Sabahları yorgun uyanıyor, kilo alıyor ve geceleri uyumakta zorlanıyorsanız aklınıza ilk gelen açıklamalardan biri yüksek kortizol olabilir. Kortizol, böbreklerin hemen üstünde yer alan böbrek üstü bezlerinin salgıladığı ve halk arasında stres hormonu diye bilinen bir hormondur. Ne var ki yorgunluk, kilo artışı ve uykusuzluk o kadar yaygın şikâyetlerdir ki bunlardan hangisinin gerçekten kortizolden kaynaklandığını ayırt etmek ilk bakışta güç görünür.
Yüksek kortizol belirtileri nelerdir?
Vücudun uzun süre fazla kortizole maruz kalmasıyla ortaya çıkan tabloya tıpta Cushing sendromu denir. Hekimlikte yüksek kortizolün belirtileri denince de esas olarak Cushing sendromunun belirtileri ele alınır. Hormon hastalıkları alanındaki uzmanların uluslararası derneği Endocrine Society, Cushing sendromunun tanısı için yayımladığı kılavuzda bu belirti ve bulguları, Cushing sendromunu daha belirgin gösterenler ve Cushing sendromu olmayan kişilerde de sık görülenler olarak iki gruba ayırır.
| Grup | Belirtiler ve bulgular |
|---|---|
| Cushing sendromunu daha belirgin gösterenler | Kolay morarma, yüzde kızarıklık (pletora), gövdeye yakın kaslarda güçsüzlük, özellikle kırmızı-mor renkte ve 1 cm'den geniş çatlaklar (stria), çocuklarda kilo artarken büyüme hızının yavaşlaması |
| Cushing sendromu olmayanlarda da sık görülenler | Depresyon, yorgunluk, kilo artışı, sırt ağrısı, iştah değişikliği, yüzde dolgunluk ve uykusuzluk gibi yaygın şikâyetler. Kılavuzun listesinde ayrıca adet düzensizliği, akne ve yaraların geç iyileşmesi gibi bulgular da yer alır |
Endocrine Society kılavuzu, ayırt edici bulguların çoğunun duyarlılığının da yüksek olmadığını hatırlatır, yani bu bulgular her hastada görülmez ve bulguları olmayan birinde de Cushing sendromu bulunabilir. Bu sebeple Cushing sendromunun tanısına tek bir belirtiyle değil, bulguların bütünü göz önünde bulundurularak ve testlerle ulaşılır.
"Kortizol yüzü" yüksek kortizolün işareti mi?
Halk arasında "kortizol yüzü" diye anılan yuvarlak ya da şiş görünüm, yukarıdaki belirti tablosunda yer alan yüzde dolgunluğa karşılık gelir ve Cushing sendromu olmayan kişilerde de sık görülür. Endocrine Society kılavuzunun daha ayırt edici saydığı yüz bulgusu ise yüzdeki kızarıklıktır ve yüzdeki kızarıklık da ancak öteki bulgular ve testlerle birlikte değerlendirildiğinde tanıya yol gösterir.
Kadınlarda ve erkeklerde belirtiler farklı mı?
İtalya'da birden fazla merkezin katıldığı bir çalışmada, beynin tabanında yer alan ve böbrek üstü bezlerinin kortizol üretimini yöneten hipofiz bezinden kaynaklanan Cushing sendromu, yani Cushing hastalığı olan 233 kadın ve 47 erkek karşılaştırılmıştır. Hastalık erkeklerde daha genç yaşta ortaya çıkmış ve erkeklerin idrar kortizolü daha yüksek bulunmuştur. Belirtiler arasında saptanan farkların tamamı erkekler yönünde olmuş, kemik erimesi, kas erimesi, çatlaklar ve böbrek taşı erkeklerde daha sık görülmüştür.
Uzun süre yüksek kalan kortizol neye yol açar?
Kortizol fazlalığı uzun sürerse metabolizma, kalp-damar sistemi ve kemikler bundan etkilenir. Uluslararası Hipofiz Derneği'nin (Pituitary Society) uzmanların ortak görüşünü bir araya getiren 2021 uzlaşı raporuna göre Cushing hastalığı olanların %30–50'sinde omurga kırığı gelişir ve omurga kırığı hastalığın ilk belirtisi olarak da ortaya çıkabilir. Yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği gibi sorunlar ise kortizol fazlalığı giderildikten sonra da tamamen geçmeyebilir.
