← Sağlık Kütüphanesi

Hareket · 8 dk okuma

Ağırlık antrenmanı haftada kaç gün, ne kadar sürmeli? Yeni başlayanlar için program

Yazar: İksir Editör Ekibi · Yayın tarihi: · Son güncelleme:

Dolu bir haftaya ağırlık antrenmanı sığdırmak ilk bakışta gözünüzde büyüyebilir. Oysa işe yarayan bir plan çoğu zaman sanıldığından daha mütevazıdır ve hangi günlerin, kaç dakikanın, kaç hareketin gerçekten fark yarattığını bilmek, o plana uzun süre bağlı kalmayı kolaylaştırır.

Yeni başlayanlar için haftada 2 gün tüm ana kas gruplarını çalıştırmayı, hareket başına 1 setle başlayıp 2–3 sete çıkmayı, seanslar arasında en az 1 gün dinlenmeyi ve yükü kademeli artırmayı gösteren dört adımlı ağırlık antrenmanı planı
Yeni başlayanlar için ağırlık antrenmanı planı. Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü 2020 fiziksel aktivite kılavuzu ve Sağlık Bakanlığı Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi, 2014.

Ağırlık antrenmanı haftada kaç gün yapılmalı?

Ağırlık antrenmanı için kılavuzların ortak önerisi haftada en az 2 gündür. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), yetişkinlerin tüm ana kas gruplarını çalıştıran ve ağırlık antrenmanını da kapsayan kas güçlendirme egzersizlerini orta ya da daha yüksek şiddette, haftada 2 ya da daha fazla gün yapmasını önerir. DSÖ, 65 yaş ve üzerindeki yetişkinler için ise denge ve kuvvet egzersizlerini de içeren, farklı hareket türlerini bir araya getirdiği için çok bileşenli denen bir programın haftada 3 ya da daha fazla gün yapılmasını tavsiye eder. Sağlık Bakanlığı'nın yaşlılar için hazırladığı Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi de büyük kas gruplarını çalıştıran kuvvet egzersizlerini haftada 2 ya da daha fazla gün önerir.

Haftada 2 günden daha sık çalışmanın ek bir fayda getirip getirmediğini tartarken antrenman hacmini de göz önünde bulundurmak gerekir. Bir hareketi her yapışınız bir tekrar, ara vermeden art arda yaptığınız tekrarların oluşturduğu grup ise bir settir ve bir haftada yapılan set ve tekrarların toplam miktarı antrenman hacmi olarak adlandırılır.

Daha sık çalışmanın ek faydası hedefinize göre değişir. Kas büyümesi üzerine yapılmış çalışmaların sonuçlarını birleştiren, meta-analiz adı verilen bir incelemede, toplam hacim eşit tutulduğunda her kas grubunu haftada iki kez çalıştırmak bir kez çalıştırmaya göre daha iyi sonuç vermiştir. Kas gücünü ele alan bir başka meta-analizde ise sıklığın etkisi büyük ölçüde toplam hacimle açıklanmış ve toplam hacim eşit tutulduğunda haftada kaç gün çalışıldığının kas gücü kazanımında tek başına anlamlı bir fark yaratmadığı görülmüştür.

Kas büyümesi ve kas gücü üzerine yapılan bu iki meta-analizin bulguları birlikte düşünüldüğünde, haftada 2 gün çalışıp her seansta bütün vücudu çalıştırmak yeni başlayan biri için yeterli bir temeldir. Takviminiz elveriyorsa üçüncü bir gün eklemek de haftalık toplam hacmi artırmanın rahat bir yoludur.

Ağırlık antrenmanı kaç günde bir yapılmalı?

Kasların toparlanmasına fırsat tanımak için seanslar arasında en az bir gün dinlenmek yerinde bir kuraldır. Nitekim Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi de kuvvet egzersizlerinin iki gün üst üste yapılmamasını önerir. Haftada 2 seans için pazartesi ve perşembe, 3 seans için pazartesi, çarşamba ve cuma gibi aralıklı günler uygundur. Aradaki günlerde yürüyüş ya da hafif aerobik aktivite yapabilirsiniz. Kardiyo ile ağırlık antrenmanı arasındaki dengeyi nasıl kuracağınızı ağırlık antrenmanı mı kardiyo mu yazımızda anlattık.

Ağırlık antrenmanı ne kadar sürmeli?

Sağlık açısından fayda görmek için kısa süreler yeterli olabilir. Kas güçlendirme egzersizlerini inceleyen ve katılımcılarını uzun süre izleyen, kohort olarak bilinen çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde, ağırlık antrenmanıyla ilişkili ölüm riski azalması haftada yaklaşık 30–60 dakikada en belirgin bulunmuştur. Haftalık 30–60 dakikayı 2 seansa böldüğünüzde seans başına yaklaşık 15–30 dakikalık aktif antrenman düşer. Seans başına düşen bu süre, haftalık aralığı ikiye bölerek yaptığımız basit bir hesaptır. Isınma ve setler arasındaki dinlenme için seansı biraz daha uzun planlamanız doğaldır.

