neden kendiliğinden geçmez?

Bedenin strese verdiği tepki, stresin kaynağı sürdükçe sürer. Stres ile sağlık arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmaları gözden geçiren bir derlemeye göre genç ve sağlıklı kişilerde kısa süreli stres tepkileri genellikle sağlığa bir yük getirmez, ne var ki tehdit ortadan kalkmayıp sürdüğünde, bilhassa yaşlı ya da sağlığı zayıf kişilerde, stres kaynaklarının uzun vadeli etkileri sağlığa zarar verebilir. Aynı derlemeye göre bu zararın büyüklüğü, kişinin ruhsal ve sosyal dayanaklarına ve zaman içinde öğrendiği baş etme biçimlerine de bağlıdır. Baş etme biçimleri sonradan öğrenildiği için değiştirilebilir ve aşağıda anlatacağımız programlar esas olarak bu baş etme biçimlerini hedef alır. Stresin hangi organlara etki ettiğini stres hangi organa zarar verir yazımızda, stres belirtilerinin nasıl tanındığını da stres belirtileri rehberimizde ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Farkındalık temelli programlar stresi azaltır mı?

Farkındalık temelli stres azaltma, İngilizce adının kısaltmasıyla MBSR, dikkati içinde bulunulan ana yöneltmeyi öğreten ve bir eğitmen eşliğinde belirli bir plana göre ilerleyen yapılandırılmış bir programdır. Sağlıklı yetişkinlerle yapılmış 29 çalışmanın ve toplam 2.668 katılımcının sonuçlarını bir araya getirip birlikte değerlendiren bir meta-analizde MBSR orta düzeyde etkili bulunmuştur. Programa katılanları karşılaştırma gruplarıyla kıyaslayan analizlerde, iki grup arasındaki farkı ortak bir ölçekle ifade eden ve etki büyüklüğü adı verilen ölçüt 0,53 olarak hesaplanmıştır.

Sağlıklı yetişkinlerle yapılan bu MBSR meta-analizinde etki stres üzerinde büyük, kaygı ve depresyon üzerinde orta, tükenmişlik üzerinde küçük olmuş, sonuçlar katılımcıların ortalama 19 hafta sonra yeniden değerlendirildiği izlemde de korunmuştur. Meta-analizde incelenen yöntem tek başına yapılan bir meditasyon uygulaması değil, bir eğitmenle yürütülen düzenli bir program olduğundan, farkındalıktan yararlanmak isteyenlerin de böyle bir programı göz önünde bulundurmasını öneririz.

Bilişsel davranışçı beceriler stres yönetiminde ne kadar etkilidir?

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki bağa odaklanan bir terapi yöntemidir ve stres yönetiminde BDT becerileri, stres veren düşünce kalıplarını ve baş etme biçimlerini değiştirmeyi hedefler. İş yerlerinde yürütülen stres yönetimi programlarını inceleyen 36 deneysel çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, toplam 2.847 kişinin katıldığı 55 programın ortalama etki büyüklüğü 0,53 bulunmuştur. Program türleri karşılaştırıldığında bilişsel davranışçı programlar, gevşeme egzersizleri gibi diğer program türlerinden daha büyük bir etki göstermiş, ne var ki bu programlara başka bileşenler eklendiğinde etki azalmıştır.

Nefes egzersizi kronik stres için yeterli mi?

Katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı randomize bir çalışmada, bir ay boyunca her gün 5 dakika nefes egzersizi yapan katılımcıların ruh hâlinin iyileştiği ve solunum hızlarının düştüğü görülmüştür. Ne var ki stresin kaynağı sürdükçe stres tepkisi de süreceği için kronik streste nefes egzersizini tek başına bir çözüm olarak değil, farkındalık temelli ve bilişsel davranışçı programların yanında bir destek olarak düşünmek yerinde olur. Nefes egzersizlerinin nasıl yapıldığını ve stres anında nasıl kullanılabileceğini anlık stres yazımızda anlatıyoruz.

Hareket, uyku ve sosyal bağlar stresi nasıl etkiler?

Amerikan Psikoloji Derneği, aşırı ya da kronik stres yaşayanlara sosyal desteklerini korumalarını, düzenli egzersiz yapmalarını ve yeterince uyumalarını önerir.

Düzenli hareketin stres üzerindeki etkisi, bedenin başlıca stres hormonu olan kortizol üzerinden de incelenmiştir. Fiziksel aktivite programlarını inceleyen 10 çalışmayı bir araya getiren, katılımcılarının çoğu meme kanseri hastası olan ve yaşlıları kapsamayan bir meta-analizde, fiziksel aktivitenin kortizolü düşürdüğü orta kesinlikte, uyku kalitesini iyileştirdiği ise düşük kesinlikte kanıtla gösterilmiştir. Kortizolü düşüren yöntemleri kortizol nasıl düşürülür yazımızda, uykuyu düzeltmenin ilk adımlarını da uykusuzluğun ilaçsız tedavisini anlatan rehberimizde bulabilirsiniz.

