← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 7 dk okuma

Uyku apnesi belirtileri nelerdir? Nasıl anlaşılır, ölüme sebep olur mu?

Sabah yeterince uyumuş olmanıza rağmen yorgun kalkıyorsanız ve yatak arkadaşınız horlamanızın ortasında nefesinizin durduğunu söylüyorsa, bunun ne anlama geldiğini merak etmeniz son derece doğaldır. Aynı kişileri uzun yıllar izleyen bir çalışmada tedavi edilmemiş ağır uyku apnesinin daha yüksek ölüm riskiyle ilişkili bulunduğu da göz önünde bulundurulursa, bu merakı ciddiye almak yerinde olur. Öte yandan horlayan herkeste uyku apnesi bulunmadığından, esas mesele hangi işaretlerin gerçekten dikkat istediğini ayırt edebilmektir.

Uyku apnesinin şiddet sınıflarını gösteren şema: apne-hipopne indeksi saatte 5 altı normal, 5 ile 14,9 hafif, 15 ile 29,9 orta, 30 ve üzeri ağır
Uyku apnesinin şiddeti, uykunun her saatinde görülen nefes durması ve nefes azalması sayısına göre sınıflanır. Kaynak: Wisconsin Uyku Kohortu, Sleep, 2008.

Uyku apnesi nedir ve ne kadar yaygındır?

Uyku apnesi, uyku sırasında nefesin tekrar tekrar durduğu ya da azaldığı bir durumdur. Nefesin durduğu anlara apne, kısmen azaldığı anlara ise hipopne denir. Uyku apnesinin şiddeti de uykunun her saatinde kaç apne ve hipopne görüldüğünü gösteren apne-hipopne indeksiyle (AHI) ölçülür. ABD'nin Wisconsin eyaletinde aynı yetişkinleri yıllar boyunca izleyen bir kohort çalışması olan Wisconsin Uyku Kohortu'nda, saatte 5 apne ve hipopne hafif, 15 orta, 30 ise ağır uyku apnesinin alt sınırı olarak kullanılmıştır.

Uyku apnesinin ne kadar yaygın olduğuna gelince, 16 ülkede yapılmış ölçümlerin verisinden modelleme yoluyla hesap yapan bir çalışmaya göre dünyada 30 ile 69 yaş arasındaki yaklaşık 936 milyon yetişkinde hafif ila ağır, yaklaşık 425 milyon yetişkinde ise orta ila ağır uyku apnesi bulunduğu tahmin edilmektedir.

Uyku apnesi belirtileri nelerdir?

Uyku apnesi kendini çoğu zaman hem gece hem gündüz belli eder. Geceleri yüksek sesli horlama ve yatak arkadaşınızın fark ettiği nefes duraklamaları öne çıkar. Gündüzleri ise yeterince uyuduğunuz hâlde kendinizi yorgun ve uykulu hissedebilirsiniz, bu belirtilere yüksek tansiyon da eşlik edebilir. Sabah baş ağrısı da uyku apnesiyle birlikte sıkça anılan bir yakınmadır. Baş ağrısı ile uyku apnesi arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmaları bir araya getirip birlikte değerlendiren bir meta-analizde, uyku apnesi olan kişilerin yaklaşık üçte birinde sabah baş ağrısı bildirilmiştir. Ne var ki aynı meta-analizde uyku apnesi olanlarla olmayanlar arasında baş ağrısı riski bakımından anlamlı bir fark bulunmamıştır. Bu nedenle sabah baş ağrısını tek başına değil, horlama ve nefes durmaları gibi diğer belirtilerle birlikte değerlendirmek daha doğrudur.

Hekimlerin uyku apnesi riski taşıyan kişileri belirlemek için kullandığı tarama anketlerinden biri, adını İngilizce ölçütlerinin baş harflerinden alan STOP-Bang anketidir. STOP-Bang, yüksek sesli horlama, yorgunluk, fark edilen nefes durmaları ve yüksek tansiyon belirtilerine beden kitle indeksini, yaşı, boyun çevresini ve erkek cinsiyeti de risk ölçütü olarak ekler. Erkek olmak ankette puan getirse de uyku apnesi kadınlarda da görülür.

Uyku apnesi nasıl anlaşılır?

