← Sağlık Kütüphanesi

Hareket · 8 dk okuma

Kas kaybı kaç yaşında başlar? Belirtileri ve evde yapılabilen testler

Yazar: İksir Editör Ekibi · Yayın tarihi: · Son güncelleme:

Sandalyeden kalkarken ellerinizi dizlerinize dayamaya ya da merdiven çıkarken korkuluğa daha sıkı tutunmaya başladıysanız, bunun yaşla gelen sıradan bir yavaşlama mı yoksa kas kaybı mı olduğunu merak etmiş olabilirsiniz. Bu iki durumu birbirinden ayırt etmek ilk bakışta güç görünebilir, oysa kas kaybının kendine has belirtileri ve evde kolayca uygulayabileceğiniz basit testleri vardır.

Kas kaybının yaşla seyrini gösteren üç kilit sayı: kas kütlesi ve kuvveti yaklaşık 40 yaşına kadar en yüksek düzeye ulaşır, 50 yaşından sonra bacak kas kütlesinde yılda %1–2, kas kuvvetinde yılda %1,5–5 kayıp bildirilmiştir
Kas kaybının yaşla seyri. Kaynak: Avrupa Yaşlılarda Sarkopeni Çalışma Grubu'nun EWGSOP2 uzlaşı raporu, Age Ageing, 2019.

Sarkopeni nedir, kas kaybına ne yol açar?

Kas kaybının tıp dilindeki adı sarkopenidir. Avrupa Yaşlılarda Sarkopeni Çalışma Grubu, bu alandaki uzmanların ortak görüşünü yansıtan ve kısaca EWGSOP2 diye anılan 2019 tarihli uzlaşı raporunda sarkopeniyi, vücudumuzu hareket ettiren iskelet kaslarının kuvvetini ve kütlesini giderek yitirdiği bir kas hastalığı olarak tanımlar. Sarkopeni düşme, kırık, günlük işlerini yapamaz hâle gelme ve ölüm riskindeki artışla ilişkilidir. Yapılan çalışmalara göre sarkopeniye 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık %6–22'sinde rastlanır ve bu oran yaş ilerledikçe artar.

Kas kaybı yalnızca yaşlanmaya bağlı olduğunda birincil, yaşlanmanın dışında ya da yanında başka etkenler de rol oynadığında ise ikincil sarkopeniden söz edilir. İkincil sarkopeniye yol açan etkenler arasında hareketsiz yaşam, uzun süre yatmayı gerektiren hastalıklar, kanser ve organ yetmezliği gibi vücutta iltihabi bir tepki olan enflamasyonla seyreden hastalıklar ve yeterli enerji ya da protein alamamak sayılır. Bu sebeple kas kaybı yalnızca ileri yaşın meselesi değildir ve daha genç yaşlarda da ortaya çıkabilir.

Kas kaybı kaç yaşında başlar?

EWGSOP2 raporuna göre kas kütlesi ve kuvveti yaklaşık 40 yaşına kadar en yüksek düzeye ulaşır, orta yaşta korunur ve ardından azalmaya başlar. Kas kuvvetinin yaşla değişimini izlemek için sıklıkla el kavrama kuvvetine, yani elinizle bir şeyi sıkarken ortaya koyabildiğiniz en yüksek güce bakılır. Büyük Britanya'da on iki ayrı genel nüfus çalışmasının verisini bir araya getiren bir analizde el kavrama kuvveti 20'li yaşların ortası ile 40'lı yaşların başı arasında zirveye ulaşmış, orta yaşa kadar bu düzeyde kalmış ve ardından azalmıştır.

Büyük Britanya'daki bu analizde 80 yaşına gelindiğinde erkeklerin %23'ünde, kadınların %27'sinde kavrama kuvveti, kendi cinsiyetinin zirve ortalamasının en az 2,5 standart sapma altında bulunmuştur. Standart sapma, bir ölçümün ortalamadan ne kadar saptığını gösteren istatistik birimidir ve 2,5 standart sapmalık bir fark, kavrama kuvvetinin zirve döneme göre belirgin biçimde düştüğünü gösterir.