Gündelik stres ile Cushing sendromu arasındaki fark nedir?
Stresli bir dönemde kortizolün bir süre yükselmesi vücudun olağan bir tepkisidir ve bu gündelik yükselişin sebeplerini kortizolün neden yükseldiğini anlatan rehberimizde ayrıntısıyla ele alıyoruz. Cushing sendromu ise vücudun uzun süre fazla kortizole maruz kaldığı nadir bir hastalıktır. Cushing sendromunun tanısı çoğu zaman yıllarca gecikir ve bu gecikmenin bir sebebi hastalığın sinsi ve yavaş ilerlemesi, bir diğer sebebi de testlerin karmaşıklığıdır.
Cushing sendromunun en sık sebebi kortizon içeren ilaçlardır. Kortizol benzeri etki gösteren bu ilaçları kullanıyorsanız dozu mutlaka hekiminizle birlikte planlamanın neden önem taşıdığını kortizon kullananlar için hazırladığımız güvenlik notunda anlatıyoruz.
Öte yandan ruhsal (psikiyatrik) bozukluklar, alkol kullanım bozukluğu, yumurtalıkları etkileyen bir hormon bozukluğu olan polikistik over sendromu ve obezite de beyindeki hipotalamus ve hipofizden böbrek üstü bezlerine uzanan ve kortizol üretimini yöneten hormon zincirini, yani HPA eksenini (hipotalamus-hipofiz-böbrek üstü bezi ekseni) uyarabilir. Bu durumlarda, Cushing sendromunu araştırmak için yapılan ve aşağıda anlatılan tarama testleri hafif yüksek çıkabilir. Pituitary Society'nin 2021 uzlaşı raporu, Cushing sendromu olmadan ortaya çıkan bu hafif kortizol yüksekliğine yalancı Cushing anlamına gelen psödo-Cushing adını verir ve psödo-Cushing'i gerçek Cushing sendromundan ayırmak için ek testlerin gerekebileceğini belirtir.
Kortizol nasıl ölçülür?
Kortizol kanda, tükürükte ve idrarda ölçülebilir. Cushing sendromundan şüphelenildiğinde kılavuzların önerdiği yol dört adımdan oluşur ve bu dört adımı aşağıdaki şemada özetledik. İlk adımda hap, sprey, krem ya da iğne olarak kullanılan bütün kortizon içeren ilaçlar sorulur, çünkü Cushing sendromunun en sık sebebi bu ilaçlardır. Ardından rastgele bir saatte alınan kan kortizolüne ve hipofiz bezinin böbrek üstü bezlerine kortizol üretme komutu veren hormonu olan ACTH'ye (adrenokortikotropik hormon) bakmak yerine gece tükürüğü, 24 saatlik idrar ya da 1 mg deksametazon testlerinden biri tercih edilir ve bu üç testin her biri Cushing sendromu olanların %90'ından fazlasını yakalar.
Gece tükürüğü testi, normalde gece en düşük düzeyine inen kortizolün o saatte de yüksek kalıp kalmadığına bakar. 24 saatlik idrar testi, bir gün boyunca idrarla atılan kortizolün toplamını ölçer. Deksametazon ise kortizon içeren ilaçlardan biridir ve sağlıklı bir vücutta kortizol üretimini baskılar, bu sebeple 1 mg deksametazon testi, ilacın alındığı gecenin ertesi sabahında kortizolün beklendiği gibi düşüp düşmediğini gösterir.
Tarama testinin sonucu anormalse hormon hastalıklarına bakan endokrinoloji uzmanı dördüncü adımda ikinci bir testle değerlendirme yapar. İki test de normal çıkarsa ileri inceleme gerekmez, ancak sonuçlar birbirini tutmuyorsa ya da bulgular zamanla artıyorsa ek test önerilir.
