Tansiyon aletinde 15'e 9 gibi bir değer gördüğünüzde içinizden hemen bir şey yapmak gelir. Limon suyu, sarımsak ya da bitki çayı da tam bu anlarda, tansiyonu hızla düşürdüğü söylenen çareler olarak dilden dile dolaşır. Hangi yöntemin tansiyonu gerçekten düşürdüğünü, bunun ne kadar zaman aldığını ve ilacın ne zaman gerektiğini bilmek, o ilk telaşın yerini sakin bir plana bırakmasını sağlar.
Tansiyon en hızlı nasıl düşer?
Tansiyonu hızla düşürmeye çalışmadan önce ölçümün doğru yapıldığından emin olmakla işe başlamak yerinde olur. Avrupa Kardiyoloji Derneği'nin (ESC) hekimlere tanı ve tedavide yol gösteren 2024 kılavuzuna göre tansiyon, kişi 5 dakika oturup dinlendikten sonra ölçülür ve yüksek tansiyon, yani hipertansiyon tanısı tek bir yüksek değerle değil, tekrarlanan ölçümlerle konur. Bu nedenle yüksek bir değer gördüğünüzde oturup dinlenmek ve ölçümü tekrarlamak en makul ilk adımdır. Doğru ölçümün inceliklerini ve tansiyon değerlerinin hangi sınıflara ayrıldığını Tansiyon kaç olmalı? yazımızda bulabilirsiniz.
Limon suyu, sarımsak ya da bitki çayı gibi evde sıkça başvurulan yöntemlerin tansiyonu hızla düşürdüğüne, bu yazının dayandığı kılavuzlarda ve pek çok çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren meta-analizlerde rastlanmaz. Bu kılavuzlarda ve meta-analizlerde tansiyonu düşürdüğü gösterilen adımlar, tuzu ve alkolü azaltmak, kilo vermek ve düzenli egzersiz yapmak gibi etkisini haftalar içinde gösteren yaşam tarzı değişiklikleridir.
Ölçümü tekrarladığınızda tansiyonunuz 180/110 mmHg ve üzerinde çıkıyorsa durum farklıdır. ESC 2024 kılavuzu bu düzeydeki bir değerde, çok yüksek tansiyonun organlara zarar verebildiği ve hipertansif acil durum adı verilen tablo açısından değerlendirme yapılmasını önerir. Tansiyonunuz bu düzeydeyken göğüs ağrısı, şiddetli baş ağrısı ya da nefes darlığı da yaşıyorsanız lütfen beklemeden 112'yi arayın. Hangi tansiyon değerlerinin tehlike işareti sayıldığını Tansiyon kaç olursa tehlikeli? yazımızda ayrıntısıyla anlattık.
İlaçsız yöntemler tansiyonu ne kadar düşürür?
İlaçsız yöntemlerin büyük tansiyona etkisi birkaç mmHg ile 11 mmHg arasında değişir. Aşağıdaki tabloda, sebze, meyve, tam tahıl ve az yağlı süt ürünlerine ağırlık verip doymuş yağı azaltan DASH tarzı beslenmeden tuzu azaltmaya, kilo vermekten egzersize ve alkolü azaltmaya kadar her yöntemin büyük tansiyonu ortalama ne kadar düşürdüğü, değerin alındığı kaynakla birlikte gösterilmiştir. Tablonun son satırındaki CPAP ise uykuda solunumun tekrar tekrar durduğu uyku apnesinde, uyku boyunca maskeyle hava basıncı vererek solunum yolunu açık tutan bir cihazdır.
