Çarpıntı, mide yanması, gerginlik ve ağrıyan omuzlar aynı dönemde ortaya çıktığında, stresin vücutta tam olarak neye zarar verdiğini merak etmek son derece doğaldır. Bu belirtilerin her biri tek başına küçük görünebilir, ama hepsi aynı kaynaktan geliyorsa uzun vadede ne kadar ciddi bir tabloya işaret ettikleri insanın aklına takılır. Stresin bıraktığı izi sürmek için önce stres anında vücutta neler olup bittiğine bakmak gerekir.
Stres yanıtı vücutta nasıl çalışır?
Stresli bir durumla karşılaştığımızda vücutta iki sistem aynı anda devreye girer. Bunlardan ilki, kalbi hızlandırıp vücudu tehlikeye karşı harekete geçiren ve "savaş ya da kaç" tepkisi diye anılan yanıtı yöneten sempatik sinir sistemidir ve son derece hızlı iş görür. İkincisi ise beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinden böbreklerin hemen üstündeki böbrek üstü bezlerine uzanan bir hormon zinciridir. HPA ekseni (hipotalamus-hipofiz-böbrek üstü bezi ekseni) adı verilen bu zincir, halk arasında stres hormonu olarak bilinen kortizolün salgılanmasını sağlar. Kortizolün stres dışındaki görevlerini ve nasıl test edildiğini yüksek kortizol belirtileri rehberimizde anlatıyoruz.
Sempatik sinir sisteminin ve kortizolün devreye girdiği bu stres yanıtı, kısa vadede vücudun işine yarar. Stres ve sağlık ilişkisine dair araştırmaları bir araya getiren kapsamlı bir derlemeye göre genç ve sağlıklı kişilerde kısa süreli stres yanıtları vücudun duruma uyum sağlamasına yardımcı olabilir ve genellikle sağlığa bir yük getirmez. Tehdit uzun süre devam ettiğinde ve vücut kendini toparlayamadığında ise, bilhassa yaşlı ya da sağlığı zayıf kişilerde, stresin uzun vadeli etkileri sağlığa zarar verebilir.
Allostatik yük nedir?
Stresin vücutta zamanla bıraktığı izi anlatmak için kullanılan kavramlardan biri allostatik yüktür. Sempatik sinir sisteminin ve HPA ekseninin stres sırasında harekete geçirdiği kortizol gibi hormonlara ve sinirsel tepkilere stres aracıları denir ve allostatik yük, stres aracılarının zamanla vücutta biriken yükünü anlatır. Dünyanın önde gelen tıp dergilerinden New England Journal of Medicine'de yayımlanmış bir derlemeye göre stres aracıları kısa vadede vücudu korur, ancak sürekli ya da düzensiz çalıştıklarında kalp-damar, bağışıklık ve beyin sistemlerinde zamanla biriken bir hasara yol açabilir. Allostatik yük kavramı, stresin neden tek bir organa değil, birden çok sisteme aynı anda yüklendiğini de bu sayede açıklar.
Stres kalbe ve damarlara nasıl zarar verir?
Stresin yük bindirdiği sistemler arasında kanıtı en sağlam olanı kalp ve damarlardır. Stres anında kalp hızlanır ve tansiyon yükselir. ABD'deki psikologların meslek kuruluşu Amerikan Psikoloji Derneği, stresin vücuda etkilerini anlattığı sayfasında uzun süre devam eden stresin yüksek tansiyon, kalp krizi ve inme riskini artırabileceğini belirtir. Tansiyon yüksekliğinin belirtilerini yüksek tansiyon belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.
Stres ile kalp hastalığı arasındaki ilişkiyi sayılarla ortaya koyan çalışmaların başında iki büyük çalışma gelir. Bunlardan ilki olan INTERHEART çalışmasında, 52 ülkede ilk kalp krizini geçiren hastalar, yaş ve cinsiyet bakımından kendilerine benzeyen ve kalp krizi geçirmemiş kişilerle karşılaştırılmıştır. Stresin dört basit soruyla sorgulandığı bu çalışmada kalıcı iş stresi bildirenlerde kalp krizi geçirmiş olma olasılığı yaklaşık iki kat yüksek bulunmuştur (olasılık oranı 2,14).
