← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 7 dk okuma

Akdeniz diyeti nasıl yapılır? Neler yenmez, kilo verdirir mi, Türk mutfağına uyarlama

Akdeniz ülkelerinin geleneksel sofrasından esinlenen Akdeniz diyetine başlamaya karar verdiğinizde aklınıza gelen ilk soru, büyük ihtimalle neyin yasak olduğudur. Bunu, günde kaç kaşık zeytinyağı kullanmanız ve haftada kaç kez balık yemeniz gerektiği sorusu izler. Kilo vermek istiyorsanız işin içine bir de kalori girer ve yeni bir beslenme düzenini gündelik hayata taşırken bu soruların cevabını bilmek kuşkusuz işinizi kolaylaştırır.

Günde 4 yemek kaşığı ve üzeri zeytinyağı, günde 2 porsiyon sebze, haftada en az 3 porsiyon baklagil, balık ve kuruyemiş ve günde 1 porsiyondan az kırmızı et eşiklerini adım adım gösteren görsel
İspanya'da yürütülen PREDIMED çalışmasında Akdeniz diyetine uyumu ölçen ölçeğin dört temel eşiği. Kaynak: PREDIMED çalışması, PLoS One, 2012.

Akdeniz diyeti nasıl yapılır?

Akdeniz diyetini sofranıza taşımanın somut bir yolu, hangi besinden ne kadar yenmesi gerektiğini sayılarla gösteren bir ölçüden yararlanmaktır. Böyle bir ölçü, adı İspanyolcada "Akdeniz diyetiyle önleme" anlamına gelen ve Akdeniz diyetinin kalp-damar hastalıklarını önlemedeki etkisini sınamak için İspanya'da yürütülen PREDIMED çalışmasında kullanılmıştır. Bu çalışmada diyetisyenler, kalp-damar hastalığı riski yüksek, 55–80 yaş arası 7.447 katılımcının Akdeniz diyetine ne ölçüde uyduğunu 14 soruluk bir ölçekle değerlendirmiştir. Ölçekte ölçütü karşılanan her madde 1 puan getirir ve çalışmanın başlangıcında katılımcıların ortalama puanı 8,6 bulunmuştur. PREDIMED ölçeğinin eşikleri çalışmada katılımcıların uyumunu ölçmek için belirlenmiştir ve kendi sofranızı düzenlerken de bir başlangıç noktası olarak kullanılabilir. Aşağıdaki tablo, alkol içeren şarap maddesi dışında, ölçeğin kalan 13 maddesini gösterir.

Besin1 puan için ölçütPorsiyon tanımı
ZeytinyağıAna yemeklik yağ olması ve günde 4 yemek kaşığı ve üzeriKızartma, salata ve dışarıda yenen yemeklerdeki yağ dahil
SebzeGünde 2 porsiyon ve üzeri, en az biri çiğ ya da salata1 porsiyon 200 g, garnitür yarım porsiyon
MeyveGünde 3 ve üzeriAdet olarak sayılır, taze meyve suyu dahil
BaklagilHaftada 3 porsiyon ve üzeri1 porsiyon 150 g
Balık ve deniz ürünüHaftada 3 porsiyon ve üzeri100 ile 150 g balık ya da 200 g kabuklu deniz ürünü
KuruyemişHaftada 3 porsiyon ve üzeri1 porsiyon 30 g, yer fıstığı dahil
Kırmızı et ve et ürünleriGünde 1 porsiyondan az1 porsiyon 100 ile 150 g, sucuk ve jambon gibi ürünler dahil
Tereyağı, margarin, kremaGünde 1 porsiyondan az1 porsiyon 12 g
Şekerli ya da gazlı içecekGünde 1'den azAdet olarak sayılır
Hazır tatlı ve hamur işiHaftada 3'ten azKek, bisküvi, krema gibi evde yapılmamış ürünler
Tavuk ya da hindiDana, domuz, hamburger ve sucuk yerine tercih etmekEvet ya da hayır
SofritoHaftada 2 kez ve üzeriDomates ve soğan, sarımsak ya da pırasanın zeytinyağıyla kısık ateşte pişirilmesiyle yapılan sos

Zeytinyağının ana yemeklik yağ olması ve günde 4 yemek kaşığı ve üzeri kullanılması ayrı ayrı puanlandığından tablo 12 satırdan oluşsa da toplam 13 puan eder. Tabloya alınmayan şarap maddesi ise haftada 7 kadeh ve üzeri şarap içmeye bir puan verir. Alkol kullanmıyorsanız bu puanı almak için içmeye başlamanız gerekmez.

