← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 7 dk okuma

Kas kaybını önleyen besinler, günlük protein hedefi ve takviyelerin kanıtı

Yazar: İksir Editör Ekibi · Yayın tarihi: · Son güncelleme:

Yaş ilerledikçe kaslarınızın erimemesi için ne yemeniz gerektiğini araştırdığınızda karşınıza uzun besin listeleri, protein tozları ve vitamin takviyeleri çıkar. Bu kadar seçeneğin arasından gerçekten işe yarayanı ayırt etmek kuşkusuz kolay değildir. Biz bu ayrımı yaparken yaşlılarda beslenme ve kas sağlığı üzerine hazırlanmış uzman kılavuzlarını ve bu kılavuzların dayandığı araştırmaları esas alıyoruz.

Kas kaybını önleyen besinler hangileridir?

Yaşa bağlı kas kütlesi ve kas işlevi kaybına tıpta sarkopeni adı verilir. Ne var ki sarkopeninin ardında yaşlanmanın yanı sıra başka etkenler de bulunabilir. Avrupa Yaşlılarda Sarkopeni Çalışma Grubu'nun 2019'da yayımladığı ve kısaca EWGSOP2 diye anılan uzlaşı raporu, yetersiz enerji ya da protein alımını yaşlanma dışındaki bu etkenlerin, yani ikincil sarkopeni nedenlerinin arasında sayar. Bu nedenle kas kaybını önleyen besinlerden söz ederken esas olarak proteinden zengin besinleri ele alıyoruz.

Sağlık Bakanlığı'nın resmî beslenme rehberi olan Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER), proteinden zengin et, yumurta ve kurubaklagilleri tek bir besin grubunda toplar ve bu gruptan et, tavuk, balık ile yumurtaya günde ¼–2 porsiyon, kurubaklagillere ise haftada 1–4 porsiyon olarak yer verir.

Et, balık, yumurta ve kurubaklagiller gibi besinlerin bir porsiyonunun ne kadar protein verdiğine dair somut bir fikri, ABD'nin Massachusetts eyaletindeki Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu'nun beslenme sayfasında verilen ve aşağıdaki tabloya aktardığımız örnek porsiyonlar verir.

Örnek besinlerin porsiyon başına protein miktarı (Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu, The Nutrition Source)
BesinPorsiyonProtein
Izgara sığır bonfile4 oz (yaklaşık 113 g)33 g
Izgara somon4 oz (yaklaşık 113 g)30 g
Derisiz tavuk but4 oz (yaklaşık 113 g)28 g
Pişmiş mercimek1 su bardağı18 g
Süt8 oz (yaklaşık 240 mL)8 g
Kuru kavrulmuş, tuzsuz badem1 oz (yaklaşık 28 g)6 g

Harvard tablosundaki değerler ABD'de kullanılan örnek porsiyonlara aittir. Türkiye'de sofranıza gelen besinlerin protein içeriğini ise Türkiye Gıda Kompozisyon Veri Tabanı TürKomp üzerinden inceleyebilirsiniz.

Günde ne kadar protein gerekir? 70 kg'lık bir kişi için örnek hesap

Yaşlılarda günlük protein ihtiyacı için yol gösteren önerilerden biri, yaşlı sağlığı alanındaki uzmanları bir araya getiren Avrupa Birliği Geriatri Tıbbı Derneği'nin (EUGMS) kurduğu PROT-AGE çalışma grubundan gelir. PROT-AGE çalışma grubu, 65 yaş üstündeki sağlıklı yetişkinlere günde kilo başına en az 1,0–1,2 g protein önerir ve bu aralığı egzersiz yapan kişiler için daha yüksek, hastalığı olan kişiler için ise daha da yüksek tutar. Aşağıdaki tabloda bu aralıkları 68 yaşında, 70 kg ağırlığındaki bir kişi için grama çevirdik.