| Test | Nasıl yapılır | Dikkat edilecekler |
|---|---|---|
| Gece geç saat tükürük kortizolü | Olağan yatma saatinde tükürük örneği alınır. Testin en az 2–3 kez tekrarlanması önerilir. | Gece vardiyasında çalışanlarda önerilmez. Cilde sürülen, hidrokortizon gibi kortizon içeren bir ürün tükürük örneğine bulaşırsa sonuç yanıltıcı olabilir. |
| 24 saatlik idrar serbest kortizolü | 24 saat boyunca idrarın tamamı biriktirilir. Test en az 2–3 kez tekrarlanır. | İdrar miktarı, böbrek işlevi, tuz tüketimi, yaş, cinsiyet ve beden kitle indeksi sonucu etkileyebilir. Aynı kişide iki ölçüm arasında %50'ye varan fark olabilir. |
| 1 mg deksametazon baskılama testi | Hekimin verdiği 1 mg deksametazon gece 23.00 ile 24.00 arasında alınır, ertesi sabah 08.00'de kan kortizolü ölçülür. | Ağızdan alınan östrojen, gebelik, bazı sara ilaçları ve sarı kantaron sonucu yanlışlıkla yüksek gösterebilir. Yapılan çalışmalarda doğum kontrol hapı kullanan kadınların %50'sinde test yanlışlıkla anormal çıkmıştır. |
Cushing sendromunun tanısını Türkçe bir kaynaktan da okumak isterseniz Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin (TEMD) Mayıs 2025'te 18. baskısını yayımladığı Adrenal ve Gonadal Hastalıklar Kılavuzu'na başvurabilirsiniz. Böbrek üstü bezi (adrenal) ve üreme bezi (gonad) hastalıklarını ele alan bu kılavuz Cushing sendromunun tanısına da yer verir ve kılavuza Kaynaklar bölümündeki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.
Kortizol kaç olmalı?
Kortizolün normal değeri tek bir sayı değildir ve günün saatine, ölçümün kanda mı, tükürükte mi yoksa idrarda mı yapıldığına ve laboratuvarın yöntemine göre değişir. Dolayısıyla sonucunuzu sonuç kâğıdındaki, laboratuvarın kendi yöntemine göre belirlediği ve referans aralığı denen normal aralıkla karşılaştırmak gerekir. Sayısal eşiği net olan test ise 1 mg deksametazon testidir ve ilacın alındığı gecenin ertesi sabahı saat 08.00'de ölçülen kortizol 1,8 µg/dL (50 nmol/L) altındaysa yanıt normal kabul edilir.
Üç örnek sonuç nasıl okunur?
Aşağıdaki tabloyu, kılavuz eşiklerinin sonuçlara nasıl uygulandığını göstermek için hazırladık ve tablodaki kişi gerçek bir hasta değil, hayalî bir kişidir. Tablonun her satırı, yoğun bir dönemde yorgun hisseden ve doğum kontrol hapı kullanan 38 yaşındaki aynı kadın için ayrı bir senaryodur.
| Senaryo | Kılavuza göre okunuşu |
|---|---|
| 1 mg deksametazondan sonra sabah 08.00 kortizolü 1,8 µg/dL altında | Normal yanıttır ve Cushing sendromu olmadığını güçlü biçimde gösterir. |
| Aynı testte sabah 08.00 kortizolü 1,8 µg/dL ve üzerinde | Yanıt normal sınırın üzerindedir. Ne var ki doğum kontrol hapı kullanan kadınların %50'sinde bu test yanlışlıkla anormal çıktığı için sonuç endokrinoloji uzmanında ikinci bir testle değerlendirilir. |
| 24 saatlik idrar serbest kortizolü, laboratuvarın normal üst sınırının iki katı | Bu düzeyde hafif yüksek sonuçlar psödo-Cushing'de de görülür ve psödo-Cushing'de idrar kortizolü neredeyse hiçbir zaman normal üst sınırın üç katını geçmez. Bu yüzden normal üst sınırın iki katındaki bir sonuçta Cushing sendromunu psödo-Cushing'den ayırmak için ek testler gerekebilir. |
Adrenal yorgunluk gerçek bir hastalık mı?