Akdeniz diyetinde neler yenmez?

Akdeniz diyetinde hiçbir besin tamamen dışarıda bırakılmaz. PREDIMED ölçeği kırmızı et ve et ürünlerini, tereyağı ve kremayı, şekerli içecekleri ve hazır tatlıları yasaklamak yerine bu besinlere günlük ya da haftalık bir üst sınır koyar.

PREDIMED araştırmacıları, sınırlanan ve önerilen besinlerin kiloyla bağını görmek için ölçeğin her maddesini katılımcıların kilosu ve bel çevresiyle de karşılaştırmıştır. Çalışmanın başlangıcında toplanan bilgilerle, yani katılımcıların o andaki beslenme alışkanlıkları ve ölçümleriyle yapılan bu kesitsel analizde, bel çevresinin boya oranla fazla geniş olduğu karın şişmanlığının daha seyrek görülmesiyle en güçlü biçimde ilişkili bulunan iki alışkanlık, kuruyemiş yemek ve şekerli ya da gazlı içeceklerden uzak durmak olmuştur. Nitekim haftada 3 porsiyon ve üzeri kuruyemiş yiyenlerde karın şişmanlığı için olasılık oranı 0,67 bulunmuştur. Olasılık oranı iki grubu karşılaştıran bir ölçüdür ve 1'in altında kalması, karın şişmanlığının kuruyemişi bu ölçüde yiyenlerde daha düşük olasılıkla görüldüğünü gösterir.

Akdeniz diyeti kilo verdirir mi?

Akdeniz diyeti esasen bir kalori azaltma programı olarak değil, bir beslenme düzeni olarak kurgulanmıştır. Akdeniz diyetinin kilo üzerindeki etkisi, katılımcıların gruplara kurayla ayrıldığı 5 randomize çalışmayı bir araya getiren bir sistematik derlemede incelenmiştir. Fazla kilolu ya da obez ve kilo vermeye çalışan toplam 998 kişinin en az 12 ay izlendiği bu 5 randomize çalışmayı değerlendiren sistematik derleme, Akdeniz diyetinin düşük yağlı diyete göre daha fazla, düşük karbonhidratlı ve diğer diyetlere göre ise benzer kilo kaybı sağladığını bildirmiştir.

Kilo kaybını hedefleyerek Akdeniz diyetine kalori azaltımını ekleyen çalışmalardan biri, yine İspanya'da yürütülen PREDIMED-Plus'tır. Bu randomize çalışmaya 55 ile 75 yaş arasında, fazla kilolu, diyabeti olmayan ve bel çevresi, tansiyon, kan şekeri ve kan yağlarıyla ilgili risklerin bir arada görüldüğü metabolik sendromu bulunan 4.746 kişi katılmıştır. Programı uygulayan müdahale grubuna planlanan günde 600 kcal azalma içeren bir Akdeniz diyeti, daha fazla fiziksel aktivite ve davranışsal destek verilmiş, karşılaştırma için ayrılan kontrol grubu ise kalori kısıtlaması olmayan bir Akdeniz diyeti önerisi almıştır. Müdahale grubunda 6 yılda tip 2 diyabet gelişimi kontrol grubuna göre %31 daha düşük bulunmuş, müdahale grubu ayrıca daha fazla kilo ve bel çevresi kaybetmiştir. Dolayısıyla kilo vermek istiyorsanız, PREDIMED-Plus'ta sınanan yol Akdeniz tarzı beslenmeyi kalori açığı ve hareketle birlikte uygulamaktır.

Akdeniz diyeti Türk mutfağına nasıl uyarlanır?

PREDIMED ölçeğindeki besinlerin büyük kısmının Türk mutfağında, bilhassa Ege mutfağında zaten bir karşılığı vardır. Aşağıdaki eşleştirme, ölçekteki besin gruplarının mutfağımızdaki karşılıklarına örnekler verir. Gün gün hazırlanmış bir menü arıyorsanız Ege mutfağıyla hazırladığımız 7 günlük örnek menü yazımıza göz atabilirsiniz.