Uyku apnesine dair şüphe çoğu zaman yatak arkadaşının gözlemiyle ve kişinin kendi yorgunluğuyla başlar, bu şüphenin doğrulanması ise bir uyku testine dayanır. Nitekim Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) uyku apnesi tanısında hekimlere yol göstermek için hazırladığı kılavuz, STOP-Bang gibi anketlerin ve risk hesaplayan algoritmaların tek başına tanı için yeterli sayılmamasını güçlü bir öneri olarak bildirir. AASM kılavuzuna göre tanı için uyku laboratuvarında gece boyunca yapılan kayıt, yani polisomnografi ya da teknik olarak yeterli bir cihazla evde yapılan uyku testi gerekir. Bu testlerin nasıl yapıldığını ve hangi doktora başvurabileceğinizi uyku apnesi testi yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Uyku apnesi ölüme sebep olur mu?

Uyku apnesinin şiddetini anlatırken andığımız Wisconsin Uyku Kohortu'nda tedavi edilmemiş ağır uyku apnesi daha yüksek ölüm riskiyle ilişkili bulunmuştur. Bu kohortta 1.522 katılımcının uykusu polisomnografiyle kaydedilmiş ve katılımcılar 18 yıl boyunca izlenmiştir. Yaş, cinsiyet ve beden kitle indeksi gibi etkenler hesaba katıldıktan sonra, ağır uyku apnesi olanlarda tüm nedenlere bağlı ölüm riski apnesi olmayanlara göre yaklaşık 3 kat yüksek bulunmuştur.

Uyku apnesinin tedavisinde, uyku boyunca bir maske aracılığıyla sürekli basınçlı hava vererek hava yolunu açık tutan CPAP cihazlarından yararlanılır. Wisconsin Uyku Kohortu'nda CPAP kullanmış kişiler analizden çıkarılıp yalnızca apnesi tedavi edilmemiş olanlara bakıldığında, ağır uyku apnesi olanlardaki ölüm riski apnesi olmayanlara göre yaklaşık 3,8 kat yüksek bulunmuştur. Tedavinin bu riski ne ölçüde azalttığı ise ayrı bir sorudur ve bu soruyu uyku apnesi tedavisi yazımızda ele alıyoruz.

Uyku apnesi tansiyonu, inmeyi ve trafik kazası riskini nasıl etkiler?

Uyku apnesi ile yüksek tansiyon arasındaki ilişki de Wisconsin Uyku Kohortu'nda incelenmiştir. Bu kohorttan 709 katılımcının tansiyon durumu dört yıl sonra yeniden değerlendirilmiş ve başlangıçta saatte 15 ve üzeri apne ve hipopne görülen, yani orta ya da ağır uyku apnesi olan katılımcılarda yüksek tansiyon olasılığı, uykusunda hiç apne ve hipopne görülmeyenlere göre 2,89 kat yüksek bulunmuştur. Uyku apnesi ağırlaştıkça bu ilişki de güçlenmiş ve yaş, kilo, alkol ve sigara kullanımı gibi etkenler hesaba katıldığında da sürmüştür. Kendi tansiyon değerlerinizi yorumlamak isterseniz tansiyon kaç olmalı yazımıza göz atabilirsiniz.

İnmeye gelince, uykusu polisomnografiyle kaydedilmiş 1.022 hastanın izlendiği bir başka kohort çalışmasında, uyku apnesi olanlarda inme geçirme ya da herhangi bir nedenle hayatını kaybetme riski, diğer risk etkenleri hesaba katıldıktan sonra 1,97 kat yüksek bulunmuştur.

Uyku apnesinde görülen gündüz yorgunluğu ve uykululuk, direksiyon başında ayrıca göz önünde bulundurulması gereken bir durumdur. Trafik kazası riskini inceleyen çalışmaların belirli bir yöntemle taranıp birlikte değerlendirildiği bir sistematik derlemede, uyku apnesi olan sürücülerde kaza oranının apnesi olmayanlarınkinin 1,21 ile 4,89 katı arasında olabileceği bildirilmiştir.

Sık duyulan iddialar

Horlayan herkeste uyku apnesi bulunmaz. Nitekim AASM'nin, diş hekimliği alanındaki Amerikan Dental Uyku Tıbbı Akademisi ile birlikte horlama ve uyku apnesinin ağız içi aparatlarla tedavisine dair hazırladığı ortak kılavuz, uyku apnesi eşlik etmeyen horlamayı "birincil horlama" adıyla ayrı bir durum olarak tanımlar. Horlamayı bir uyarı işareti olarak dikkate almak yerinde olur, tanıyı ise uyku testi koyar.