DASH tarzı beslenme ve tuz azaltma için verilen değerler, Amerikan Kardiyoloji Koleji ile Amerikan Kalp Derneği'nin ortak kılavuzunda (ACC/AHA) hipertansiyonu olan yetişkinler için bildirilmiştir. Diğer satırlar her biri tek bir yöntemi inceleyen ayrı meta-analizlerden geldiği için tablo, yöntemleri birbiriyle yarıştırmaktan çok her birinin kendi etkisini göstermeye yarar.
| Yöntem | Ortalama düşüş | Kanıt |
|---|---|---|
| DASH tarzı beslenme | Yaklaşık 11 | ACC/AHA kılavuzu |
| Tuzu azaltma | Yaklaşık 5–6 | ACC/AHA kılavuzu |
| Kilo verme | Verilen her kilo için yaklaşık 1 | Meta-analiz |
| İzometrik egzersiz (kası hareketsiz biçimde kasılı tutmak) | 8,2 | Ağ meta-analizi |
| Aerobik egzersiz | 4,5 | Ağ meta-analizi |
| Alkolü yarıya indirme (günde altı ve üzeri içki içenlerde) | 5,5 | Meta-analiz |
| CPAP (uyku apnesi ve hipertansiyon birlikteyse) | 2,3 | Meta-analiz |
DASH tarzı beslenmenin ayrıntılarını ve Türkiye'deki tuz alışkanlıklarını Tansiyona iyi gelen yiyecekler yazımızda ayrıca ele aldık.
Tuz ikamesi kullanmak işe yarar mı?
Tuzu azaltmak, tansiyonu düşürmede kanıtı en sağlam adımlardan biridir. Sofra tuzunun bir kısmının yerini potasyumun aldığı tuz ikamelerinin etkisi ise tansiyonun ötesinde, inme gibi kalp-damar olayları ve ölüm üzerinden de incelenmiştir. Çin'in kırsalındaki 600 köyde yürütülen bir çalışmaya, daha önce inme geçirmiş ya da 60 yaş üstünde olup tansiyonu yüksek 20.995 kişi katılmıştır. Katılımcılar tek tek değil köy köy kurayla iki gruba ayrıldığı için bu çalışma, randomize küme çalışması olarak bilinen tasarımdadır. Bir gruptaki köyler %75 sofra tuzu (sodyum klorür) ve %25 potasyum klorür içeren tuz ikamesini, diğer gruptaki köyler ise sıradan tuzu kullanmıştır.
Çin'in kırsalında inme geçirmiş ya da yaşlı ve tansiyonu yüksek kişilerle yürütülen bu köy çalışmasında, ortalama 4,74 yıllık izlemin sonunda tuz ikamesi kullanan köylerde inme oranı %14, tüm nedenlere bağlı ölüm oranı %12 daha düşük bulunmuştur. Tuz ikamesi grubunda, hiperkalemi denen kanda potasyum yüksekliğine bağlı ciddi yan etkiler anlamlı biçimde artmamıştır.
Kilo vermek ve egzersiz yapmak tansiyonu nasıl etkiler?
Kilo vermek, tansiyonu düşürmenin en doğrudan yollarından biridir. Kilo vermenin tansiyona etkisini inceleyen 25 randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, ortalama 5,1 kg kayıp büyük tansiyonu 4,4 mmHg, küçük tansiyonu 3,6 mmHg düşürmüştür.
Egzersizin tansiyona etkisi ise 270 randomize çalışmayı bir araya getiren ve farklı egzersiz türlerini aynı analizde birbiriyle de karşılaştıran bir ağ meta-analiziyle incelenmiştir. Bu ağ meta-analizinde yürüyüş, koşu ya da bisiklet gibi aerobik egzersizlerin, ağırlıklarla ya da direnç bantlarıyla yapılan dirençli egzersizlerin, ikisinin bir arada yapıldığı kombine antrenmanın ve kısa, yoğun çalışma bölümlerinin dinlenme aralarıyla birbirini izlediği yüksek yoğunluklu interval antrenmanın her biri dinlenme hâlindeki tansiyonu düşürmüştür. En büyük düşüş, duvara yaslanıp dizleri bükerek beklemek gibi izometrik egzersizlerde görülmüş ve büyük tansiyonda 8,2 mmHg'ye ulaşmıştır, aerobik egzersizde ise büyük tansiyondaki düşüş 4,5 mmHg olmuştur. Tansiyonunuz yüksekse yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminizle istişare etmeniz yerinde olur. Dirençli egzersizin kaslar için genel yararlarını Kas kaybı nasıl önlenir? yazımızda bulabilirsiniz.