Ölçekteki grupMutfakta karşılığı
ZeytinyağıZeytinyağlı sebze yemekleri, salatalar, kızartma yerine fırında ya da ızgarada pişirme
SebzeZeytinyağlı enginar, taze fasulye ve ıspanak, çoban salata, Ege otları
BaklagilMercimek, nohut, kuru fasulye ve barbunya yemekleri
BalıkHamsi, istavrit, palamut, levrek ve çipura
KuruyemişCeviz, badem, fındık, fıstık
SofritoDomates ve soğanın zeytinyağında pişirildiği sebze yemekleri ve çorba tabanları
Hazır tatlı ve hamur işiPastane ürünleri ve hazır şekerli atıştırmalıklar

Baklagil konusunda Türkiye'ye özgü bir ayrıntıyı da göz önünde bulundurmak gerekir. Sağlık Bakanlığı'nın yayımladığı Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, besin gruplarını gösteren tablosunda kuru baklagil için haftada 1 ile 4 porsiyon aralığı verirken PREDIMED ölçeği haftada 3 porsiyon ve üzerini ister. Bu nedenle TÜBER'deki aralığın alt ucunda kalan biri, PREDIMED ölçütünü yakalamak için sofrasındaki baklagili biraz artırabilir.

Nereden başlanır?

İşe, bir hafta boyunca yediklerinizi PREDIMED ölçeğinin maddelerini gösteren ilk tabloyla karşılaştırarak ve hangi maddeleri zaten karşıladığınıza bakarak başlayabilirsiniz. Ardından size en kolay gelen iki maddeyi seçin, örneğin yemeklik yağınızı zeytinyağına çevirmek ve sofranıza haftada iki kez baklagilli yemek koymak gibi. Ölçekteki her madde ayrı bir puan olduğundan bütün maddeleri aynı anda değiştirmeniz gerekmez.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Kalp-damar hastalığı, diyabet ya da yüksek tansiyon nedeniyle ilaç kullanıyorsanız beslenme düzeninizi ve kilo verme planınızı mutlaka hekiminizle istişare edin. İlaçlarınızla ilgili değişiklikleri, diyetiniz nedeniyle de olsa, hekiminizle birlikte yapmanız en güvenlisidir. Böbrek hastalığınız varsa, hamileyseniz ya da daha önce bir yeme bozukluğu yaşadıysanız diyet değişikliğini bir hekim ya da diyetisyenle birlikte planlayın. Kalp sağlığınız ve beslenmeniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

İlgili yazılar

Sık sorulan sorular

Akdeniz diyetinde ekmek, makarna ve pirinç yenir mi?

Evet. PREDIMED çalışmasının 14 soruluk ölçeğinde tahıllar için bir sınır yoktur. Sağlık araştırmalarını sistematik olarak derleyen uluslararası Cochrane ağının, Akdeniz tarzı beslenmenin kalp-damar hastalıklarını önlemedeki etkisini inceleyen derlemesi de Akdeniz tarzı beslenmenin ek bileşenleri arasında tam tahıl ve tahıl tüketimini sayar.

Zeytinyağında kızartma yapmak olur mu?

PREDIMED ölçeğinde günlük 4 yemek kaşığı zeytinyağı hesabına kızartmada kullanılan zeytinyağı da dahil edilir. PREDIMED ölçeği böylece kızartmayı özellikle önermeden, kızartmada kullanılan yağı da günlük toplam miktara katar.

Fıstık kuruyemiş sayılır mı?

Evet. PREDIMED ölçeğinde kuruyemiş maddesi yer fıstığını da kapsar ve 1 porsiyon 30 g olarak tanımlanır.

Kaynaklar

  1. Martínez-González MA, García-Arellano A, Toledo E, et al. A 14-item Mediterranean diet assessment tool and obesity indexes among high-risk subjects: the PREDIMED trial. PLoS One. 2012, 7(8):e43134. doi:10.1371/journal.pone.0043134 · PubMed
  2. Rees K, Takeda A, Martin N, et al. Mediterranean-style diet for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease. Cochrane Database Syst Rev. 2019, 3(3):CD009825. doi:10.1002/14651858.CD009825.pub3 · PubMed
  3. Mancini JG, Filion KB, Atallah R, Eisenberg MJ. Systematic review of the Mediterranean diet for long-term weight loss. Am J Med. 2016, 129(4):407-415.e4. doi:10.1016/j.amjmed.2015.11.028 · PubMed
  4. Ruiz-Canela M, Corella D, Martínez-González MÁ, et al. Comparison of an energy-reduced Mediterranean diet and physical activity versus an ad libitum Mediterranean diet in the prevention of type 2 diabetes: a secondary analysis of a randomized controlled trial. Ann Intern Med. 2025, 178(10):1378-1389. doi:10.7326/ANNALS-25-00388 · PubMed
  5. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. Ankara, 2022. Resmî sayfa (PDF)