Gündüzleri uykulu hissetmiyor olmanız da uyku apnesi olmadığını göstermez. Ölüm riskini anlatırken andığımız Wisconsin Uyku Kohortu'nda da ağır uyku apnesiyle ilişkili yüksek ölüm riski, katılımcıların gündüz uykululuğu hesaba katıldığında değişmemiş, araştırmacılar bu yüksek riskin uykululuk belirtisinden bağımsız olduğunu vurgulamıştır.

Ne zaman doktora başvurmalı?

  • Horlama, yatak arkadaşınızın fark ettiği nefes durmaları, gündüz yorgunluğu ve yüksek tansiyon gibi belirtilerden birkaçı bir aradaysa, uykunuzun değerlendirilmesi için bir hekime başvurmanız yerinde olur. Hangi bölüme başvurabileceğinizi uyku apnesi testi yazımızda anlatıyoruz.
  • Araç kullanırken ya da bir toplantı gibi uyanık kalmanız gereken anlarda uyuyakalıyorsanız randevunuzu ertelememeniz bilhassa önemlidir, zira böyle bir durumda kaza riski de yükselir. Sürücü belgesiyle ilgili sağlık koşullarını da hekiminizle istişare edebilirsiniz.
  • Uyku apnesinin ilişkili bulunduğu yüksek tansiyon, inme kadar kalp krizi için de bilinen bir risk etkenidir. Göğüs ağrısı ya da ani nefes darlığı gibi kalp krizini düşündüren belirtiler ya da yüzde sarkma, kolda güçsüzlük ve konuşma bozukluğu gibi inme belirtileri ortaya çıkarsa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Kalp krizinin belirtilerini kalp krizi belirtileri yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Araçlarımız ve ilgili yazılarımız

Uykunuzu diğer yaşam alanlarıyla birlikte gözden geçirmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Uykuya dalmakta ya da uykunuzu sürdürmekte zorlanıyorsanız uykusuzluğun nedenlerini anlattığımız yazımıza da göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Chung F, Abdullah HR, Liao P. STOP-Bang Questionnaire: A Practical Approach to Screen for Obstructive Sleep Apnea. Chest. 2016;149(3):631-638. doi:10.1378/chest.15-0903 PubMed · DOI
  2. Young T, Finn L, Peppard PE, et al. Sleep disordered breathing and mortality: eighteen-year follow-up of the Wisconsin sleep cohort. Sleep. 2008;31(8):1071-1078. PubMed
  3. Benjafield AV, Ayas NT, Eastwood PR, et al. Estimation of the global prevalence and burden of obstructive sleep apnoea: a literature-based analysis. Lancet Respir Med. 2019;7(8):687-698. doi:10.1016/S2213-2600(19)30198-5 PubMed · DOI
  4. Kapur VK, Auckley DH, Chowdhuri S, et al. Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult Obstructive Sleep Apnea: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(3):479-504. doi:10.5664/jcsm.6506 PubMed · DOI
  5. Peppard PE, Young T, Palta M, Skatrud J. Prospective study of the association between sleep-disordered breathing and hypertension. N Engl J Med. 2000;342(19):1378-1384. doi:10.1056/NEJM200005113421901 PubMed · DOI
  6. Yaggi HK, Concato J, Kernan WN, et al. Obstructive sleep apnea as a risk factor for stroke and death. N Engl J Med. 2005;353(19):2034-2041. doi:10.1056/NEJMoa043104 PubMed · DOI
  7. Tregear S, Reston J, Schoelles K, Phillips B. Obstructive sleep apnea and risk of motor vehicle crash: systematic review and meta-analysis. J Clin Sleep Med. 2009;5(6):573-581. PubMed
  8. Ramar K, Dort LC, Katz SG, et al. Clinical Practice Guideline for the Treatment of Obstructive Sleep Apnea and Snoring with Oral Appliance Therapy: An Update for 2015. J Clin Sleep Med. 2015;11(7):773-827. doi:10.5664/jcsm.4858 PubMed · DOI
  9. Błaszczyk B, Martynowicz H, Więckiewicz M, et al. Prevalence of headaches and their relationship with obstructive sleep apnea (OSA) - Systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2023;73:101889. doi:10.1016/j.smrv.2023.101889 PubMed · DOI