← Sağlık Kütüphanesi

Kalp sağlığı · 6 dk okuma

Tansiyona iyi gelen yiyecekler: DASH beslenmesi ve tuz azaltma

Tansiyonunuz yüksek çıktığında akla ilk gelen soru çoğu zaman hangi yiyeceğin iyi geleceğidir. Sarımsak, limon ya da pancar suyu bu sorunun en sık duyulan cevapları arasındadır. Mutfakta neyin gerçekten fark yarattığını anlamanın en sağlam yolu ise bu soruyu titizlikle sınamış çalışmalara bakmaktır.

Günlük tuz alımını gösteren çubuk grafik: Türkiye'de ortalama 18,01 g, dünya ortalaması 11 g, Dünya Sağlık Örgütü önerisi 5 g'ın altı
Grafik, Türkiye'de yapılan SALTURK çalışmasında bulunan ortalama günlük tuz alımını DSÖ'nün 2021 için bildirdiği dünya ortalamasıyla ve DSÖ'nün önerdiği üst sınırla gram cinsinden karşılaştırır. Kaynak: SALTURK çalışması, Blood Pressure, 2010. Dünya Sağlık Örgütü verileri.

Kanıt düzeyine göre tansiyon için beslenme adımları

Aşağıdaki tabloda yer alan bilgiler, katılımcıların kurayla gruplara ayrılıp karşılaştırıldığı randomize çalışmalardan ve uzman kuruluşların hipertansiyon için hazırladığı bir kılavuzdan gelir.

Tansiyon için beslenme adımları ve kanıtları (büyük tansiyon, mmHg)
AdımEtkiKanıt türü
DASH beslenmesi ve düşük tuzHipertansiyonu olanlarda 11,5, olmayanlarda 7,1 düşüşRandomize kontrollü çalışma
Tuzu azaltmaHipertansiyonu olanlarda yaklaşık 5–6 düşüşAmerikan Kardiyoloji Koleji ve Amerikan Kalp Derneği (ACC/AHA) kılavuzu
Potasyumlu tuz ikamesiİnme %14, ölüm %12 daha az (inme geçirmiş ya da yaşlı ve tansiyonu yüksek Çinlilerde)Randomize küme çalışması
Diyetten potasyumHipertansiyonu olanlarda yaklaşık 4–5 düşüşACC/AHA kılavuzu

Tablodaki adımların en güçlü kanıtı, DASH beslenmesinin ve düşük tuzun birlikte sınandığı çalışmadan gelir.

DASH beslenmesi nedir ve neler içerir?

Adını İngilizcede "hipertansiyonu durdurmaya yönelik beslenme yaklaşımları" anlamına gelen ifadenin baş harflerinden alan DASH, meyve, sebze, tam tahıl ve az yağlı süt ürünleri bakımından zengin, doymuş yağı ve toplam yağı az bir beslenme düzenidir. ACC/AHA kılavuzu, DASH beslenmesini hipertansiyonu olanlarda büyük tansiyonu yaklaşık 11 mmHg düşüren yöntemler arasında sayar.

DASH beslenmesinin besin grupları Türk mutfağında mevsim sebzeleri ve meyveleri, az yağlı yoğurt ve ayran ile tam tahıllı ekmek gibi seçeneklerle karşılanabilir. Nitekim DASH'ı sınayan çalışmalarda ele alınan da tek tek yiyecekler değil, bu besin gruplarıdır. Sebze, meyve ve tam tahıla ağırlık veren bir başka beslenme düzeni olan Akdeniz tipi beslenmeyi merak ediyorsanız Akdeniz diyeti nedir? yazımıza da göz atabilirsiniz.

DASH-Sodium çalışması neler göstermiştir?

DASH beslenmesini ve tuz azaltmayı birlikte sınayan DASH-Sodium çalışmasında 412 katılımcı kurayla iki gruba ayrılmış, gruplardan biri tipik Amerikan beslenmesini temsil eden bir kontrol diyetine, diğeri ise DASH diyetine atanmıştır. Her katılımcı kendi diyeti içinde, sofra tuzunun ana bileşeni olan sodyumu yüksek, orta ve düşük düzeyde içeren yiyecekleri art arda 30'ar gün boyunca ve rastgele bir sırayla yemiştir.

DASH diyeti her sodyum düzeyinde büyük tansiyonu kontrol diyetinden daha düşük tutmuş, aradaki fark yüksek sodyumda daha büyük bulunmuştur. Yüksek sodyumlu kontrol diyetiyle kıyaslandığında DASH diyeti ile düşük sodyum bir arada büyük tansiyonu hipertansiyonu olanlarda 11,5, olmayanlarda 7,1 mmHg düşürmüştür. Sodyumu azaltmanın tansiyonu düşüren etkisi de hipertansiyonu olan ve olmayan katılımcıların her ikisinde görülmüştür. Çalışmanın yazarları, uzun vadeli yararın bu beslenme değişikliklerini kalıcı hâle getirebilmeye bağlı olduğunu belirtmiştir.

Tuz ne kadar olmalı ve Türkiye'de ne kadar tüketiliyor?

Tuzu ne kadar azaltmak gerektiğine gelince, DSÖ yetişkinlerin günde 2.000 mg'ın altında sodyum, yani 5 g'ın altında tuz almasını önerir. Türkiye'de ne kadar tuz tüketildiğini ölçen çalışmalardan biri, 2010'da yayımlanan SALTURK çalışmasıdır. Aldığımız tuzun büyük bölümü idrarla atıldığından bu çalışmada 1.970 yetişkinin 24 saat boyunca idrarla attığı sodyum ölçülmüş ve ortalama tuz alımı günde 18,01 g olarak hesaplanmıştır. Tuz alımı obezitesi olanlarda, kırsalda yaşayanlarda, eğitim düzeyi düşük olanlarda ve yaşlılarda daha yüksek bulunmuştur.

