← Sağlık Kütüphanesi

Hareket · 8 dk okuma

Kas kaybı nasıl önlenir? Kuvvet antrenmanı ve örnek haftalık plan

Yazar: İksir Editör Ekibi · Yayın tarihi: · Son güncelleme:

Merdiven basamaklarını eskisinden daha zor çıktığınızı ya da alçak bir koltuktan kalkarken ellerinizden destek almaya başladığınızı fark ettiğinizde, kaslarınızı korumak için neler yapabileceğinizi düşünmeye başlarsınız. Yaş ilerledikçe kas kütlesi ve kuvveti yavaş yavaş azalır ve bu azalma, gündelik işleri kendi başınıza sürdürebilmenizi zamanla zorlaştırabilir. Spor salonundaki ağırlıklar, elastik bantlar, yürüyüş ve takviyeler arasından kası gerçekten koruyanı seçmek, ne sıklıkla çalışmak gerektiğini ve evde yapılan çalışmanın yetip yetmeyeceğini kestirmek ise çoğu zaman kafa karıştırır.

Kuvvet antrenmanı kası ne kadar korur?

Kuvvet antrenmanının yaşlı yetişkinlere neler kazandırdığını, sağlık araştırmalarını belirli bir yöntemle bir araya getirip değerlendiren uluslararası Cochrane ağının sistematik derlemesi incelemiştir. Derleme, katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı 121 randomize kontrollü çalışmayı ve toplam 6700 yaşlı katılımcıyı kapsar. Ağırlığın zamanla artırıldığı bu antrenman, kas kuvvetinde büyük, sandalyeden kalkmayı ölçen çalışmalarda ise orta ile büyük düzeyde bir iyileşme sağlamıştır. Çalışmaların çoğunda antrenman haftada 2–3 kez ve yüksek yoğunlukta yapılmıştır.

Kas kaybı söz konusu olduğunda akla takviyeler ve ilaçlar da gelir. Yaşla birlikte kas kütlesinin ve kasların işlevinin azalmasına tıpta sarkopeni adı verilir. Sarkopeni için hazırlanmış uluslararası klinik uygulama kılavuzu (ICFSR kılavuzu), kuvvet antrenmanının yanında takviye ve ilaç seçeneklerini de tek tek değerlendirmiştir. Kılavuz, sarkopeninin tedavisinde D vitamini takviyesi ve kas yapımını uyaran anabolik hormonlar için öneride bulunmaz, protein takviyesini kişinin durumuna göre değerlendirilecek koşullu bir öneri olarak sunar ve kuvvet antrenmanını güçlü bir öneri olarak verir. Protein ve D vitamininin ayrıntılarını kas kaybını önleyen besinler yazımızda, kas kütlesini artırmaya yönelik deneysel ilaçları ise kilo verirken kas kaybı yazımızda bulabilirsiniz.

Kaybolan kas geri gelir mi?

Kaybolan kasın geri kazanılıp kazanılamayacağı sorusuna, çok ileri yaştaki insanlarla yapılmış randomize kontrollü bir çalışma ışık tutar. Çalışmaya bakımevinde yaşayan, ortalama yaşı 87 olan ve gücü ile dayanıklılığı belirgin biçimde azaldığı için kırılgan diye nitelenen 100 kişi katılmıştır. Katılımcılar 10 hafta boyunca kuvvet antrenmanı, çoklu besin takviyesi, ikisinin birlikte uygulandığı ve ikisinin de uygulanmadığı dört gruba kurayla ayrılmıştır. Kuvvet antrenmanı yapanlarda kas kuvveti ortalama %113 artmış, antrenman yapmayanlarda ise artış %3'te kalmıştır. Yürüme hızı egzersiz yapanlarda %11,8 artarken yapmayanlarda %1 azalmıştır. Uyluk kaslarının kesit alanındaki artış ise istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bakımevindeki bu çalışma, çok ileri yaşta bile kas kuvvetinin ve yürüme gibi temel bir işlevin on hafta gibi kısa bir sürede gelişebildiğini gösterir.

Avrupa Yaşlılarda Sarkopeni Çalışma Grubu'nun 2019'da yayımladığı ve uzmanların ortak görüşünü yansıtan uzlaşı raporu (EWGSOP2) da beslenme ve egzersizin kas kaybını yavaşlatabileceğini, hatta tersine çevirebileceğini belirtir. Avrupa uzlaşı raporunda gençlikte kası en üst düzeye çıkarmak, orta yaşta korumak ve ileri yaşta kaybı en aza indirmek, hayatın üç dönemi için ayrı hedefler olarak gösterilir.

