← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 8 dk okuma

Uyku düzeni nasıl düzeltilir? Kaç günde oturur, hiç uyumamak işe yarar mı?

Pazartesi sabahı alarm çaldığında bedeniniz hâlâ gecenin ortasındaymış gibi geliyorsa, sorun çoğunlukla uykunuzun miktarında değil, saatindedir. Uyku düzenini yeniden kurmak isteyen biri için asıl mesele, işe nereden başlayacağı ve düzenin ne kadar sürede oturacağıdır. Bütün geceyi uyanık geçirip ertesi akşam erken yatmak da bu noktada akla gelen yollardan biridir.

Uyku düzenini düzeltmek için dört adımı gösteren şema: kalkış saatini sabitleyin, sabah dışarıda gün ışığı alın, akşam ışığı ve ekranı kısın, kafeini yatmadan 6 saat önce bırakın.
Uyku düzenini düzeltmenin dört temel adımı. Kaynak: UK Biobank uyku düzenliliği çalışması, Sleep, 2024. Doğal ışık kampı çalışması, Current Biology, 2013. Kafein çalışması, Journal of Clinical Sleep Medicine, 2013. Görseli ekibimiz hazırladı.

Uyku düzeni neden önce kalkış saatiyle düzelir?

Uyku düzenini düzeltmeye kalkış saatini sabitleyerek başlamak akla yatkındır, zira uykuya dalacağınız saati zorlayamazsınız ama alarmınızı her sabah aynı saate kurabilirsiniz. Düzenli uykunun neden bu kadar önemsendiğini en açık biçimde gösteren çalışmalardan biri, Birleşik Krallık'ta gönüllülerin sağlık bilgilerini uzun yıllar boyunca toplayan UK Biobank adlı büyük araştırma veri tabanının katılımcılarıyla yapılmıştır. Aynı kişileri yıllar boyunca izleyen ve kohort çalışması olarak bilinen bu araştırmada, yaş ortalaması 62,8 olan 60.977 kişinin uykusu bileklerine takılan bir hareket ölçerle bir hafta boyunca kaydedilmiş, katılımcılar ardından ortalama 6,3 yıl izlenmiştir.

Katılımcılar uyku düzenliliklerine göre beş eşit gruba ayrıldığında, uykusu en düzensiz gruba kıyasla daha düzenli uyuyan dört grupta tüm nedenlere bağlı ölüm riski %20–48 daha düşük bulunmuştur. Kalkış saatini sabitleme önerimiz, UK Biobank çalışmasında görülen düzenliliğin önemine ve uyku ile uyanıklığı günün belli saatlerine yerleştiren iç saatin, tıptaki adıyla sirkadiyen ritmin, ışıkla ayarlandığı bilgisine dayanır.

Sabah ışığı uyku düzenini nasıl öne çeker?

Sabah ışığı uyku düzenini öne çekebilir, çünkü iç saat en çok ışığa göre ayarlanır. Nitekim ABD'nin Colorado eyaletindeki Rocky Dağları'nda yapılan bir çalışmada sağlıklı ve fiziksel olarak aktif sekiz yetişkin önce bir hafta olağan yaşamını sürdürmüş, ardından bir haftayı çadırda, yalnızca doğal ışığa maruz kalarak geçirmiştir. Çadır haftasında, iç saatin biyolojik geceyi başlattığını gösteren melatonin hormonunun salgılanmaya başladığı saat ortalama yaklaşık 2 saat öne kaymıştır. Katılımcıların uyku saatleri de yaklaşık 1,2 saat öne kaymış, uyku süreleri ise değişmemiştir.

Colorado'daki kamp çalışmasını yürüten araştırma grubunun sonraki çalışmasında, hafta sonunu çadırda geçiren 9 sağlıklı yetişkinde melatonin salgısının başladığı saat yaklaşık 1,4 saat öne kaymış, hafta sonunu şehirde geçiren 5 kişide ise yaklaşık 1 saat gecikmiştir.

Akşam ışığı ise iç saati ters yönde etkiler. Yetişkinlerle yapılan bir çalışmada, yatmadan önce ışık yayan bir e-kitap okuyucusuyla okuyan katılımcılar, basılı kitap okuduklarına göre daha geç uykuya dalmış, melatonin salgıları azalmış, iç saatleri gecikmiş ve ertesi sabah daha az uyanık olmuştur. Bu bulgular göz önünde bulundurulduğunda, akşamları evin ışığını kısmak ve ışık yayan ekranları yatağa taşımamak makul bir adımdır.

Kafein uyku düzenini bozar mı, son kahve kaçta içilmeli?