Bacaklarda kas kaybı nasıl anlaşılır?

Yaşla birlikte bacaklar kuvvetini kas kütlesinden daha hızlı kaybeder. Yaşlı yetişkinlerin sağlığını, yaşlanmasını ve vücut bileşimini izleyen Health ABC (Health, Aging and Body Composition) çalışmasında bacak kuvveti 3 yıl boyunca yılda %2,6–4,1 azalmıştır. Bu hız, bacaklardaki yağsız kütle kaybının, yani büyük kısmını kasların oluşturduğu yağ dışı doku kaybının yaklaşık üç katı olmuştur. Nitekim Health ABC çalışmasında kas kütlesini koruyan, hatta artıran katılımcılarda bile kuvvet kaybı sürmüştür. Dolayısıyla bacaklarınız, kaslarınız gözle görülür biçimde incelmeden de güçsüzleşebilir.

Bacaklardaki kas kütlesine dair basit bir ipucunu ise baldır çevresi verir. EWGSOP2 raporuna göre yaşlı bireylerde 31 cm altındaki baldır çevresi düşük fiziksel performansı ve daha kısa yaşam süresini öngörür. Başka bir ölçüm yöntemine ulaşılamadığında baldır çevresi, kas kütlesi için yaklaşık bir gösterge olarak kullanılabilir. Doğru bir sonuç için ölçümü bir sağlık çalışanıyla birlikte yapmanız yerinde olur. Bacak kuvvetini evde izlemek için ise aşağıda adım adım anlattığımız sandalyeden kalkma testi daha elverişlidir.

Kas kaybı evde nasıl test edilir?

EWGSOP2 raporu, sarkopeniyi saptamak için dört adımlı bir yol önerir. Bu yol, risk altındaki kişiyi bulmakla başlar, kas kuvvetinin ölçülmesiyle sürer, tanının kas kütlesi ölçümüyle doğrulanmasıyla ilerler ve sarkopeninin ağırlığının fiziksel performansla belirlenmesiyle tamamlanır. Riskin taranmasından ve kas kuvvetinin ölçülmesinden oluşan ilk iki adıma evde de başlayabilirsiniz.

SARC-F anketiyle 5 soruluk öz değerlendirme

Riski taramak için EWGSOP2 raporunun önerdiği araç, SARC-F adlı 5 soruluk bir ankettir. Anket adını, sorduğu kuvvet, yürürken destek ihtiyacı, sandalyeden kalkma, merdiven çıkma ve düşme konularının İngilizce karşılıklarının baş harflerinden alır. Her soruya 0 ile 2 arasında puan verilir, böylece toplam puan 0 ile 10 arasında değişir ve 4 ve üzeri bir puan sarkopeniyi düşündüren belirtiler bulunduğunu gösterir.

SARC-F sorularının içeriği ve puanlama
AlanSoru0 puan1 puan2 puan
Kuvvet5 kg'lık bir yükü kaldırıp taşımakta ne kadar zorlanıyorsunuz?HiçBirazÇok ya da yapamıyorum
Yürüme desteğiBir odanın bir ucundan diğerine yürümekte ne kadar zorlanıyorsunuz?HiçBirazÇok, yardımcı araç kullanıyorum ya da yapamıyorum
Sandalyeden kalkmaSandalyeden ya da yataktan kalkmakta ne kadar zorlanıyorsunuz?HiçBirazÇok ya da yardım almadan yapamıyorum
Merdiven çıkma10 basamaklı bir merdiveni çıkmakta ne kadar zorlanıyorsunuz?HiçBirazÇok ya da yapamıyorum
DüşmeSon bir yılda kaç kez düştünüz?Hiç1–3 kez4 kez ve üzeri

Örnek bir hesap. 5 kg'lık bir yükü taşımakta biraz zorlanan (1 puan), odanın bir ucundan diğerine yürümekte hiç zorlanmayan (0), sandalyeden kalkmakta biraz zorlanan (1), 10 basamaklı bir merdiveni çıkmakta çok zorlanan (2) ve son bir yılda 2 kez düşen (1) bir kişiyi düşünelim. Bu kişinin toplam puanı 1 + 0 + 1 + 2 + 1 = 5 olur. Toplam puan 4 ve üzerinde olduğu için bu kişinin aile hekimine başvurması yerinde olur.