Amacınız kas büyütmekse set sayısı ayrıca önem kazanır. Haftalık set sayısıyla kas büyümesi arasındaki ilişkiyi inceleyen bir meta-analizde, haftaya eklenen her bir set kas boyutundaki artışta yaklaşık %0,37'lik ek bir artışla ilişkili bulunmuştur. Başka bir deyişle, daha fazla set daha fazla kas büyümesiyle ilişkilidir. Sağlık ve ölüm riski açısından ise kohort çalışmalarını bir araya getiren meta-analizde ölüm riskindeki azalmanın en belirgin olduğu süre haftada 30–60 dakika olarak bulunmuştur, bu yüzden süreyi ve set sayısını esas amacınıza göre belirlemeniz yerinde olur.

Aşamalı yüklenme (progressive overload) nedir?

Haftada kaç gün ve ne kadar süre çalışacağınız belli olduktan sonra sıra, antrenmanı zaman içinde nasıl ağırlaştıracağınıza gelir. Aşamalı yüklenme, kaslarınıza zamanla biraz daha fazla iş yaptırmak demektir. Aynı ağırlığı daha fazla tekrar kaldırabildiğinizde, bir set daha eklediğinizde ya da ağırlığı biraz artırdığınızda kaslarınız bu yeni düzeye uyum sağlar. Tekrar sayısını, set sayısını ve ağırlığı aynı anda artırmak yerine her seferinde bunlardan yalnızca birini küçük bir adımla artırmak yeterlidir.

Hangi ağırlıkla çalışacağınız da esas olarak hedefinize bağlıdır. Sağlıklı yetişkinlerde kas gücü için 178, kas büyümesi için 119 çalışmayı kapsayan bir ağ meta-analizinde, yani farklı antrenman programlarını aynı anda birbiriyle karşılaştırabilen bir analizde, ele alınan bütün programlar egzersiz yapmamaya göre kas gücünü ve kas büyümesini artırmıştır. Bir hareketi yalnızca bir kez kaldırabildiğiniz en yüksek ağırlığa tek tekrarlık maksimum denir. Bu ağ meta-analizinde tek tekrarlık maksimumun %80'inden fazlasıyla çalışılan yüksek yükler kas gücü için en iyi sonucu vermiş, kas büyümesi için ise farklı yüklerin benzer olduğu görülmüştür. Çok setli programlar da kas büyümesi için öne çıkmıştır. Ağ meta-analizinin bu bulguları, yeni başlayan biri için hafif ya da orta bir yükle başlayıp hareketin doğru yapılış biçimine, antrenman dilindeki adıyla forma alıştıkça yükü artırmanın yeterli olduğu anlamına gelir.

Yeni başlayanlar için örnek program nasıl olur?

Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi, çalıştırılacak her kas grubu için bir set ve 7–8 tekrarla başlanmasını, ilerledikçe set sayısının 2–3'e çıkarılmasını ve setler arasında 1–2 dakika dinlenilmesini önerir. Aynı rehber karın, sırt-bel, omuz-kol ve kalça-bacak kaslarının ayrı ayrı çalıştırılmasını öngörür. Rehber yaşlılar için hazırlanmıştır, ancak önerdiği set ve tekrar çerçevesi yeni başlayan herkes için iyi bir çıkış noktasıdır. Aşağıdaki tablo, rehberin bu çerçevesini DSÖ'nün haftada en az 2 gün önerisiyle birleştirerek kurduğumuz örnek bir uygulamadır.

Yeni başlayanlar için örnek plan (kılavuz önerilerinden türetilmiş bir örnektir)
AşamaHaftalık günHareket başına setNot
İlk haftalar2 (örneğin pazartesi ve perşembe)1 set, 7–8 tekrarHafif yük, formu öğrenmek öncelikli
Alıştıkça22 setSetler arasında 1–2 dakika dinlenme
Devam ederken2–32–3 setYükü küçük adımlarla artırma

Her seansta bacak, kalça, itme, çekme ve gövde hareketlerinden birer tane seçebilirsiniz. Bacak için sandalyeden kalkıp oturma ya da çömelme, kalça için sırtüstü yatarken kalçanızı yerden kaldırdığınız kalça köprüsü, itme için duvara ya da yere şınav uygun seçeneklerdir. Çekme için lastik bandı ya da dambılı gövdenize doğru çektiğiniz kürek hareketi, gövde için de dirsekleriniz ve ayak uçlarınız üzerinde vücudunuzu düz bir çizgide tuttuğunuz plank gibi bir karın egzersizi işinizi görür. Hareketleri seçerken ağrı yapan bir hareketin yerine aynı bölgeyi çalıştıran başka bir hareket koymak, programa devam etmenizi kolaylaştırır. Lastik bant ve hafif dambıllar gibi basit araçlar bu program için yeterlidir.

40 yaşından sonra program nasıl değişir?

