Akdeniz diyetinin kalbi koruduğunu muhtemelen pek çok kez duymuşsunuzdur, ama bu sözün neye dayandığını ve sofranızda neyi değiştirmeniz gerektiğini merak etmiş olabilirsiniz. Üstelik bu iddiayı destekleyen en ünlü çalışma, katılımcıların gruplara kurayla dağıtılmasında yapılan hatalar nedeniyle yayımlandığı dergiden bir kez geri çekilmiş, ardından veriler baştan analiz edilerek yeniden yayımlanmıştır. Akdeniz diyeti tam olarak nedir ve kalbi koruduğu iddiasına ne ölçüde güvenebilirsiniz?

Akdeniz diyetinin temel bileşenleri nelerdir?
Sağlık alanındaki çalışmaları belirli bir yöntemle tarayıp bir araya getiren, sistematik derleme adı verilen incelemeleriyle tanınan uluslararası Cochrane kuruluşu, kalp-damar hastalıklarının önlenmesinde Akdeniz diyetinin yerini ele alan derlemesinde bu diyeti iki ölçütle tanımlar. Birinci ölçüt, ana yağ kaynağının zeytinyağı ya da fındık ve badem gibi ağaç kuruyemişleri olması, başka bir deyişle tekli doymamış yağ denen yağ türünden zengin besinlerden gelmesidir. İkinci ölçüt, meyve, sebze ve baklagil gibi bitkisel besinlerin bol tüketilmesidir. Tam tahıl, balık, ölçülü miktarda süt ürünü ve az miktarda et ise Cochrane tanımında bu iki esas ölçüte eşlik eden ek bileşenler olarak sayılır.
| Sofrada ağırlık taşıyanlar | Orta miktarda | Geri planda kalanlar |
|---|---|---|
| Zeytinyağı, sebze, meyve, baklagil, ağaç kuruyemişi, tam tahıl, balık | Süt ürünleri | Kırmızı et ve et ürünleri, tereyağı ve krema, şekerli ürünler |
Akdeniz diyetinin bileşenlerini gösteren bu tablo bir yasak listesi olarak değil, sofradaki ağırlığın nasıl dağıldığını gösteren bir rehber olarak okunabilir. Kırmızı etin, tereyağının, şekerli içeceklerin ve hazır tatlıların sınırlanması, aşağıda ayrıntısıyla anlatacağımız ve İspanya'da yürütülen PREDIMED çalışmasında katılımcıların diyete ne ölçüde uyduğunu puanlamak için kullanılan 14 soruluk ölçekte de yer alır. Bu 14 soruluk ölçekteki miktarların rakamlarla nasıl ifade edildiğini ve Akdeniz diyetinin Türk mutfağında nasıl uygulanabileceğini Akdeniz diyeti nasıl yapılır? Neler yenmez, kilo verdirir mi, Türk mutfağına uyarlama yazımızda bulabilirsiniz.
PREDIMED çalışması ne bulmuştur?
Akdeniz diyetinin kalbi koruduğu iddiasını destekleyen en ünlü çalışma, İspanya'da yürütülen PREDIMED çalışmasıdır. PREDIMED'e 55 ile 80 yaş arasında, henüz kalp-damar hastalığı olmayan ama bu hastalıklar açısından riski yüksek 7.447 kişi katılmıştır. Katılımcılar kurayla, tıp dilindeki adıyla randomizasyonla üç gruba ayrılmıştır. İlk grup ekstra sızma zeytinyağıyla, ikinci grup karışık kuruyemişle desteklenen bir Akdeniz diyeti uygulamış, karşılaştırma için ayrılan ve kontrol grubu denen üçüncü gruba ise yağı azaltma önerisi yapılmıştır. Zeytinyağı ve kuruyemiş katılımcılara ücretsiz sağlanmıştır. Katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı ve sonuçların bir kontrol grubuyla karşılaştırıldığı bu tür çalışmalara randomize kontrollü çalışma adı verilir.
PREDIMED'de katılımcıların yarısı 4,8 yıl ya da daha uzun süre izlenmiştir. Bu izlem süresince kalp krizi, inme ya da kalp-damar nedenli ölümden oluşan büyük kalp-damar olayları, kontrol grubuna göre zeytinyağı grubunda yaklaşık %31, kuruyemiş grubunda yaklaşık %28 daha az görülmüştür. Bilimsel yayınlarda bu fark risk oranı adı verilen bir ölçüyle de ifade edilir ve risk oranının 1'in altında olması, olayların o grupta kontrol grubuna göre daha seyrek görüldüğünü gösterir. PREDIMED'de risk oranı zeytinyağı grubunda 0,69, kuruyemiş grubunda 0,72 bulunmuştur. PREDIMED, araştırma sürerken sonuçlara önceden belirlenmiş bir noktada bakılan ve ara analiz olarak bilinen değerlendirmenin ardından erken durdurulmuştur.