Stres ile kalp hastalığı ilişkisini inceleyen ikinci büyük çalışma, birden çok araştırmanın verisini birleştirerek tek bir analizde değerlendiren bir meta-analizdir. Bu meta-analizde Avrupa'da başlangıçta kalp hastalığı olmayan çalışanları yıllarca izleyen 13 izlem çalışmasının, diğer adıyla kohortun verileri bir araya getirilmiştir. İş yükünün ağır, çalışanın işi üzerindeki kontrolünün ise düşük olduğu durumu, yani iş gerilimini bildiren çalışanlarda, kalbi besleyen damarların hastalığı olan koroner kalp hastalığı riski iş gerilimi bildirmeyenlere göre yaklaşık %23 yüksek bulunmuştur (risk oranı 1,23). Henüz fark edilmemiş bir kalp hastalığının iş gerilimini artırmış olma ihtimalini dışlamak için izlemin ilk yıllarında ortaya çıkan vakalar hesaba katılmadığında da risk yüksek kalmıştır.
Avrupa'daki bu meta-analize göre toplumdaki koroner kalp hastalığı vakalarından iş gerilimine bağlanabilecek pay, nüfus riski adı verilen ölçüyle %3,4 olarak hesaplanmıştır. Meta-analizin yazarları, iş stresini önlemenin koroner kalp hastalığının görülme sıklığını azaltabileceğini, ancak bu yolun etkisinin sigara gibi bilinen risk faktörleriyle mücadelenin etkisinden çok daha küçük kalacağını belirtmiştir.
Stres bağışıklığı nasıl etkiler?
Allostatik yük kavramının işaret ettiği sistemlerden biri de bağışıklık sistemidir ve uzun süren stres, bağışıklık sisteminin iltihabı dizginleme becerisini bozabilir. Kortizol normalde iltihabı yatıştıran bir hormondur. Sağlıklı gönüllülerin karantinada soğuk algınlığı virüsüne bilerek maruz bırakıldığı iki çalışmada, stresin kortizolün iltihabı yatıştıran etkisini nasıl değiştirdiği incelenmiştir. İlk çalışmada 276 sağlıklı yetişkinden yakın zamanda uzun süreli ve tehdit edici bir stres yaşamış olanlarda kortizole yanıt veren hücrelerin duyarlılığının azaldığı, yani glukokortikoid reseptör direnci geliştiği görülmüş, glukokortikoid reseptör direnci olanların da ardından soğuk algınlığına yakalanma riski daha yüksek bulunmuştur. İkinci çalışmada ise 79 kişide glukokortikoid reseptör direnci, virüs bulaşan kişilerde burun salgısında daha fazla iltihap molekülü üretilmesiyle ilişkili bulunmuştur.
İltihap pek çok hastalığın başlamasında ve ilerlemesinde rol oynadığından, soğuk algınlığı virüsüyle yapılan bu iki çalışmanın yazarları, uzun süren stresin iltihabın düzenlenmesini bozmasının, stresin sağlık üzerindeki rolünü anlamak açısından geniş bir önem taşıyabileceğini belirtmiştir. Uzun süren stresin günlük hayatta fark edilebilen işaretlerini ise stres belirtileri rehberimizde anlatıyoruz.
Stres sindirim sistemini, kasları ve nefesi nasıl etkiler?
Stresin izleri sindirim sisteminde, kaslarda ve nefeste de görülebilir. Amerikan Psikoloji Derneği'nin stresin vücuda etkilerini anlatan sayfasına göre stres, beyin ile bağırsak arasındaki iletişimi etkileyebilir ve mide yanmasını, şişkinliği ve karın ağrısını artırabilir. Stresin sindirim üzerindeki bu etkisi bilhassa kronik bağırsak hastalığı olan kişilerde belirgindir. Stres anında kaslar da gerilir ve uzun süren kas gerginliği baş ağrısıyla, stres ise bel ve kol ağrılarıyla ilişkilendirilmiştir. Stres nefesi de hızlandırabilir ve panik atağa yatkın kişilerde stresin yol açtığı hızlı nefes bir panik atağı tetikleyebilir.
Stresli bir dönemde ödem fark ederseniz ne yapmalı?
Vücutta su tutulmasına bağlı şişliğe ödem denir. Stresli bir dönemde bacaklarınızda ya da yüzünüzde yeni başlayan, tek taraflı olan ya da nefes darlığıyla birlikte görülen bir şişlik fark ederseniz, şişliği mutlaka hekiminize değerlendirtmenizi öneririz, çünkü bu tür bir şişlik kalp, damar, böbrek ya da karaciğerle ilgili sebepleri akla getirir.
Stresin zararını azaltmak için ne yapılabilir?