Haftada kaç gün, hangi hareketlerle? Örnek haftalık plan

Sağlık Bakanlığı'nın yaşlılar için hazırladığı Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi, büyük kas gruplarını çalıştıran kuvvet egzersizlerinin haftada 2 veya 3 gün, peş peşe gelmeyen günlerde yapılmasını önerir. Rehber, dengeyi geliştirmek ve düşmeleri önlemek için de haftada 3 gün veya daha fazla fiziksel aktivite önerir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de yaşlılara haftada 3 veya daha fazla gün, farklı hareket türlerini bir araya getiren ve denge ile kuvvete ağırlık veren çok bileşenli bir program önerir. Aşağıdaki plan, ekibimizin Sağlık Bakanlığı ve DSÖ rehberlerindeki bu önerilerden yola çıkarak hazırladığı bir örnektir.

Sağlık Bakanlığı rehberinden kuvvet ve denge için dört adım: haftada 2–3 gün, iki gün üst üste değil, 8–10 tekrarlı harekette kaldırılabilen ağırlık, 7–8 tekrarlı tek setten 2–3 sete ilerleme ve denge için haftada 3 gün ve üzeri fiziksel aktivite
Sağlık Bakanlığı rehberinden kuvvet ve denge için dört adım. Kaynak: Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi, Sağlık Bakanlığı, 2014.
Örnek haftalık programımız (Sağlık Bakanlığı ve DSÖ önerilerine göre)
GünProgramSüre
PazartesiKuvvet A ve denge25–30 dakika kuvvet, 10 dakika denge
SalıTempolu yürüyüş30 dakika
ÇarşambaTempolu yürüyüş30 dakika
PerşembeKuvvet B ve denge25–30 dakika kuvvet, 10 dakika denge
CumaTempolu yürüyüş30 dakika
CumartesiTempolu yürüyüş ve denge. Hazır hissediyorsanız üçüncü kuvvet günü olarak Kuvvet A da eklenebilir.30 dakika yürüyüş, 10 dakika denge
PazarTempolu yürüyüş30 dakika

Programdaki tempolu yürüyüş haftada toplam 150 dakika tutar ve DSÖ'nün yetişkinlere önerdiği, haftada 150–300 dakikalık orta yoğunlukta aerobik aktivitenin, yani yürüyüş gibi kalp atışını ve soluk alıp verişi hızlandıran hareketin alt sınırını karşılar.

Evde yapılabilecek kuvvet ve denge hareketleri

Kuvvet antrenmanı, kasların bir dirence karşı çalıştırılmasına dayandığı için direnç antrenmanı olarak da anılır. Uluslararası sarkopeni kılavuzu (ICFSR kılavuzu), bu direnci sağlayan araçlar arasında dambıl ve serbest ağırlıkların yanında elastik bantları ve vücudun kendi ağırlığını da sayar, dolayısıyla evde yapılan kuvvet çalışması da direnç antrenmanı sayılır. Sağlık Bakanlığı rehberi ise karın, sırt-bel, omuz-kol ve kalça-bacak kaslarının ayrı ayrı çalıştırılmasını önerir. Aşağıdaki hareketleri bu dört kas grubunun her birini çalıştıracak biçimde seçtik, hepsini evde yapabilirsiniz.

Kuvvet A

  • Sandalyeden kalkıp oturma (kalça ve bacak)
  • Duvara şınav (göğüs, omuz ve kol)
  • Elastik bantla kürek çekme (sırt)
  • Kalça köprüsü (kalça ve bel)
  • Duvara tutunarak topuk yükseltme (baldır)

Kuvvet B

  • Tırabzana tutunarak basamak çıkma (bacak)
  • Oturarak su şişeleriyle omuz itişi (omuz ve kol)
  • Su şişesi ya da elastik bantla kol bükme (kol)
  • İki elde birer dolu alışveriş poşetiyle yürüme (kavrama ve gövde)
  • Sırtüstü yatarak yarım mekik (karın)

Denge

  • Bir yere tutunarak tek ayak üstünde durma
  • Topuk-parmak çizgisinde yürüme, yani her adımda öndeki ayağın topuğunu arkadaki ayağın parmak ucuna değdirerek ilerleme

Bacaklarınızda zamanla ortaya çıkan değişimi sandalyeden kalkma testiyle ya da baldır çevresini ölçerek izleyebilirsiniz.

Set ve tekrar sayısı nasıl artırılır?

Kuvvet çalışmasında bir hareketi bir kez yapmaya tekrar, ara vermeden art arda yapılan tekrarların oluşturduğu bölüme de set denir. Sağlık Bakanlığı rehberi, her harekete 7–8 tekrarlı tek bir setle başlayıp ilerledikçe 2–3 sete çıkmayı önerir. Rehbere göre ağırlığı 8–10 kez kaldırabileceğiniz düzeyde seçebilir, setler arasında 1–2 dakika dinlenebilir ve nefesinizi tutmamaya özen gösterebilirsiniz. Aşağıdaki tablo, Sağlık Bakanlığı rehberinin bu önerilerinden yola çıkarak hazırladığımız bir örnektir.