PREDIMED'in sonuçlarını ilk kez duyuran ve 2013'te yayımlanan rapor, bazı merkezlerde katılımcıların gruplara kurayla dağıtılmasında hatalar saptanınca geri çekilmiştir. Araştırmacılar verileri kuraya tamamen dayanmayan istatistiksel yöntemlerle yeniden analiz etmiş ve 1.588 katılımcıyı analiz dışında bıraktıklarında da benzer sonuca ulaşmışlardır. Bu nedenle bugün geçerli kabul edilen, 2013'teki ilk raporun değil, 2018'de yayımlanan düzeltilmiş analizin sonuçlarıdır ve yukarıda aktardığımız oranlar da düzeltilmiş analize aittir.
Cochrane derlemesi ise PREDIMED'i daha temkinli bir gözle değerlendirir. Cochrane derlemesine göre PREDIMED'de kalp-damar nedenli ölümde ve toplam ölümde gruplar arasında belirgin bir fark görülmemiş, inmede ise risk oranı 0,60 bulunmuştur. İnmeye ilişkin bu risk oranı, inme riskinin binde 24'ten binde 14'e düşmesi anlamına gelir.
Kalp hastalığı geçirmiş kişilerde de işe yarar mı?
PREDIMED, henüz kalp-damar hastalığı olmayan kişilerde hastalığın önlenmesini incelemiştir. Hastalık ortaya çıktıktan sonra yeni kalp-damar olaylarının önlenmesine ise tıpta ikincil korunma denir ve Akdeniz diyetinin ikincil korunmadaki yerini İspanya'nın Córdoba kentinde yürütülen CORDIOPREV çalışması incelemiştir. CORDIOPREV'e, kalbi besleyen damarların daralmasıyla ortaya çıkan koroner kalp hastalığı olan 1.002 kişi katılmıştır. Kurayla iki gruba ayrılan katılımcılar 7 yıl boyunca Akdeniz diyeti ya da düşük yağlı diyet uygulamış ve Akdeniz diyeti grubunda büyük kalp-damar olayları daha az görülmüştür. Çalışmada yapılan farklı hesaplamalarda risk oranı 0,72 ile 0,75 arasında bulunmuştur. Akdeniz diyetinin bu etkisi erkeklerde belirgin olmuş, çalışmaya katılan 175 kadında ise gruplar arasında fark görülmemiştir.
Akdeniz diyeti hangi sağlık sonuçlarıyla ilişkilidir?
PREDIMED ve CORDIOPREV, Akdeniz diyetinin kalp ve damar sağlığına etkisini sınayan çalışmalardır. Akdeniz diyetinin kalp-damar hastalıklarıyla birlikte pek çok başka sağlık sonucuyla ilişkisi ise, aynı konudaki çalışmaların sonuçlarını birleştiren ve meta-analiz denen analizler üzerinden incelenmiştir. Akdeniz diyetiyle ilgili meta-analizleri bir araya getiren ve şemsiye derleme olarak bilinen bir çalışma, hem gözlemsel çalışmaları, yani insanların beslenmesine müdahale etmeden onları izleyen çalışmaları, hem de randomize çalışmaları kapsamış ve 37 sağlık sonucunu incelemiştir. Bu şemsiye derleme, Akdeniz diyetine uyumun tüm nedenlere bağlı ölüm, kalp-damar hastalıkları, koroner kalp hastalığı, kalp krizi, genel kanser görülme sıklığı, Alzheimer ve Parkinson gibi sinir hücrelerinin zamanla yitirilmesiyle seyreden nörodejeneratif hastalıklar ve diyabetin daha az görülmesiyle ilişkili olduğunu bildirmiştir.
Şemsiye derlemenin tüm nedenlere bağlı ölüme ilişkin bulgusuyla aynı doğrultuda, Yunanistan'da 22.043 yetişkinin zaman içinde izlendiği ve kohort çalışması olarak adlandırılan türden bir araştırmada, katılımcıların Akdeniz diyetine ne ölçüde uyduğunu gösteren puandaki iki puanlık artış, toplam ölüm riskinin %25 daha düşük olmasıyla ilişkili bulunmuştur. Akdeniz diyetine dair bulguların hangi tür çalışmalara dayandığını aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsiniz.
| Sonuç | Dayandığı çalışmalar |
|---|---|
| Büyük kalp-damar olayları | Randomize kontrollü çalışma (PREDIMED, 2018'deki yeniden analiz, kalp-damar riski yüksek 7.447 kişi). Kalp-damar nedenli ölüm için Cochrane derlemesi de PREDIMED verisini değerlendirmiştir. |
| İnme | PREDIMED verisini değerlendiren Cochrane derlemesi |
| Koroner kalp hastalığında ikincil korunma | Tek merkezde yürütülen randomize çalışma (CORDIOPREV). Etki erkeklerde görülmüştür. |
| Tüm nedenlere bağlı ölüm, genel kanser sıklığı, diyabet, nörodejeneratif hastalık | Gözlemsel ve randomize çalışmaları kapsayan, 37 sağlık sonucunu inceleyen şemsiye derleme |
Akdeniz diyetine dair kanıt günlük yaşamda ne anlama gelir?
