Stres karşısında yükselen bir hormon olan kortizolü düşürdüğü söylenen bir bitkiyi ya da takviyeyi denemeyi düşünüyorsanız, işe o ürünün arkasında ne kadar kanıt bulunduğuna bakarak başlamak yerinde olur. Kortizol söz konusu olduğunda mesele yalnızca bitkilerle sınırlı kalmaz, çünkü kahve ve çaydaki kafein ile kalorisi kısıtlanmış diyetler gibi beslenme alışkanlıkları da kortizolle ilişkilendirilir. Hangi seçeneğin kanıtının sağlam olduğunu, hangisinin göz önünde bulundurulması gereken bir risk taşıdığını ayırt edebilmek için biraz ayrıntıya girmek gerekir.
Ashwagandha kortizolü düşürür mü?
Ashwagandha (Withania somnifera), Hindistan'ın geleneksel tıbbı Ayurveda'da kullanılan ve bugün takviye olarak da satılan bir bitkidir. Ashwagandha'nın hormon düzeylerine etkisi, benzer çalışmaların sonuçlarını bir araya getirip birlikte değerlendiren 2026 tarihli bir meta-analizde incelenmiştir. Bu meta-analize, katılımcıların rastgele ashwagandha ya da etkisiz bir taklit ürün (plasebo) alacak gruplara ayrıldığı 23 randomize, plasebo kontrollü çalışma ve toplam 1.706 katılımcı dahil edilmiştir. Ashwagandha alan katılımcılarda kortizol düşmüş, tiroid bezinin salgıladığı T4 hormonu ise biraz artmıştır.
2025 tarihli ikinci bir meta-analizde ise kortizolü ölçen 7 çalışmanın verisi birleştirilmiştir. Bu ikinci meta-analizde kortizol ortalama 1,16 µg/dL düşmüş, katılımcıların kendilerini ne kadar stresli hissettikleri ise anlamlı biçimde değişmemiştir.
Ashwagandha güvenli mi?
Hindistan'da birden fazla merkezden derlenen bir vaka serisinde, yani hekimlerin benzer hastaları tek tek ve ayrıntılı biçimde ele aldığı bir çalışmada, yalnızca ashwagandha içeren ürünlere bağlanan 8 karaciğer hasarı vakası tanımlanmıştır. Bu 8 hastanın arasında kronik karaciğer hastalığı olan 3 kişide, var olan hastalığın üzerine ani bir karaciğer yetmezliği (akut-kronik karaciğer yetmezliği) gelişmiş ve üçü de izlem sırasında hayatını kaybetmiştir. Hindistan'daki bu vaka serisi, ashwagandha içeren bir ürünü kullanmaya başlamadan önce hekiminize danışmanız için yeterli bir uyarı işaretidir.
Ashwagandha'nın Türkiye'deki durumu nedir?
Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü'nün Gıda Olarak Kullanılabilecek Bitkiler Komisyonu, ashwagandha kökünün gıdalarda kullanımının güvenilirliğini 2021 tarihli bir bilimsel görüşte değerlendirmiştir. Komisyonun görüşünde, bitkinin toprak üstü ve kök kısmının, Bakanlığın Bitki Listesi'nde "negatif" olarak yer aldığı belirtilmiştir. Komisyon, ashwagandha'nın gıda olarak kullanıldığını gösteren bir bilimsel yayın bulamadığı gerekçesiyle negatif durumun sürmesini tavsiye etmiştir. Ashwagandha içeren ürünlere Türkiye'de hangi koşullarla erişilebileceğini hekiminize ya da eczacınıza sorabilir, Bitki Listesi'nin güncel hâlini Bakanlığın sayfasından takip edebilirsiniz.
Rodiola ve omega-3 gibi diğer takviyelerin kanıtı ne durumda?
Ashwagandha dışında kortizol açısından incelenen bitkilerden biri, kök özütü takviye olarak kullanılan rodioladır (Rhodiola rosea). Stresle ilişkili yorgunluk yaşayan 60 kişinin 28 gün boyunca rodiola özütü ya da plasebo aldığı randomize, plasebo kontrollü bir çalışmada, sabah uyandıktan sonra doğal olarak görülen kortizol yükselişi rodiola grubunda plasebo grubuna göre azalmıştır.
Kortizol açısından incelenen bir diğer takviye, balık yağında bulunan omega-3 yağ asitleridir. Hareketsiz, fazla kilolu ve orta yaşlı 138 yetişkinin 4 ay boyunca omega-3 ya da plasebo aldığı randomize kontrollü bir çalışmada katılımcılar, laboratuvarda konuşma yapmaları istenerek kısa süreli bir stres testine alınmış ve bu stres testi sırasında omega-3 alanların kortizolü daha düşük seyretmiştir, yüksek doz alan grupta ise kortizol plasebo grubuna göre %19 daha düşük bulunmuştur.
Kortizol yüksekse beslenmede nelere dikkat edilmeli?
Kortizolünüz yüksekse beslenmenizde bilhassa iki alışkanlığı gözden geçirmek makul bir başlangıçtır, çünkü yapılan çalışmalarda hem kafeinin hem de çok düşük kalorili diyetlerin kortizolü yükseltebildiği görülmüştür.