PROT-AGE önerilerine göre 70 kg'lık bir kişinin günlük protein hedefi (örnek hesabımız)
DurumÖnerilen günlük protein70 kg için günlük miktar
SağlıklıKilo başına en az 1,0–1,2 gEn az 70–84 g
Egzersiz yapıyor ya da başka biçimde aktifKilo başına 1,2 g ve üzeri84 g ve üzeri
Akut ya da kronik bir hastalığı varKilo başına 1,2–1,5 g84–105 g
Ağır böbrek hastalığı var (böbreklerin kanı süzme hızını gösteren tahmini glomerüler filtrasyon hızı, yani eGFR, 30 mL/dk/1,73 m² altında) ve diyalize girmiyorHekim belirler, protein kısıtlaması gerekebilirHekiminizle belirleyin
68 yaşında, 70 kg'lık bir kişi için PROT-AGE önerilerine göre günlük protein hedefi: sağlıklıysa en az 70–84 g, egzersiz yapıyor ya da başka biçimde aktifse 84 g ve üzeri, akut ya da kronik bir hastalığı varsa 84–105 g
70 kg'lık bir kişi için günlük protein hedefi. Kaynak: PROT-AGE Çalışma Grubu önerileri, J Am Med Dir Assoc, 2013. Hesaplama ekibimize aittir.

Günde en az 84 g protein hedefleyen 70 kg'lık bir kişi bu miktarı üç öğüne eşit olarak bölerse her öğünde yaklaşık 28 g protein alır. Proteini üç öğüne eşit bölüştürmek bizim örnek hesabımızdır. Yazının başındaki Harvard tablosunda yaklaşık 113 g'lık bir porsiyon derisiz tavuk but tek başına yaklaşık 28 g protein verir. PROT-AGE çalışma grubu, proteinin kalitesinin ve gün içinde hangi öğünde alındığının da önemli olabileceğine dikkat çeker.

Kilo verme sürecinde kaslarınızı korumak için protein ihtiyacınızı nasıl ele alabileceğinizi kilo verirken kas kaybı yazımızda ayrıca anlattık.

Protein takviyesi gerekli mi?

Günlük protein hedefine yalnızca yemekle ulaşmak zor geldiğinde akla protein tozları ve takviyeler gelir. Bu konuda Uluslararası Kırılganlık ve Sarkopeni Araştırmaları Konferansı (ICFSR) bünyesindeki bir çalışma grubunun 2018'de yayımladığı sarkopeni kılavuzuna başvuruyoruz. ICFSR kılavuzu, sarkopenisi olan yaşlılarda protein takviyesini ve proteinden zengin diyeti tek bir öneride ele alır.

Aşağıdaki tablo, katılımcıların gruplara kurayla ayrıldığı randomize kontrollü çalışmaların ve bu türden birçok çalışmayı bir araya getiren meta-analizlerin bulgularını ICFSR kılavuzunun önerileriyle yan yana gösterir.

Kas kaybına karşı takviyelerin kanıtı
SeçenekAraştırmalar ne gösteriyorICFSR önerisi (sarkopenisi olan yaşlılar için)
Kuvvet antrenmanına eklenen protein takviyesiKuvvet antrenmanı yapan sağlıklı yetişkinlerde 49 randomize kontrollü çalışmanın meta-analizinde, takviye alanlarda tek tekrarda kaldırılan en yüksek ağırlık ortalama 2,49 kg, kas gibi yağ dışındaki dokuları kapsayan yağsız vücut kütlesi 0,30 kg daha fazla artmıştır.Koşullu bir öneriyle protein takviyesinin ya da proteinden zengin bir diyetin düşünülmesini önerir.
Egzersiz olmadan besin takviyesiOrtalama yaşı 87 olan 100 bakımevi sakininde yapılan randomize kontrollü çalışmada, egzersiz olmadan verilen çoklu besin takviyesi kas güçsüzlüğünü azaltmamıştır.Koşullu bir öneriyle besin takviyesinin fiziksel aktiviteyle birleştirilmesini önerir.
D vitamini takviyesi5615 kişiyi kapsayan 30 randomize kontrollü çalışmanın meta-analizinde D vitamini takviyesi kas kuvvetini biraz artırmış, kas kütlesini değiştirmemiştir.Bu konuda bir öneri vermez.

