← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 6 dk okuma

Uyku düzeni neden bozulur? Sirkadiyen ritim, vardiya ve sosyal jet lag

Pazartesi sabahı alarm çaldığında bedeniniz hâlâ gecenin ortasındaymış gibi davranıyorsa, bu pek çok kişinin tanıdığı bir duygudur. Uyku saatleri çoğu zaman sessiz sedasız kayar ve bir gün bakarsınız ki ne istediğiniz saatte uykuya dalabiliyor ne de dinlenmiş olarak uyanabiliyorsunuz. Düzeni neyin kaydırdığını anlamak, onu yeniden kurmak için doğru adımı seçmenin ilk basamağıdır.

Uyku düzenini bozan üç bulguyu gösteren şema: doğal ışıkta bir hafta kalanlarda iç saat yaklaşık 2 saat öne kayıyor, şehirde hafta sonu uyku başlangıcı ve bitişi 1,1 saat gecikiyor, düzensiz uyuyanlarda melatonin başlangıcı 2,6 saat daha geç.
İç saatteki ve uyku saatindeki kaymalar, saat cinsinden. Kaynak: Doğal ışık kampı çalışması, Current Biology, 2013. Hafta sonu kampı çalışması, Current Biology, 2017. Öğrenci uyku günlüğü çalışması, Scientific Reports, 2017. Görsel ekibimiz tarafından hazırlanmıştır.

Sirkadiyen ritim nedir, uyku saatini nasıl belirler?

Sirkadiyen ritim, vücudun yaklaşık 24 saatlik iç saatidir ve uyku ile uyanıklık saatlerini belirleyen düzeneklerden biridir. İç saati gece ile gündüze göre ayarlayan en güçlü işaret ışıktır. Işığın iç saat üzerindeki etkisi, ABD'nin Colorado eyaletindeki Rocky Dağları'nda sekiz yetişkinle yapılan bir kamp çalışmasında incelenmiştir. Bir hafta boyunca yalnızca doğal ışıkta kamp yapan katılımcılarda, vücuda gecenin geldiğini bildiren melatonin hormonunun salgısı gün batımı civarında başlamış ve olağan yaşamlarındaki düzene göre yaklaşık 2 saat öne kaymıştır. Geç yatıp geç kalkmaya yatkın katılımcılarda ise kayma daha büyük olmuştur.

Akşam ışığı ve gün içinde az ışık uyku düzenini neden bozar?

İç saat, sabah alınan ışıkla öne, akşam alınan ışıkla geriye doğru kayar. Colorado'daki kamp çalışmasında katılımcıların aldığı ışık, ışık şiddetinin ölçü birimi olan lux ile ölçülmüştür. Katılımcıların olağan ev ve iş ortamlarında geçirdikleri haftada gün batımından uyku saatine kadar aldıkları ışık ortalama 21 lux iken, doğal ışıkta geçen kamp haftasında aynı saatlerde 8 lux olmuştur. Uyandıktan sonraki ilk 2 saatte alınan ışık ise doğal ışıkta yaklaşık üç kat fazla bulunmuştur. Kapalı mekânlarda geçen günler, sabah ışığını azaltıp akşam ışığını artırarak iç saati geciktirebilir.

Düzensiz uyku, yani yatma ve kalkma saatlerinin günden güne değişmesi de iç saatin gecikmesiyle birlikte görülür. 61 üniversite öğrencisinin 30 gün boyunca uyku günlüğü tuttuğu bir çalışmada, en düzensiz uyuyan öğrencilerde melatonin salgısı ortalama 00.08'de, en düzenli uyuyanlarda ise 21.32'de başlamış ve iki grup arasındaki fark yaklaşık 2,6 saate ulaşmıştır. Düzensiz uyuyan öğrencilerin gün boyunca aldıkları ışığın günlük ritmi de daha zayıf bulunmuştur. Araştırmacıların, iç saatin ışığa verdiği yanıtı hesaplayan matematiksel bir modelle yaptıkları değerlendirme ise iki grubun iç saatleri arasındaki farkın başlıca aldıkları ışığın farklılığından kaynaklandığını düşündürmüştür.

Sosyal jet lag nedir, hafta sonu uyku düzenini nasıl bozar?

Uzun uçak yolculuklarından sonra yaşanan ve jet lag denen saat farkı yorgunluğunu pek çok kişi bilir. Sosyal jet lag ise uçağa binmeden, iç saatin gösterdiği biyolojik zaman ile iş ya da okulun dayattığı sosyal zaman arasında ortaya çıkan uyumsuzluktur. Hafta sonu geç yatılıp geç kalkıldığında iç saat de geriye kayar ve pazartesi sabahı erken kalkmak bu uyumsuzluğu yeniden yaratır.

Hafta sonunun iç saate etkisi, toplam 14 kişiyle yapılan küçük bir çalışmada incelenmiştir. Hafta sonunu şehirde, olağan ortamlarında geçiren 5 kişide uyku başlangıcı ve bitişi yaklaşık 1,1 saat gecikmiş, melatonin salgısının başlangıcı da yaklaşık 1 saat ertelenmiştir. Hafta sonunu doğal ışıkta, çadırda geçiren 9 kişide ise uyku saatleri hafta içiyle aynı kalmış ve melatonin salgısının başlangıcı yaklaşık 1,4 saat öne kaymıştır. Hafta sonu çalışmasını yürüten araştırmacılar, geç kalkıldığında sabah güneşinin daha az alınmasını iç saatteki gecikmenin olası bir nedeni olarak tartışmıştır.