Yazıda aktardığımız kanıtların en sağlam kısmı, zeytinyağının ya da kuruyemişin sofrada düzenli yer aldığı ve bitkisel besinlerin ağırlık taşıdığı bir beslenme düzeninin, yağı azaltma önerisine kıyasla büyük kalp-damar olaylarını azalttığıdır. Bu nedenle sofranızda atabileceğiniz en somut adım, mutfakta kullandığınız yağı zeytinyağına çevirmek ve sebzeyi, baklagili ve kuruyemişi haftalık düzeninizin esas bir parçası hâline getirmektir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Kalp-damar hastalığınız, diyabetiniz ya da yüksek tansiyonunuz varsa beslenme düzeninizi değiştirmeden önce hekiminizle istişare etmenizi öneririz. Diyet nedeniyle de olsa ilaçlarınızla ilgili her değişikliği hekiminizle birlikte yapmanız en güvenli yoldur. Kalp sağlığınızı korumak için beslenmenizi düzenlerken göğsünüzde baskı hissi, nefes darlığı ya da sol kolunuza yayılan bir ağrı gibi kalp krizini düşündüren belirtiler yaşarsanız lütfen beklemeden 112'yi arayın. Kalbinizin sağlığı için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
İlgili yazılar
- Akdeniz diyeti nasıl yapılır? Neler yenmez, kilo verdirir mi, Türk mutfağına uyarlama
- Akdeniz diyeti listesi: Ege mutfağıyla 7 günlük örnek menü
- Yeşil Akdeniz diyeti nedir? Klasik Akdeniz diyetinden farkı
- LDL kolesterol kaç olmalı? Riske göre hedef değerler
- Tansiyona iyi gelen yiyecekler: DASH beslenmesi ve tuz azaltma
Sık sorulan sorular
Akdeniz diyeti bir kilo verme diyeti midir?
Akdeniz diyeti her şeyden önce bir yeme düzenidir ve PREDIMED çalışmasında da kalori kısıtlaması diyetin bir parçası olmamıştır. Kilo vermek isteyenler için Akdeniz diyetine, harcanandan daha az kalori almak anlamına gelen kalori açığının nasıl ekleneceğini Akdeniz diyeti nasıl yapılır? yazımızda anlattık.
Akdeniz diyetinde şarap şart mıdır?
Şarap olmadan da Akdeniz diyeti uygulanabilir. Cochrane derlemesinin tanımında şarap, zorunlu iki ölçütten biri değil, düşük ila orta miktarda yer alan ek bir bileşendir. Alkol kullanmıyorsanız Akdeniz diyetini şaraba başlamadan, gönül rahatlığıyla uygulayabilirsiniz.
Yeşil Akdeniz diyeti klasik Akdeniz diyetiyle aynı mıdır?
Yeşil Akdeniz diyeti, klasik Akdeniz diyetinin bir çeşididir. Klasik diyete yeşil çay ile Mankai adlı bir su bitkisini ekler, kırmızı eti ve işlenmiş eti ise daha da azaltır. DIRECT PLUS adlı randomize çalışmada yeşil Akdeniz diyetini uygulayan katılımcılarda karaciğer yağı, klasik Akdeniz diyetini uygulayanlara göre daha fazla azalmıştır.
Kaynaklar
- Estruch R, Ros E, Salas-Salvadó J, et al. Primary Prevention of Cardiovascular Disease with a Mediterranean Diet Supplemented with Extra-Virgin Olive Oil or Nuts. N Engl J Med. 2018, 378(25):e34. doi:10.1056/NEJMoa1800389 · PubMed
- Delgado-Lista J, Alcala-Diaz JF, Torres-Peña JD, et al. Long-term secondary prevention of cardiovascular disease with a Mediterranean diet and a low-fat diet (CORDIOPREV): a randomised controlled trial. Lancet. 2022, 399(10338):1876-1885. doi:10.1016/S0140-6736(22)00122-2 · PubMed
- Rees K, Takeda A, Martin N, et al. Mediterranean-style diet for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database Syst Rev. 2019, 3(3):CD009825. doi:10.1002/14651858.CD009825.pub3 · PubMed
- Dinu M, Pagliai G, Casini A, Sofi F. Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials. Eur J Clin Nutr. 2018, 72(1):30-43. doi:10.1038/ejcn.2017.58 · PubMed
- Trichopoulou A, Costacou T, Bamia C, Trichopoulos D. Adherence to a Mediterranean diet and survival in a Greek population. N Engl J Med. 2003, 348(26):2599-2608. doi:10.1056/NEJMoa025039 · PubMed
- Martínez-González MA, García-Arellano A, Toledo E, et al. A 14-item Mediterranean diet assessment tool and obesity indexes among high-risk subjects: the PREDIMED trial. PLoS One. 2012, 7(8):e43134. doi:10.1371/journal.pone.0043134 · PubMed
- Yaskolka Meir A, Rinott E, Tsaban G, et al. Effect of green-Mediterranean diet on intrahepatic fat: the DIRECT PLUS randomised controlled trial. Gut. 2021, 70(11):2085-2095. doi:10.1136/gutjnl-2020-323106 · PubMed