SARC-F'nin Türkçe uyarlaması, 65 yaş ve üzeri 207 kişiyi tek seferde değerlendiren kesitsel bir çalışmada sınanmıştır. Bu çalışmada anketin Türkçesi geçerli ve güvenilir, yani ölçmek istediğini doğru ve tutarlı biçimde ölçen bir araç olarak bulunmuştur. Yukarıdaki tablo soruların içeriğini kendi özetimizle verir, anketin resmî Türkçe metni ise Türkçe SARC-F çalışmasının ek dosyasında yer alır.

Türkçe SARC-F çalışmasında anket, sarkopenisi olan kişilerin yalnızca %25–50'sini yakalayabilmiş, yüksek puan alan kişilerin ise yarısından azında sarkopeni saptanmıştır. Öte yandan düşük puan alan kişilerin %92,3–98,2'sinde sarkopeni olmadığı doğrulanmıştır. Tıp dilinde bu orana negatif tahmin değeri denir ve çalışmanın yazarları anketin sarkopeniyi dışlamada çok iyi bir test olduğunu belirtmiştir. Dolayısıyla SARC-F'den düşük puan almanız sarkopeniyi büyük ölçüde dışlar, yüksek puan ise ileri değerlendirme için hekiminize başvurmanız gerektiğini hatırlatan bir işarettir.

Sandalyeden kalkma testi nasıl yapılır?

Sandalyeden kalkma testi, kollarınızı kullanmadan bir sandalyeden beş kez kalkmanız için geçen süreyi ölçer ve bilhassa uyluğun ön tarafındaki kasların kuvvetini yansıtan pratik bir yöntemdir. Testi evde aşağıdaki adımlarla uygulayabilirsiniz.

  1. Kolçaksız, standart bir sandalyeyi kaymaması için duvara dayayın ve olası bir düşmeye karşı yanınızda birinin bulunmasını sağlayın.
  2. Kollarınızı göğsünüzün üzerinde çaprazlayın.
  3. Beş kez olabildiğince hızlı kalkıp oturun ve geçen süreyi ölçün.
  4. Testi iki kez yapın ve en kısa süreyi kaydedin. Türkçe SARC-F çalışmasında test bu biçimde uygulanmıştır.

Elde ettiğiniz süreyi hekiminizle istişare ederek yorumlayabilirsiniz. Testi birkaç ayda bir aynı koşullarda tekrarlayıp sürelerinizi not ederseniz bacak kuvvetinizdeki değişimi zaman içinde kendiniz de izleyebilirsiniz.

Hastanede hangi ölçümler yapılır?

Evde yaptığınız testler hekiminize başvurmanız gerektiğini düşündürdüğünde değerlendirme hastanede birkaç ölçümle sürer. EWGSOP2 raporu, kas kuvvetinin hastanede rutin olarak el kavrama kuvvetiyle ölçülmesini önerir. Kavrama kuvveti, elle sıkılan ve gücü kilogram cinsinden gösteren, ayarı doğrulanmış (kalibre edilmiş) bir el dinamometresiyle ölçülür. Erkekte 27 kg, kadında 16 kg altındaki değerler düşük kas kuvvetini gösterir. Kas kütlesi ise düşük dozda X-ışını kullanan DXA (çift enerjili X-ışını absorpsiyometrisi) ya da vücuttan zayıf bir elektrik akımı geçirerek ölçüm yapan BIA (biyoelektrik empedans analizi) ile tahmin edilir. Yürüme hızı gibi fiziksel performans testleri de sarkopeninin ağırlığını belirlemeye yardımcı olur.