SALTURK çalışmasında katılımcıların tuz alımı ile tansiyonu aynı dönemde ölçülmüştür. Kesitsel adı verilen bu tasarımda, günlük sodyum alımındaki her 100 milimollük (mmol), yani yaklaşık 2.300 mg'lık artış büyük tansiyonda 5,8 mmHg'lik bir yükselişle ilişkili bulunmuştur. SALTURK çalışmasının bu bulgusu, sodyumun kurayla azaltıldığı DASH-Sodium çalışmasının sonucuyla aynı yöndedir.

DSÖ, dünya genelinde ortalama tuz alımını 2021 için günde yaklaşık 11 g olarak bildirmiştir. Günlük beslenmedeki sodyumun önemli bir bölümü ekmek, işlenmiş et ürünleri ve atıştırmalıklar gibi işlenmiş besinlerden gelir. DSÖ, taze ve az işlenmiş besinleri tercih etmeyi, yemeklerde tuzu azaltıp yerine otlar ve baharatlar kullanmayı, hazır sosları ve hazır ürünleri sınırlamayı önerir.

Potasyumlu tuz ve potasyum içeren besinler

Tuzu azaltmanın yanı sıra potasyumu artırmak da tansiyon için önerilen adımlar arasındadır. DSÖ de sofra tuzu yerine, sodyumun bir kısmının yerini potasyumun aldığı düşük sodyumlu tuz ikamelerinin kullanılmasını önerir. Bu tuz ikamelerinin kalp ve damar sağlığına etkisi Çin'de, kuranın kişiler yerine topluluklar arasında çekildiği, randomize küme çalışması adı verilen geniş bir çalışmada incelenmiştir. Çalışmaya daha önce inme geçirmiş ya da 60 yaş ve üzerinde olup tansiyonu yüksek 20.995 kişi katılmıştır. İçeriğinin %25'i potasyum klorür olan tuz ikamesini kullananlarda sıradan tuz kullananlara göre inme %14, ölüm %12 daha az görülmüş, kanda potasyumun aşırı yükselmesi olarak bilinen hiperkalemiye bağlı ciddi yan etkilerde ise anlamlı bir artış görülmemiştir.

ACC/AHA kılavuzu, potasyum alımının günde 3.500–5.000 mg'a çıkarılmasını ve bunun tercihen besinlerle sağlanmasını önerir. DASH beslenmesinin ağırlık verdiği sebze ve meyveler potasyum bakımından zengindir. Ancak kronik böbrek hastalığı olanlar ve vücudun potasyum atmasını azaltan ilaçları kullananlar için potasyum alımını artırmak uygun değildir. Bu durumlardan biri sizin için de geçerliyse potasyumlu tuza geçmeden önce mutlaka hekiminize danışın. Potasyumlu tuz ikamelerinin Türkiye'de bulunup bulunmadığını ve nereden temin edilebileceğini eczacınıza sorabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Muayenede 140/90 mmHg, halk arasındaki deyişle 14'e 9 ve üzeri bir ölçümünüz varsa hekime başvurmanız ve beslenme düzeninizi hekiminizin değerlendirmesiyle birlikte sürdürmeniz yerinde olur. Beslenmedeki değişiklikler ilacın yerine geçmez, bu yüzden tansiyon ilacı kullanıyorsanız ilacınızda bir değişiklik yapmadan önce hekiminizle konuşun. Böbrek hastalığınız varsa ya da kandaki potasyumu etkileyen bir ilaç kullanıyorsanız, beslenmenizi değiştirmeden önce de hekiminizle istişare etmeniz iyi olur.

Ölçümünüz çok yüksek çıkar ve buna şiddetli baş ağrısı, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı eşlik ederse lütfen beklemeden 112'yi arayın.

Sık sorulan sorular

Etiketteki sodyum miktarı tuza nasıl çevrilir?

DSÖ'ye göre 1 g tuz 400 mg sodyuma karşılık gelir. Örneğin etikette 2.000 mg sodyum yazıyorsa ürün 5 g tuz içerir ve bu miktar, DSÖ'nün önerdiği günlük sınırın tamamına denk gelir.

Tuzu azaltmak tansiyonu normal olanlarda da işe yarar mı?

DASH-Sodium çalışmasında sodyumu azaltmanın tansiyonu düşüren etkisi hipertansiyonu olan ve olmayan katılımcıların her ikisinde de görülmüştür. Yüksek sodyumlu kontrol diyetine kıyasla DASH beslenmesi ile düşük sodyum bir arada uygulandığında büyük tansiyon hipertansiyonu olmayanlarda 7,1, olanlarda ise 11,5 mmHg düşmüştür.

İlgili araç ve yazılarımız

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Sacks FM, Svetkey LP, Vollmer WM, et al. Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet. N Engl J Med. 2001, 344(1):3-10. doi:10.1056/NEJM200101043440101 · PubMed 11136953
  2. Neal B, Wu Y, Feng X, et al. Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death. N Engl J Med. 2021, 385(12):1067-1077. doi:10.1056/NEJMoa2105675 · PubMed 34459569
  3. Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults. Hypertension. 2018, 71(6):e13-e115 (çevrimiçi yayın: 2017). doi:10.1161/HYP.0000000000000065 · PubMed 29133356
  4. Erdem Y, Arici M, Altun B, et al. The relationship between hypertension and salt intake in Turkish population: SALTURK study. Blood Press. 2010, 19(5):313-318. doi:10.3109/08037051003802541 · PubMed 20698734
  5. Dünya Sağlık Örgütü. Salt reduction (fact sheet). Sayfa tarihi: 11 Mayıs 2026.