Tablodaki 49 çalışmalık protein takviyesi meta-analizinde, takviyenin yağsız vücut kütlesine katkısı yaş ilerledikçe azalmış ve toplam protein alımı günde kilo başına yaklaşık 1,6 g'ı aştığında yağsız kütlede ek bir kazanç görülmemiştir. Sarkopenisi olan yaşlılar söz konusu olduğunda ICFSR kılavuzu, kuvvet (direnç) antrenmanını güçlü bir öneriyle desteklerken protein takviyesini yalnızca koşullu olarak önerir.

Kas kaybı hangi vitamin eksikliğiyle ilişkilidir?

ICFSR kılavuzuna göre D vitamini eksikliği, sarkopeniyle, elin kavrama kuvvetinin düşüklüğüyle ve kas kütlesindeki azalmayla sık birlikte görülür. Takviye tablosunda andığımız D vitamini meta-analizinde takviyenin kas kuvvetine etkisi, kanda D vitamini düzeyini gösteren 25-hidroksi D vitamini değeri 30 nmol/L (yaklaşık 12 ng/mL) altında olanlarda ve 65 yaş ve üzerindeki kişilerde daha belirgin bulunmuştur.

Kas sağlığınız için D vitamini takviyesi almayı düşünüyorsanız bu konuyu mutlaka hekiminizle istişare edin, çünkü D vitamini düzeyinizin ölçülmesine ve takviyeye gerek olup olmadığına hekiminiz karar verir. Nitekim ICFSR kılavuzu da sarkopenisi olan ve kandaki D vitamini düzeyi 20 ng/mL altında bulunan kişilerde takviye kararını hekime bırakır.

Beslenmenizi değiştirmeden önce ne zaman hekime danışmalısınız?

  • Böbrek hastalığınız varsa protein alımınızı artırmadan önce hekiminizle istişare etmenizi öneririz. PROT-AGE önerileri ağır böbrek hastalığı olup diyalize girmeyen kişileri kapsamaz ve bu kişilerde protein kısıtlaması gerekebilir.
  • Kilo kaybı ya da kaslarınızda incelme fark ederseniz hekiminize başvurmanızı öneririz. Avrupa'nın sarkopeni uzlaşı raporu EWGSOP2, kilo kaybını ve kaslarda incelmeyi sarkopeni açısından ileri değerlendirme gerektiren belirtiler arasında sayar. Kas kaybının belirtilerini ve evde yapılabilen testleri kas kaybının belirtileri ve testleri yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

İlgili aracımız ve yazılar

Beslenme alışkanlıklarınızı diğer alışkanlıklarınızla birlikte görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Bauer J, Biolo G, Cederholm T, et al. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the PROT-AGE Study Group. J Am Med Dir Assoc. 2013, 14(8):542-559. doi:10.1016/j.jamda.2013.05.021 · PubMed
  2. Dent E, Morley JE, Cruz-Jentoft AJ, et al. International Clinical Practice Guidelines for Sarcopenia (ICFSR): Screening, Diagnosis and Management. J Nutr Health Aging. 2018, 22(10):1148-1161. doi:10.1007/s12603-018-1139-9 · PubMed
  3. Beaudart C, Buckinx F, Rabenda V, et al. The effects of vitamin D on skeletal muscle strength, muscle mass, and muscle power: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Clin Endocrinol Metab. 2014, 99(11):4336-4345. doi:10.1210/jc.2014-1742 · PubMed
  4. Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J, et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age Ageing. 2019, 48(1):16-31. doi:10.1093/ageing/afy169 · PubMed
  5. Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018, 52(6):376-384. doi:10.1136/bjsports-2017-097608 · PubMed
  6. Fiatarone MA, O'Neill EF, Ryan ND, et al. Exercise training and nutritional supplementation for physical frailty in very elderly people. N Engl J Med. 1994, 330(25):1769-1775. doi:10.1056/NEJM199406233302501 · PubMed
  7. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. Ankara, 2022. PDF
  8. Harvard T.H. Chan School of Public Health. The Nutrition Source: Protein. nutritionsource.hsph.harvard.edu. Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.