Kafein uyku düzenini bozabilir ve etkisi yatmadan 6 saat önce alındığında bile sürer. Yetişkinlerin kendi evlerinde uyuyarak katıldığı bir çalışmada, yatmadan 0, 3 ya da 6 saat önce alınan 400 mg kafein, içinde etken madde bulunmayan ve plasebo denen bir benzeriyle karşılaştırılmıştır. Ne katılımcıların ne de araştırmacıların neyin verildiğini bildiği, çift kör adı verilen bir düzenle yürütülen bu çalışmada kafein, üç zamanlamada da uykuyu plaseboya göre anlamlı ölçüde bozmuştur. Araştırmacılar bu bulguya dayanarak yatmadan önceki son 6 saatte belirgin miktarda kafeinden kaçınmayı önermiştir. Bu öneriyi uygularken yalnızca kahveyi değil, kafein içeren çayı, enerji içeceklerini ve kolalı içecekleri de göz önünde bulundurmak gerekir.

Uyku düzeni kaç günde oturur?

Uyku düzeninin ne kadar sürede oturacağına dair en somut ipucunu, doğal ışıkla yapılan kamp çalışmaları verir. Gün boyu bol güneş ışığı alınan ve akşamları elektrik ışığının bulunmadığı kamp koşullarında iç saat tek bir hafta sonunda da bir haftada da öne kaymış, bu da iç saatin ışığa günler içinde yanıt verdiğini göstermiştir. Bir haftalık kampta uyku saatlerinin yaklaşık 1,2 saat öne kayması, uyku saati birkaç saat kaymış birinin yeni düzene tek haftada tamamen geçemeyebileceğini düşündürür.

Kazanılan düzen bilhassa hafta sonlarında zorlanır. Hafta sonu kamp çalışmasında hafta sonunu şehirde geçirenlerin uykuya dalma ve uyanma saatleri hafta içine göre yaklaşık 1,1 saat gecikmiş, hafta sonunu kampta geçirenlerin uyku saatleri ise hafta içiyle aynı kalmıştır. Bu yüzden kalkış saatinizi cumartesi ve pazar günleri de korumak, planın esas parçasıdır.

7 günlük uyku düzeni planı nasıl uygulanır?

Aşağıdaki plan, bu yazıda aktardığımız bulgulardan yola çıkarak hazırladığımız bir uygulama önerisidir. Her gün bir adım eklenir ve önceki günlerin adımları sürdürülür.

GünYapılacakDayanağı
1Hafta içi ve hafta sonu geçerli tek bir kalkış saati seçin ve alarmınızı kurun. Yatış saatini zorlamadan, uykunuz gelince yatabilirsiniz.UK Biobank kohort çalışması
2Kalktıktan sonraki ilk saatlerde dışarıda gün ışığı alın.Doğal ışık kampı çalışması
3Kafeini yatmadan en az 6 saat önce bırakın.Kafein çalışması
4Akşamları evin ışığını kısın, ışık yayan ekranı yatağa taşımayın.E-kitap okuyucu çalışması
5Cuma gecesi geç yatsanız da cumartesi kalkış saatinizi korumaya çalışın.Hafta sonu kamp çalışması
6Yatış saatinizin gün gün ne kadar kaydığına bakın ve mümkün olduğunca sabit tutun.UK Biobank kohort çalışması
7Uykuya dalma sürenizi, gece uyanmalarınızı ve gündüz uykularınızı not ederek haftayı değerlendirin. Düzelme olmazsa bir hekime danışmanızı öneririz.Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi kılavuzu

Hedef kalkış saatiniz şimdikinden çok erkense geçişi birkaç güne yaymak makuldür, zira bir haftada birkaç saatlik bir kayma beklemek yerine hedefe kademeli olarak yaklaşmak daha gerçekçi olabilir.

Hiç uyumamak uyku düzenini düzeltir mi?

Bütün geceyi uyanık geçirmek, uyku düzenini düzeltmek için sınanmış bir yöntem değildir. İç saati kaydıran, uykusuz geçen saatler değil, ışığın zamanlamasıdır. Üstelik UK Biobank çalışmasında kullanılan düzenlilik ölçütü her günün uyku ve uyanıklık durumunu bir önceki günün aynı saatleriyle karşılaştırır ve bu ölçüte göre uykusuz geçen bir gece, düzeni bozan bir gün sayılır.

Bütün gece uyanık kalmanın ertesi güne yansıyan bir bedeli de vardır. 39 yetişkinle yapılan bir çalışmada 17–19 saat uykusuz kalmak, bazı testlerde kan alkol düzeyi %0,05 (0,5 promil) olan bir kişinin performansına eşit ya da ondan daha kötü sonuç vermiştir. Uykusuzluk daha da uzadığında performans, kan alkol düzeyi %0,1 (1 promil) olan bir kişininkine denk düşmüştür. Bu nedenle bütün gece uyanık kalmak, ertesi gün direksiyon başında ya da makine kullanırken risk taşır.

Vardiyalı çalışanlar uyku düzenini nasıl kurmalı?

Vardiyalı çalışmada uyku düzeni en çok gece ve sabahın erken saatlerindeki vardiyalarda bozulur. İngiliz tıp dergisi BMJ'de yayımlanan, vardiyalı çalışma ile yetersiz uykunun sağlığa etkilerini ele alan bir değerlendirme, pek çok çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştiren 38 meta-analizin ve bir konudaki çalışmaları belirli kurallarla tarayıp özetleyen 24 sistematik derlemenin bulgularını bir araya getirmiştir. BMJ'deki bu değerlendirmeye göre vardiyalı çalışmanın uykuya etkisi, esas olarak gece ve erken sabah vardiyalarına bağlı akut uyku kaybıdır.