Kahve ve çayda bulunan kafeinin kortizole etkisi, 96 sağlıklı yetişkinin katıldığı çift kör, çapraz desenli randomize bir çalışmada incelenmiştir. Çift kör tasarımda ne katılımcılar ne de araştırmacılar kimin kafein aldığını bilir, bu çapraz desenli çalışmada ise her katılımcı farklı haftalarda hem kafein hem de plasebo kapsülü almıştır. Beş gün boyunca hiç kafein almamış kişilerde kafein, gün boyu kortizolü belirgin biçimde artırmıştır. Beş gün boyunca her gün kafein alanlarda ise sabah alınan kafein kortizolü artık yükseltmemiş, ama öğleden sonra alınan kafein kortizolü yine yükseltmiştir.
Günde 1.200 kilokaloriyle sınırlanan düşük kalorili bir diyetin kortizole etkisi ise 121 kadının katıldığı üç haftalık bir deneyde incelenmiştir. Bu deneyde kadınlar kurayla dört gruptan birine yerleştirilmiştir. Gruplardan biri kalorisini hem kısıtlamış hem saymış, biri yalnızca kısıtlamış, biri yalnızca saymış, sonuncusu ise her zamanki gibi beslenmiştir. Kalorisi kısıtlanan kadınların toplam kortizol üretimi artmış, kalori sayan kadınların ise kendilerini daha stresli hissettikleri görülmüştür. Kafein ve düşük kalorili diyetle ilgili bu iki çalışmanın bulguları, takviyeye başlamadan önce kafein alışkanlığınıza ve çok düşük kalorili diyetlere bakmanın makul bir ilk adım olduğunu düşündürür.
Takviye kullanmadan önce kimler hekime danışmalı?
Bitkisel bir ürün ya da takviye kullanmayı düşünüyorsanız önce hekiminizle konuşmanızı öneririz. Karaciğer ya da tiroid hastalığınız varsa, gebeyseniz ya da düzenli ilaç kullanıyorsanız hekiminizle istişare etmeniz bilhassa önem taşır. Karaciğer hastalığı olanlar için ashwagandha'ya bağlanan karaciğer hasarı vakalarını, tiroid hastalığı olanlar için de ashwagandha'nın T4 hormonunu biraz artırdığı bulgusunu göz önünde bulundurmak gerekir. Kortizole benzer etki gösteren kortizonlu bir ilaç kullanıyorsanız, ilacın dozunu hekimle birlikte planlamanın neden önemli olduğunu kortizon kullananlar için hazırladığımız güvenlik notunda anlatıyoruz.
Vücudun uzun süre fazla kortizole maruz kalmasıyla ortaya çıkan Cushing sendromunu düşündüren bulgular varsa, takviye denemek yerine Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları polikliniğine başvurmak daha doğru bir ilk adımdır. Cushing sendromunu düşündüren bulguları ve hangi kortizol testinin ne zaman yapılması gerektiğini yüksek kortizol belirtileri ve kortizol testi rehberimizde anlatmıştık. Kortizolü düşürmede kanıtı olan yaşam tarzı yöntemlerini ise kortizolün nasıl düşürüleceğini anlatan rehberimizde sıralıyoruz.
Kaynaklar
- Fornalik M, Malkiewicz A, Adamczak D, et al. Hormonal Modulation with Withania somnifera: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized-controlled Trials. Planta Med. 2026, 92(8):790-805. doi:10.1055/a-2802-8363
- Philips CA, Valsan A, Theruvath AH, et al. Ashwagandha-induced liver injury-A case series from India and literature review. Hepatol Commun. 2023, 7(10). doi:10.1097/HC9.0000000000000270
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü, Gıda Olarak Kullanılabilecek Bitkiler Komisyonu. Withania somnifera (L.) Dunal Kök Kısmının Gıdalarda Kullanımının Güvenilirliğinin Değerlendirilmesi Hakkında Bilimsel Görüş. 2021 (komisyon toplantısı: 19.11.2021). tarimorman.gov.tr
- Olsson EM, von Schéele B, Panossian AG. A randomised, double-blind, placebo-controlled, parallel-group study of the standardised extract shr-5 of the roots of Rhodiola rosea in the treatment of subjects with stress-related fatigue. Planta Med. 2009, 75(2):105-112. doi:10.1055/s-0028-1088346
- Lovallo WR, Whitsett TL, al'Absi M, et al. Caffeine stimulation of cortisol secretion across the waking hours in relation to caffeine intake levels. Psychosom Med. 2005, 67(5):734-739. doi:10.1097/01.psy.0000181270.20036.06
- Tomiyama AJ, Mann T, Vinas D, et al. Low calorie dieting increases cortisol. Psychosom Med. 2010, 72(4):357-364. doi:10.1097/PSY.0b013e3181d9523c
- Albalawi AA. Dual impact of Ashwagandha: Significant cortisol reduction but no effects on perceived stress - A systematic review and meta-analysis. Nutr Health. 2025, 31(4):1395-1408. doi:10.1177/02601060251363647
- Madison AA, Belury MA, Andridge R, et al. Omega-3 supplementation and stress reactivity of cellular aging biomarkers: an ancillary substudy of a randomized, controlled trial in midlife adults. Mol Psychiatry. 2021, 26(7):3034-3042. doi:10.1038/s41380-021-01077-2