Doğada vakit geçirmek stresi azaltır mı?

Parklar ve ormanlar gibi yeşil alanların sağlığa etkisini inceleyen çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde, yeşil alanlarla daha fazla temas, tükürükte ölçülen kortizol düzeyinin daha düşük olmasıyla ilişkili bulunmuştur. Yeşil alanda vakit geçirmek, farkındalık temelli ve bilişsel davranışçı programların yerine geçmekten çok, onların yanına eklenebilecek düşük maliyetli bir destektir.

Stres anında alkole ya da ekran kaydırmaya yönelmek yerine ne yapılabilir?

Stresle baş etmek için alkole ya da telefonda sürekli ekran kaydırmaya yönelmek yaygın bir alışkanlıktır. Bu yazıda anlattığımız farkındalık temelli ve bilişsel davranışçı programlar ise stres üzerindeki etkisi meta-analizlerle incelenmiş yöntemlerdir ve alkol ya da ekran yerine önce bu programları denemenizi öneririz. Stresli dönemlerde beslenme düzeninizi de gözden geçirmek isterseniz Akdeniz diyetini anlatan rehberimize göz atabilirsiniz.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

  • Stres belirtileriniz haftalardır sürüyor ve uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi bozuyorsa önce aile hekiminize, ardından gerekirse bir psikiyatri uzmanına ya da psikoloğa başvurmanızı öneririz. Amerikan Psikoloji Derneği de aşırı ya da kronik stres yaşayanlar için lisanslı bir psikoloğun stres kaynaklarını belirlemeye ve bunlarla baş etmenin yollarını bulmaya yardımcı olabileceğini belirtir.
  • Stresinize ani ve yoğun korku nöbetleri eşlik ediyorsa panik atak belirtileri rehberimize göz atabilir ve bir hekime başvurabilirsiniz.
  • Stres altındayken ortaya çıkan her bedensel belirti stresten kaynaklanmaz ve bazıları kalp krizi gibi acil bir durumun işareti olabilir. Göğüste ağrı ya da baskı, nefes darlığı, soğuk terleme, kola veya çeneye yayılan ağrı ya da bayılma varsa, belirtiler stresten kaynaklanıyor gibi görünse bile lütfen hemen 112'yi arayın.
  • Stresle baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Stresiniz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

Acil durumda 112'yi arayın. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız stres yönetimi tekniklerini denemeden önce lütfen 112'yi arayın.

Stres, uyku ve hareket alışkanlıklarınızı birlikte görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Vücuttaki stres nasıl atılır?

Stres vücuttan atılan bir madde değil, bedenin bir tepkisidir. Amerikan Psikoloji Derneği'ne göre kısa süreli stres tepkisi, stresin kaynağı ortadan kalkınca sona erer ve beden olağan hâline döner. Stresin kaynağı sürdükçe tepki de sürdüğü için esas çözüm, tepkiyi yatıştırmak kadar stresin kaynağını azaltmaktır.

Stres yapmamak için ne yapmalı?

Her stres kaynağını ortadan kaldırmak mümkün olmasa da bir kısmını değiştirebilirsiniz. İş yükünüz ya da başkalarına koyduğunuz sınırlar gibi değiştirebildiğiniz stres kaynakları için düzenleme yapmak, değiştiremediğiniz kaynaklar karşısında ise farkındalık temelli ya da bilişsel davranışçı programlarla baş etme becerilerinizi geliştirmek birlikte ele alınabilir.

Kaynaklar

  1. Khoury B, Sharma M, Rush SE, Fournier C. Mindfulness-based stress reduction for healthy individuals: A meta-analysis. J Psychosom Res. 2015,78(6):519-528. doi:10.1016/j.jpsychores.2015.03.009
  2. Richardson KM, Rothstein HR. Effects of occupational stress management intervention programs: a meta-analysis. J Occup Health Psychol. 2008,13(1):69-93. doi:10.1037/1076-8998.13.1.69
  3. Balban MY, Neri E, Kogon MM, et al. Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal. Cell Rep Med. 2023,4(1):100895. doi:10.1016/j.xcrm.2022.100895
  4. De Nys L, Anderson K, Ofosu EF, et al. The effects of physical activity on cortisol and sleep: A systematic review and meta-analysis. Psychoneuroendocrinology. 2022,143:105843. doi:10.1016/j.psyneuen.2022.105843
  5. Twohig-Bennett C, Jones A. The health benefits of the great outdoors: A systematic review and meta-analysis of greenspace exposure and health outcomes. Environ Res. 2018,166:628-637. doi:10.1016/j.envres.2018.06.030
  6. Schneiderman N, Ironson G, Siegel SD. Stress and health: psychological, behavioral, and biological determinants. Annu Rev Clin Psychol. 2005,1:607-628. doi:10.1146/annurev.clinpsy.1.102803.144141
  7. American Psychological Association. Stress effects on the body. Erişim: 9 Kasım 2026. https://www.apa.org/topics/stress/body