Programın esası 40 yaşından sonra da büyük ölçüde aynı kalır. Kas gücü kazanımında antrenman sıklığını inceleyen ve yazının başında andığımız meta-analizde, sıklığın etkisi genç yetişkinlerde belirgin görülürken orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerde belirgin bulunmamıştır. Bu nedenle haftada 2 iyi planlanmış seans çoğu zaman yeterli bir başlangıçtır. Eklem ağrınız, geçirilmiş bir sakatlığınız ya da bel veya diz sorununuz varsa hareketleri bir fizyoterapistle istişare ederek uyarlamanız yerinde olur.

Sağlık araştırmalarını titiz bir yöntemle derleyen uluslararası Cochrane ağının, yaşlı yetişkinlerde yapılmış 121 çalışmayı bir araya getiren derlemesi, çoğunlukla haftada 2–3 gün uygulanan yüksek şiddetli programların kas gücünü büyük ölçüde artırdığını, ciddi yan etkilerin ise nadir olduğunu göstermiştir. Ağırlık antrenmanının genel faydalarını ve güvenliğini ağırlık antrenmanının faydaları yazımızda ayrıntısıyla bulabilirsiniz. Kas kütlenizi korumak için gereken beslenme düzenini ise günlük protein ihtiyacı yazımızdan öğrenebilirsiniz.

Güvenle çalışmak için nelere dikkat edilir?

Egzersiz sırasında nefesinizi tutmamak, Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi'nin açıkça vurguladığı bir güvenlik kuralıdır. Hareketin zor kısmında nefes vermek, kolay kısmında nefes almak ritim bulmanızı sağlar. Kas yorgunluğu ve hafif kas ağrısı yeni başlayanlarda beklenen bir durumdur. Buna karşılık eklemde keskin bir ağrı hissettiğiniz hareketi bırakıp bir uzmana danışabilirsiniz.

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Bilinen bir kalp-damar hastalığınız, kontrolsüz yüksek tansiyonunuz, kemik erimesi tanınız ya da yakın zamanda geçirdiğiniz bir ameliyat veya yaralanma varsa programa başlamadan önce aile hekiminizle istişare edebilirsiniz. Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, bayılma hissi ya da kolunuza yayılan bir ağrı fark ederseniz egzersizi hemen bırakın ve lütfen beklemeden 112'yi arayın. Günler geçtiği hâlde hafiflemeyen bir eklem ağrısı için de bir hekime başvurmanız yerinde olur.

Sık sorulan sorular

Her gün ağırlık çalışılır mı?

Yeni başlayanlar için aralıklı günlerde çalışmak daha uygundur. Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi de kuvvet egzersizlerinin iki gün üst üste yapılmamasını önerir. Vücut bölgelerini farklı günlere paylaştıran programlar da vardır, ancak başlangıçta bütün vücudu haftada 2–3 kez çalıştırmak hem daha basit hem de kılavuz önerisiyle uyumludur.

Haftada yalnızca 1 gün ağırlık çalışmak yeterli olur mu?

Kas gücünü inceleyen bir meta-analizde, haftalık toplam set ve tekrar miktarı aynı tutulduğunda bu miktarın haftada kaç güne bölündüğü anlamlı bir fark yaratmamıştır. Bununla birlikte Dünya Sağlık Örgütü haftada en az 2 gün önerir ve kas büyümesini inceleyen bir başka meta-analizde her kas grubunu haftada iki kez çalıştırmak bir kez çalıştırmaya göre daha iyi sonuç vermiştir. Zamanınız kısıtlıysa 1 günlük bir seans hiç çalışmamaktan iyidir, ardından 2. günü eklemeyi hedefleyebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451-1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955 · PubMed
  2. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Fiziksel Aktivite Rehberi: Yaşlılarda Fiziksel Aktivite. Ankara, 2014. PDF
  3. Momma H, Kawakami R, Honda T, Sawada SS. Muscle-strengthening activities are associated with lower risk and mortality in major non-communicable diseases: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Br J Sports Med. 2022;56(13):755-763. doi:10.1136/bjsports-2021-105061 · PubMed
  4. Schoenfeld BJ, Ogborn D, Krieger JW. Effects of resistance training frequency on measures of muscle hypertrophy: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2016;46(11):1689-1697. doi:10.1007/s40279-016-0543-8 · PubMed
  5. Grgic J, Schoenfeld BJ, Davies TB, et al. Effect of resistance training frequency on gains in muscular strength: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2018;48(5):1207-1220. doi:10.1007/s40279-018-0872-x · PubMed
  6. Schoenfeld BJ, Ogborn D, Krieger JW. Dose-response relationship between weekly resistance training volume and increases in muscle mass: a systematic review and meta-analysis. J Sports Sci. 2017;35(11):1073-1082. doi:10.1080/02640414.2016.1210197 · PubMed
  7. Currier BS, McLeod JC, Banfield L, et al. Resistance training prescription for muscle strength and hypertrophy in healthy adults: a systematic review and Bayesian network meta-analysis. Br J Sports Med. 2023;57(18):1211-1220. doi:10.1136/bjsports-2023-106807 · PubMed
  8. Liu CJ, Latham NK. Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(3):CD002759. doi:10.1002/14651858.CD002759.pub2 · PubMed