Vardiyalı çalışma uyku düzenini neden bozar?

Vardiyalı çalışma, iş saatlerini iç saatin uykuya ayırdığı saatlerle çakıştırdığı için uyku düzenini bozar. Nitekim aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren 38 meta-analize ve 24 sistematik derlemeye dayanan, İngiliz tıp dergisi BMJ'de yayımlanmış bir değerlendirmeye göre vardiyalı çalışmanın uykuya etkisi esas olarak gece ve erken sabah vardiyalarına bağlı akut uyku kaybıdır. BMJ'deki bu değerlendirmeye göre vardiyalı çalışma ayrıca kazalar, tip 2 diyabet, kilo artışı ve kalbi besleyen damarların hastalığı olan koroner kalp hastalığıyla ilişkili bulunmuştur.

Buraya kadar ele aldığımız dört etkeni ve her birinin dayandığı çalışmanın türünü aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsiniz.

Uyku düzenini bozan başlıca etkenler ve dayandıkları çalışmalar
EtkenNe yaparKanıt
Gün içinde az, akşam fazla ışıkİç saati geciktirirKüçük deneysel çalışma (8 kişi)
Hafta sonu geç yatıp geç kalkmakPazartesi sabahı biyolojik ve sosyal zamanı ayırırGruplarının rastgele oluşturulmadığı küçük çalışma (14 kişi)
Vardiyalı çalışmaGece ve erken sabah vardiyalarında akut uyku kaybına neden olurMeta-analizlere dayanan derleme, ilişkisel bulgular
Düzensiz uyku saatleriMelatonin başlangıcının gecikmesiyle birlikte görülürGözleme dayalı küçük çalışma (61 öğrenci)

Uyku düzeni bozulursa ne olur?

Uyku saatleri düzensiz olan kişilerde uzun vadeli sağlık göstergeleri daha kötü seyredebilir. Birleşik Krallık'ta çok sayıda gönüllünün sağlık bilgilerini bir araya getiren UK Biobank adlı büyük veri kaynağından yararlanılan bir çalışmada, ortalama yaşı 62,8 olan 60.977 kişinin uykusu bir hafta boyunca hareket ölçerle kaydedilmiş ve bu kişiler ortalama 6,3 yıl izlenmiştir. Katılımcılar uyku düzenliliklerine göre beş eşit gruba ayrıldığında, en düzensiz uyuyan beşte birlik gruba kıyasla daha düzenli uyuyan dört grupta tüm nedenlere bağlı ölüm riski %20–48 daha düşük bulunmuştur.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aylardır sabaha karşıya kadar uyuyamıyor ve istediğiniz saatte kalkamıyorsanız bir uyku polikliniğine başvurmanız yerinde olur. Gece vardiyasında çalışıyor ve gündüz aşırı uykulu, dikkatsiz ya da kaza yapacak kadar yorgun hissediyorsanız bu durumu iş yeri hekiminizle istişare edebilirsiniz. Direksiyon başında uykunuzun geldiğini hissettiğiniz anda lütfen aracı güvenli bir yerde durdurun.

Gündüz uykululuğunun ardında uyku düzeninden başka bir neden de bulunabilir. Horluyorsanız ve uykuda nefesinizin durduğu fark ediliyorsa, uyku sırasında nefesin tekrar tekrar durduğu bir durum olan uyku apnesini anlattığımız uyku apnesi belirtileri yazımıza göz atabilirsiniz. Asıl güçlüğünüz uyku saatlerinin kayması değil de uykuya dalmak ya da uykuyu sürdürmekse, nereye başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımızda anlatıyoruz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Wright KP Jr, McHill AW, Birks BR, et al. Entrainment of the human circadian clock to the natural light-dark cycle. Curr Biol. 2013, 23(16):1554-1558. doi:10.1016/j.cub.2013.06.039 · PubMed
  2. Stothard ER, McHill AW, Depner CM, et al. Circadian Entrainment to the Natural Light-Dark Cycle across Seasons and the Weekend. Curr Biol. 2017, 27(4):508-513. doi:10.1016/j.cub.2016.12.041 · PubMed
  3. Phillips AJK, Clerx WM, O'Brien CS, et al. Irregular sleep/wake patterns are associated with poorer academic performance and delayed circadian and sleep/wake timing. Sci Rep. 2017, 7(1):3216. doi:10.1038/s41598-017-03171-4 · PubMed
  4. Kecklund G, Axelsson J. Health consequences of shift work and insufficient sleep. BMJ. 2016, 355:i5210. doi:10.1136/bmj.i5210 · PubMed
  5. Windred DP, Burns AC, Lane JM, et al. Sleep regularity is a stronger predictor of mortality risk than sleep duration: A prospective cohort study. Sleep. 2024, 47(1):zsad253. doi:10.1093/sleep/zsad253 · PubMed
  6. Wittmann M, Dinich J, Merrow M, Roenneberg T. Social jetlag: misalignment of biological and social time. Chronobiol Int. 2006, 23(1-2):497-509. doi:10.1080/07420520500545979 · PubMed