Kas kaybında ne zaman doktora başvurmalı?

Kas kaybı çoğunlukla yıllar içinde yavaş yavaş ilerler. Kolunuzda ya da bacağınızda birdenbire beliren bir güçsüzlük ise beyindeki bir damarın aniden tıkanması ya da kanamasıyla ortaya çıkan inmenin belirtisi olabilir. Yüzünüzde çarpılma, kolunuzda ya da bacağınızda güçsüzlük veya konuşmanızda bozulma aniden başlarsa ya da inmeden şüphelenirseniz lütfen hiç beklemeden 112'yi arayın. Türk Nöroloji Derneği ile Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği'nin Dünya İnme Günü için yayımladığı basın açıklamasında bir uzman da kol ya da bacakta ortaya çıkan kuvvetsizliğin akla hemen inmeyi getirmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Ani olmayan ama süregiden yakınmalarda ise aile hekiminize başvurmanız yerinde olur. Bilhassa aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse bir değerlendirme yaptırmanızı öneririz.

  • SARC-F puanınız 4 ve üzeriyse.
  • Son bir yılda düştüyseniz.
  • Sandalyeden kollarınızı kullanmadan kalkmakta zorlanıyorsanız.
  • Kilo veriyorsanız ya da kaslarınızın gözle görülür biçimde inceldiğini fark ediyorsanız.

Hekimlere sarkopeninin taranması, tanısı ve tedavisinde yol gösteren uluslararası bir klinik uygulama kılavuzu, 65 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yılda bir kez sarkopeni açısından taranmasını koşullu olarak önerir ve hastaneye yatışla sonuçlanan bir düşme gibi önemli bir sağlık olayından sonra da taramayı tavsiye eder. Kaslarınızı korumak için neler yapabileceğinizi ağırlıklarla ya da vücut ağırlığıyla yapılan kuvvet antrenmanı ve yeterli protein üzerine hazırladığımız yazılarda bulabilirsiniz.

İlgili aracımız ve yazılar

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Cruz-Jentoft AJ, Bahat G, Bauer J, et al. Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis. Age Ageing. 2019, 48(1):16-31. doi:10.1093/ageing/afy169 · PubMed
  2. Dent E, Morley JE, Cruz-Jentoft AJ, et al. International Clinical Practice Guidelines for Sarcopenia (ICFSR): Screening, Diagnosis and Management. J Nutr Health Aging. 2018, 22(10):1148-1161. doi:10.1007/s12603-018-1139-9 · PubMed
  3. Dodds RM, Syddall HE, Cooper R, et al. Grip strength across the life course: normative data from twelve British studies. PLoS One. 2014, 9(12):e113637. doi:10.1371/journal.pone.0113637 · PubMed
  4. Goodpaster BH, Park SW, Harris TB, et al. The loss of skeletal muscle strength, mass, and quality in older adults: the health, aging and body composition study. J Gerontol A Biol Sci Med Sci. 2006, 61(10):1059-1064. doi:10.1093/gerona/61.10.1059 · PubMed
  5. Malmstrom TK, Miller DK, Simonsick EM, et al. SARC-F: a symptom score to predict persons with sarcopenia at risk for poor functional outcomes. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2016, 7(1):28-36. doi:10.1002/jcsm.12048 · PubMed
  6. Bahat G, Yilmaz O, Kılıç C, et al. Performance of SARC-F in Regard to Sarcopenia Definitions, Muscle Mass and Functional Measures. J Nutr Health Aging. 2018, 22(8):898-903. doi:10.1007/s12603-018-1067-8 · PubMed
  7. Türk Nöroloji Derneği ve Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği Dünya İnme Günü etkinliği. 29 Ekim 2018 Dünya İnme Günü Basın Açıklaması. 2018. PDF