Alkolü azaltmak ve uyku apnesini tedavi etmek
Alkolü azaltmanın tansiyona etkisi, kişinin ne kadar içtiğine göre değişir. Yetişkinlerle yapılmış 36 çalışmayı bir araya getiren ve bir içkiyi 12 g saf alkol olarak sayan bir meta-analizde, günde iki ya da daha az içki içenlerde alkolü azaltmak tansiyonda anlamlı bir düşüşle ilişkili bulunmamış, günde ikiden fazla içenlerde ise alkolü azaltmak tansiyonda daha büyük bir düşüşle ilişkili bulunmuştur. Bu meta-analizde en belirgin düşüş, günde altı ve üzeri içki içenlerin tüketimlerini yaklaşık yarıya indirmesiyle elde edilmiş ve büyük tansiyon ortalama 5,5 mmHg düşmüştür.
Gündelik alışkanlıkların yanı sıra uykuyla ilgili bir rahatsızlığın tedavisi de tansiyona yansır. Randomize çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde, uyku apnesi ve hipertansiyonu birlikte olan kişilerde CPAP cihazıyla yapılan tedavi, gün boyunca takılı kalan bir cihazla yapılan 24 saatlik ölçümde büyük tansiyonu ortalama 2,3 mmHg düşürmüştür. Bu meta-analizde CPAP tedavisinin yararı, birden çok ilaca karşın tansiyonun yüksek seyrettiği ve dirençli hipertansiyon adı verilen durumu olanlarda ya da tansiyon ilacı kullananlarda daha belirgin bulunmuştur. Uyku apnesinin belirtilerini ve nasıl test edildiğini Uyku apnesi belirtileri ile Uyku apnesi testi yazılarımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Tansiyon için ilaç ne zaman gerekir?
Tansiyon için ilaç gerekip gerekmediği esas olarak tansiyonun düzeyine bağlıdır. ESC 2024 kılavuzu, tekrarlanan ölçümlerle doğrulanmış hipertansiyonda (140/90 mmHg ve üzeri) kalp-damar riskini ayrıca hesaplamaya gerek görmeden tansiyon düşürücü tedavi önerir. Bu kılavuza göre ilaç kullanan kişilerin çoğunda büyük tansiyon için hedef, tedavi sorun yaratmadığı sürece 120–129 mmHg'dir.
Tansiyon ilaçlarıyla yapılmış 147 randomize çalışmayı inceleyen bir meta-analize göre, büyük tansiyondaki 10 mmHg'lik bir düşüş, kalbi besleyen koroner damarlarla ilgili kalp krizi gibi olayları yaklaşık %22, inmeyi ise yaklaşık %41 azaltmıştır. Bu meta-analizde incelenen başlıca beş tansiyon ilacı sınıfı, yani tiyazid grubu idrar söktürücüler, beta blokerler, ACE inhibitörleri, anjiyotensin reseptör blokerleri ve kalsiyum kanal blokerleri, bu yarar bakımından birbirine yakın etki göstermiştir. Yaşam tarzı değişiklikleri ilacın yerine geçmez, ilacın yanında sürdürülür. İlacı ve dozunu hekiminiz seçer, bu nedenle ilacınızda herhangi bir değişiklik yapmadan önce mutlaka hekiminizle konuşun.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Muayenede tansiyonunuz 140/90 mmHg ve üzerinde ölçüldüyse ya da evde en az 3 gün boyunca yaptığınız ölçümlerin ortalaması 135/85 mmHg ve üzerindeyse hekiminize başvurmanızı öneririz. Yaşam tarzı değişikliklerini hekiminizin önerileri doğrultusunda ve ölçümlerinizi takip ederek sürdürmek en güvenli yoldur. Tansiyonunuz 180/110 mmHg ve üzerine çıkar ve buna göğüs ağrısı, şiddetli baş ağrısı, nefes darlığı, konuşma ya da görme bozukluğu gibi belirtiler eşlik ederse lütfen beklemeden 112'yi arayın.
Sık sorulan sorular
130/85 gibi yükselmiş tansiyonda ilaç gerekir mi?