Yedi günlük planın temelini oluşturan ilkeler, yani uykuya her gün aynı saat aralığını ayırmak ve ışığın zamanlamasına dikkat etmek, vardiyalı çalışanlarda vardiya saatlerine göre uyarlanır. Uyarlamanın ayrıntısı vardiyaların hangi sırayla döndüğüne bağlı olduğundan, bu planlamayı iş yeri hekiminizle ya da bir uyku polikliniğiyle istişare ederek yapmanız yerinde olur. Uyku düzeninin neden bozulduğunu, vardiyalı çalışmanın etkisi de dahil olmak üzere, Uyku düzeni neden bozulur yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Planı düzenli uyguladığınız hâlde birkaç hafta içinde bir fark görmüyorsanız bir hekime başvurmanız iyi olur. Uyku saatleriniz düzene girse bile uykuya dalmakta ya da uykunuzu sürdürmekte uzun süredir zorlanıyorsanız, karşınızdaki sorun uykusuzluk olabilir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin yetişkinlerde kronik uykusuzluk için hazırladığı kılavuz, uykuya dair düşünce ve alışkanlıkları değiştirmeyi hedefleyen ve birkaç yöntemi bir arada kullanan, uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapiyi (BDT-İ) kuvvetle önerir. Aynı kılavuz, kafeinden kaçınmak ya da yatak odasını karanlık tutmak gibi genel alışkanlık önerilerinden oluşan uyku hijyeninin tek başına kullanılmamasını ise daha temkinli, koşullu bir öneri olarak tavsiye eder. Bu nedenle uykusuzluk söz konusuysa, bu yazıdaki adımların yanında tedavi seçeneklerini de hekiminizle birlikte gözden geçirebilirsiniz. Uykusuzluğun tedavi seçeneklerini Uykusuzluk nasıl geçer, hangi hekime başvurabileceğinizi ise Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.

Aylardır sabaha karşıya kadar uyuyamıyor ve istediğiniz saatte kalkamıyorsanız, bu tablo tıpta gecikmiş uyku-uyanıklık fazı adı verilen duruma işaret edebileceğinden bir uyku polikliniğine başvurmanız yerinde olur. Gecikmiş uyku-uyanıklık fazı, iç saatin işleyişiyle ilgili sirkadiyen ritim uyku-uyanıklık bozuklukları arasında sayılır. Horlama, uykuda nefes durması ya da gündüz aşırı uyku hâli varsa, uyku sırasında nefesin tekrar tekrar durduğu uyku apnesi ihtimalini de hesaba katmak gerekir. Uyku apnesinin belirtilerini uyku apnesi belirtileri yazımızda anlatıyoruz, bu belirtiler sizde de varsa durumu hekiminizle konuşmanızı öneririz. Direksiyon başında uykunuzun geldiğini hissederseniz, hele uykusuz geçen bir gecenin ardından, lütfen beklemeden aracı güvenli bir yerde durdurun.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Windred DP, Burns AC, Lane JM, et al. Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study. Sleep. 2024, 47(1):zsad253. doi:10.1093/sleep/zsad253 · PubMed
  2. Wright KP Jr, McHill AW, Birks BR, et al. Entrainment of the human circadian clock to the natural light-dark cycle. Curr Biol. 2013, 23(16):1554-1558. doi:10.1016/j.cub.2013.06.039 · PubMed
  3. Stothard ER, McHill AW, Depner CM, et al. Circadian Entrainment to the Natural Light-Dark Cycle across Seasons and the Weekend. Curr Biol. 2017, 27(4):508-513. doi:10.1016/j.cub.2016.12.041 · PubMed
  4. Chang AM, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA. Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness. Proc Natl Acad Sci U S A. 2015, 112(4):1232-1237. doi:10.1073/pnas.1418490112 · PubMed
  5. Drake C, Roehrs T, Shambroom J, Roth T. Caffeine effects on sleep taken 0, 3, or 6 hours before going to bed. J Clin Sleep Med. 2013, 9(11):1195-1200. doi:10.5664/jcsm.3170 · PubMed
  6. Williamson AM, Feyer AM. Moderate sleep deprivation produces impairments in cognitive and motor performance equivalent to legally prescribed levels of alcohol intoxication. Occup Environ Med. 2000, 57(10):649-655. doi:10.1136/oem.57.10.649 · PubMed
  7. Kecklund G, Axelsson J. Health consequences of shift work and insufficient sleep. BMJ. 2016, 355:i5210. doi:10.1136/bmj.i5210 · PubMed
  8. Edinger JD, Arnedt JT, Bertisch SM, et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2021, 17(2):255-262. doi:10.5664/jcsm.8986 · PubMed