Adrenal yorgunluk, uzun süren stresin böbrek üstü bezlerini yorduğu iddiasıdır ve endokrinoloji dernekleri adrenal yorgunluğu bir hastalık olarak kabul etmez. Bir konudaki çalışmaları belirli ölçütlerle tarayıp bir arada değerlendiren bir sistematik derlemede 3.470 makale taranmış, ölçütlere uyan 58 çalışmanın büyük çoğunluğunun birbiriyle çelişen sonuçlar verdiği görülmüş ve derlemenin yazarları adrenal yorgunluğun ayrı bir hastalık olduğunu destekleyen bir kanıta rastlamamıştır. Yorgunluğunuz sürüyorsa nedenini hekiminizle istişare ederek araştırmak, doğru çözüme giden en güvenli yoldur.
Kortizol testi ne zaman gerekir, hangi bölüme başvurulur?
Yüksek kortizol şüphesinde başvurulacak bölüm Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları polikliniğidir ve aile hekiminiz ya da iç hastalıkları uzmanınız da sizi bu polikliniğe yönlendirebilir. Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları polikliniğine başvurmanızı öneririz.
- Kolay morarma, yüzde kızarıklık, gövdeye yakın kaslarda güçsüzlük ya da 1 cm'den geniş mor çatlaklar gibi bulgulardan birkaçı birlikte görülüyor ve giderek artıyorsa.
- Yaşınıza göre beklenmedik kemik erimesi (osteoporoz) ya da yüksek tansiyon varsa.
- Başka bir nedenle çekilen tomografide ya da manyetik rezonans (MR) görüntülemede, iyi huylu bir ur olan adenomla uyumlu görünen ve tesadüfen bulunmuş bir böbrek üstü bezi kitlesi (adrenal insidentaloma) saptandıysa. Böbrek üstü bezindeki bu tür kitleler zaman zaman fazla kortizol üretebilir.
- Çocuğunuz kilo alırken boyu yavaş uzuyorsa çocuk endokrinolojisi bölümüne başvurabilirsiniz.
Acil durumda 112'yi arayın. Uzun süre kortizon içeren ilaç kullanan kişilerde vücudun kendi kortizol üretimi azalabilir ve böyle birinde kortizol eksikliğine bağlı adrenal kriz gelişebilir. Kortizon içeren bir ilaç kullanıyorsanız ya da bir yakınınız kullanıyorsa, kusma ya da ishal sırasında ağır halsizlik yaşandığında lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın. Adrenal kriz, tansiyonun düştüğü ve tedavi edilmezse şoka ilerleyebilen, hayatı tehdit eden bir acil durumdur. Kortizon tedavinizle ilgili sorularınızı hekiminizle her zaman istişare edebilirsiniz.
Kortizolü düşürmeye yönelik adımları ise kortizol nasıl düşürülür rehberimizde bulabilirsiniz.
Kaynaklar
- Nieman LK, Biller BM, Findling JW, et al. The diagnosis of Cushing's syndrome: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008, 93(5):1526-1540. doi:10.1210/jc.2008-0125
- Fleseriu M, Auchus R, Bancos I, et al. Consensus on diagnosis and management of Cushing's disease: a guideline update. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021, 9(12):847-875. doi:10.1016/S2213-8587(21)00235-7
- Pecori Giraldi F, Moro M, Cavagnini F. Gender-related differences in the presentation and course of Cushing's disease. J Clin Endocrinol Metab. 2003, 88(4):1554-1558. doi:10.1210/jc.2002-021518
- Lindholm J, Juul S, Jørgensen JO, et al. Incidence and late prognosis of cushing's syndrome: a population-based study. J Clin Endocrinol Metab. 2001, 86(1):117-123. doi:10.1210/jcem.86.1.7093
- Cadegiani FA, Kater CE. Adrenal fatigue does not exist: a systematic review. BMC Endocr Disord. 2016, 16(1):48. doi:10.1186/s12902-016-0128-4
- Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) Adrenal ve Gonadal Hastalıklar Çalışma Grubu. Adrenal ve Gonadal Hastalıklar Kılavuzu. 18. baskı. Ankara: TEMD, Mayıs 2025. TEMD Adrenal ve Gonadal Hastalıklar Kılavuzu (PDF)
- Beuschlein F, Else T, Bancos I, et al. European Society of Endocrinology and Endocrine Society Joint Clinical Guideline: Diagnosis and Therapy of Glucocorticoid-induced Adrenal Insufficiency. J Clin Endocrinol Metab. 2024, 109(7):1657-1683. doi:10.1210/clinem/dgae250