Set ve tekrar sayısının artırılması. Haftalar örnek olarak verilmiştir, ilerleme hızınızı vücudunuzun tepkisine göre ayarlayabilirsiniz.
DönemSet ve tekrarNe zaman ilerlenir
1.–2. haftaHer hareket 1 set, 7–8 tekrarHareketler rahatladığında
3.–4. hafta2 set, 8–10 tekrar2 set 10 tekrarı rahat yaptığınızda
5. hafta ve sonrası2–3 set, 10 tekrarZorlanma azaldığında ağırlığı ya da bandın sertliğini artırın

Kaslarda güç kaybına ne iyi gelir?

Kaslarda hissedilen güç kaybının ardında kas kaybından başka nedenler de bulunabilir. EWGSOP2 adlı Avrupa uzlaşı raporunda sarkopeni tanısı için izlenecek adımları gösteren akış şeması, kas kuvveti düşük bulunan kişilerde depresyon, inme, denge bozuklukları ve kol ile bacaklardaki damarları etkileyen periferik damar hastalıkları gibi başka nedenlerin de düşünülmesini önerir. Bu sebeple güçsüzlüğün kaynağını hekiminizle birlikte değerlendirmeniz yerinde olur. Güçsüzlüğün nedeni kas kaybı olduğunda ise yukarıda anlattığımız kuvvet programı işe yarayan yaklaşımdır. Kas kaybının belirtilerini ve testlerini kas kaybı kaç yaşında başlar yazımızda bulabilirsiniz.

Ani güçsüzlükte ne yapmalı?

Yaşla gelen kas kaybı zaman içinde yavaş yavaş ilerler. Kolda ya da bacakta aniden ortaya çıkan bir güçsüzlük ise bambaşka bir duruma, beyindeki kan dolaşımının aniden bozulmasıyla ortaya çıkan inmeye işaret edebilir. Nitekim Türk Nöroloji Derneği ile Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği'nin Dünya İnme Günü basın açıklamasında bir uzman, kolda ya da bacakta beliren kuvvetsizliğin akla hemen inmeyi getirmesi gerektiğine dikkat çekmiştir. Yüzünüzde çarpılma, kolunuzda güçsüzlük ya da konuşmanızda bozulma aniden başlarsa ya da inmeden şüphelenirseniz lütfen hiç beklemeden 112'yi arayın.

Yürüyüş yeter mi, ağırlık kaldırmak güvenli mi?

Yürüyüş kalp ve dolaşım sağlığı için değerlidir, kaslar için ise en çok kuvvet çalışmasıyla birlikte yapıldığında işe yarar. Nitekim DSÖ, yürüyüş gibi aerobik aktivitelere ek olarak haftada 2 veya daha fazla gün kasları güçlendiren çalışmalar yapılmasını önerir.

Ağırlık kaldırmanın güvenliğini, kuvvet antrenmanının yaşlılara kazandırdıklarını 121 çalışmayla inceleyen Cochrane derlemesi de ele almıştır. Cochrane derlemesinde ciddi yan etkiler nadir görülmüş ve hiçbir ciddi olayın doğrudan egzersiz programıyla ilişkili olduğu bildirilmemiştir. Yan etkileri izleyen birçok çalışmada ise eklem ve kas ağrısı bildirilmiştir.

Kuvvet programına başlamadan önce hekime danışmalı mıyım?

Sağlık Bakanlığı rehberine göre kronik bir hastalığınız varsa ve ileri yaştaysanız, fiziksel aktiviteye başlamadan önce hekiminizle istişare etmeniz yerinde olur. DSÖ'ye göre ise egzersize engel bir sağlık durumu bulunmayan kişiler, tempolu yürüyüşü aşmayan hafif ya da orta yoğunluktaki aktiviteler için genellikle hekim onayına ihtiyaç duymaz. Sarkopeni tanısı almış kişiler, kendilerine uygun bir kuvvet programı için fizyoterapiste yönlendirilebilir.

İlgili aracımız ve yazılar

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Dent E, Morley JE, Cruz-Jentoft AJ, et al. International Clinical Practice Guidelines for Sarcopenia (ICFSR): Screening, Diagnosis and Management. J Nutr Health Aging. 2018, 22(10):1148-1161. doi:10.1007/s12603-018-1139-9 · PubMed
  2. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi: Yaşlılarda Fiziksel Aktivite. Ankara, 2014. PDF
  3. Liu CJ, Latham NK. Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults. Cochrane Database Syst Rev. 2009, (3):CD002759. doi:10.1002/14651858.CD002759.pub2 · PubMed
  4. Fiatarone MA, O'Neill EF, Ryan ND, et al. Exercise training and nutritional supplementation for physical frailty in very elderly people. N Engl J Med. 1994, 330(25):1769-1775. doi:10.1056/NEJM199406233302501 · PubMed
  5. Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J, et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age Ageing. 2019, 48(1):16-31. doi:10.1093/ageing/afy169 · PubMed
  6. Türk Nöroloji Derneği ve Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği Dünya İnme Günü etkinliği. 29 Ekim 2018 Dünya İnme Günü Basın Açıklaması. 2018. PDF
  7. Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020, 54(24):1451-1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955 · PubMed