Stresin vücuttaki yükünü hafifletmek için başvurulabilecek yollar da araştırılmıştır. Yazının başında andığımız ve stres ile sağlık ilişkisine dair araştırmaları bir araya getiren derleme, kişiye ruhsal ve sosyal destek sunan psikososyal müdahalelerin stresle ilişkili bozuklukların tedavisinde yararlı olduğunu ve kronik hastalıkların seyrini etkileyebileceğini bildirir. Hangi yöntemin ne ölçüde kanıta dayandığını kronik stres için stres yönetimi rehberimizde, stres anında hemen başvurabileceğiniz araçları ise anlık stres yazımızda anlatıyoruz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
- Göğsünüzde ağrı ya da baskı, nefes darlığı, soğuk terleme, kolunuza ya da çenenize yayılan ağrı veya bayılma olursa, belirtiler stresten kaynaklanıyor gibi görünse bile lütfen beklemeden 112'yi arayın, zira bu belirtiler kalp krizinin işareti olabilir. Kalp krizinin işaretlerini kalp krizi belirtileri rehberimizde, panik atağın kalp krizinden nasıl ayırt edileceğini ise panik atak mı kalp krizi mi yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.
- Tansiyonunuz sık sık yüksek ölçülüyorsa, çarpıntınız uzun sürüyorsa ya da haftalardır geçmeyen karın ağrısı, kilo kaybı veya kanlı dışkı fark ederseniz, bu belirtilerin stres dışında bir sebebi olup olmadığını aile hekiminizle mutlaka istişare etmenizi öneririz.
- Stres günlük işlerinizi, uykunuzu ya da ilişkilerinizi sarsmaya başladıysa bir psikiyatri uzmanından ya da psikologdan destek alabilirsiniz. Stresle baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Stresiniz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Acil durumda 112'yi arayın. Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılma yaşarsanız, belirtiler stresten kaynaklanıyor gibi görünse bile lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Stres, uyku ve hareket alışkanlıklarınızı birlikte görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Stres mide bulantısı yapar mı?
Amerikan Psikoloji Derneği'ne göre stres, beyin ile bağırsak arasındaki iletişimi etkileyerek mide yanmasını, şişkinliği ve karın ağrısını artırabilir ve bulantı gibi mide rahatsızlıklarının daha kolay hissedilmesine yol açabilir. Tekrarlayan kusma, kilo kaybı, kanlı dışkı ya da şiddetli karın ağrısı ise stres dışındaki sebepleri akla getirir ve bu durumlarda mutlaka hekiminize başvurmanızı öneririz.
Stresin zararı kalıcı mıdır?
Stresin zararının kalıcı olup olmaması, stresin ne kadar sürdüğüne ve stresi yaşayan kişiye bağlıdır. Stres ve sağlık ilişkisine dair araştırmaları bir araya getiren bir derlemeye göre genç ve sağlıklı kişilerde kısa süreli stres genellikle sağlığa bir yük getirmez, tehdit uzun süre devam ettiğinde ise bilhassa yaşlı ya da sağlığı zayıf kişilerde stresin uzun vadeli etkileri sağlığa zarar verebilir.
Kaynaklar
- McEwen BS. Protective and damaging effects of stress mediators. N Engl J Med. 1998,338(3):171-179. doi:10.1056/NEJM199801153380307
- Schneiderman N, Ironson G, Siegel SD. Stress and health: psychological, behavioral, and biological determinants. Annu Rev Clin Psychol. 2005,1:607-628. doi:10.1146/annurev.clinpsy.1.102803.144141
- Rosengren A, Hawken S, Ounpuu S, et al. Association of psychosocial risk factors with risk of acute myocardial infarction in 11119 cases and 13648 controls from 52 countries (the INTERHEART study): case-control study. Lancet. 2004,364(9438):953-962. doi:10.1016/S0140-6736(04)17019-0
- Kivimäki M, Nyberg ST, Batty GD, et al. Job strain as a risk factor for coronary heart disease: a collaborative meta-analysis of individual participant data. Lancet. 2012,380(9852):1491-1497. doi:10.1016/S0140-6736(12)60994-5
- Cohen S, Janicki-Deverts D, Doyle WJ, et al. Chronic stress, glucocorticoid receptor resistance, inflammation, and disease risk. Proc Natl Acad Sci U S A. 2012,109(16):5995-5999. doi:10.1073/pnas.1118355109
- American Psychological Association. Stress effects on the body. Erişim: 9 Kasım 2026. https://www.apa.org/topics/stress/body