ESC 2024 kılavuzu, muayenede 120–139/70–89 mmHg aralığındaki değerleri hipertansiyon olarak değil, yükselmiş tansiyon olarak sınıflar ve bu aralıktaki herkese yaşam tarzı değişikliği önerir. İlaç ise önce 3 aylık yaşam tarzı değişikliği denendikten sonra, 10 yıllık kalp-damar riski, yani önümüzdeki 10 yılda kalp krizi ya da inme gibi bir kalp-damar olayı yaşama olasılığı %10 ve üzeri olan kişilerde değerlendirilir.
Tansiyon ilacı kullanırken potasyumlu tuz kullanılır mı?
ACC/AHA kılavuzu, kronik böbrek hastalığı olanlarda ya da potasyumun vücuttan atılmasını azaltan ilaçları kullananlarda potasyum alımının artırılmasını uygun görmez. Potasyumlu tuz ikameleri de potasyum alımını artırdığı için aynı dikkati gerektirir. Bu nedenle tansiyon ilacı kullanırken potasyumlu tuza geçme kararını hekiminizle birlikte vermeniz en doğrusudur. Bu ikamelerin Türkiye'de bulunup bulunmadığını eczacınıza sorabilirsiniz.
Tansiyonu düşürmek için kaç kilo vermek gerekir?
Tansiyondaki düşüş verilen kiloyla birlikte büyüdüğü için aşılması gereken belirli bir kilo eşiği yoktur. Kilo vermenin tansiyona etkisini inceleyen 25 randomize çalışmayı bir araya getiren meta-analizde, ortalama 5 kg'dan fazla kilo verilen gruplarda büyük tansiyondaki düşüş 6,6 mmHg, daha az kilo verilen gruplarda 2,7 mmHg bulunmuştur.
İlgili araç ve yazılarımız
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- McEvoy JW, McCarthy CP, Bruno RM, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. Eur Heart J. 2024, 45(38):3912-4018. doi:10.1093/eurheartj/ehae178 · PubMed 39210715
- Whelton PK, Carey RM, Aronow WS, et al. 2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults. Hypertension. 2018, 71(6):e13-e115 (çevrimiçi yayın: 2017). doi:10.1161/HYP.0000000000000065 · PubMed 29133356
- Neal B, Wu Y, Feng X, et al. Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death. N Engl J Med. 2021, 385(12):1067-1077. doi:10.1056/NEJMoa2105675 · PubMed 34459569
- Neter JE, Stam BE, Kok FJ, Grobbee DE, Geleijnse JM. Influence of weight reduction on blood pressure: a meta-analysis of randomized controlled trials. Hypertension. 2003, 42(5):878-884. doi:10.1161/01.HYP.0000094221.86888.AE · PubMed 12975389
- Edwards JJ, Deenmamode AHP, Griffiths M, et al. Exercise training and resting blood pressure: a large-scale pairwise and network meta-analysis of randomised controlled trials. Br J Sports Med. 2023, 57(20):1317-1326. doi:10.1136/bjsports-2022-106503 · PubMed 37491419
- Roerecke M, Kaczorowski J, Tobe SW, Gmel G, Hasan OSM, Rehm J. The effect of a reduction in alcohol consumption on blood pressure: a systematic review and meta-analysis. Lancet Public Health. 2017, 2(2):e108-e120. doi:10.1016/S2468-2667(17)30003-8 · PubMed 29253389
- Hu X, Fan J, Chen S, Yin Y, Zrenner B. The role of continuous positive airway pressure in blood pressure control for patients with obstructive sleep apnea and hypertension: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Clin Hypertens (Greenwich). 2015, 17(3):215-222. doi:10.1111/jch.12472 · PubMed 25582849
- Law MR, Morris JK, Wald NJ. Use of blood pressure lowering drugs in the prevention of cardiovascular disease: meta-analysis of 147 randomised trials in the context of expectations from prospective epidemiological studies. BMJ. 2009, 338:b1665. doi:10.1136/bmj.b1665 · PubMed 19454737



