← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 8 dk okuma

Melatonin ne işe yarar? Zamanlama sinyali olarak melatonin ve doğal yollar

Gece yatağa girdiğiniz hâlde uyku bir türlü gelmiyorsa, adını sıkça duyduğumuz melatonin aklınıza gelmiş olabilir. Bu kadar çok konuşulan bir hormonun uykuya gerçekte ne yaptığı ise çoğumuz için hâlâ belirsizdir. Melatoninin hangi durumlarda daha çok, hangilerinde daha az işe yaradığını bilmek, ondan ne bekleyebileceğinizi ve ne zaman hekiminizle istişare edebileceğinizi görmenizi kolaylaştırır.

Melatoninin uykuya etkisini üç kutuda gösteren görsel. Uykuya dalma süresinde yaklaşık 7 dakikalık kısalma, toplam uyku süresinde yaklaşık 8 dakikalık uzama ve jet lag çalışmalarının 10'da 9'unda jet lag'in azalması.
Melatoninin uykuya etkisi, 19 randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizin uykuya dalma ve toplam uyku süresi sonuçlarına ve jet lag çalışmalarını inceleyen bir Cochrane derlemesine göre gösterilmiştir. Kaynak: melatonin meta-analizi, PLoS One, 2013 ve jet lag Cochrane derlemesi, 2002. Görseli ekibimiz hazırladı.

Melatonin nedir ve vücutta ne yapar?

Melatonin, beyindeki küçük bir bez olan epifiz bezinin karanlıkta salgıladığı bir hormondur ve salgısı ışıkla doğrudan değişir. Nitekim 116 sağlıklı genç yetişkinin verilerini geriye dönük olarak inceleyen bir analizde, yatmadan önceki 8 saati oda ışığında geçirenlerde melatonin salgısının loş ışıkta kalanlara göre daha geç başladığı bildirilmiştir. Aynı analizde oda ışığı, melatoninin salgılandığı süreyi de yaklaşık 90 dakika kısaltmıştır.

Karanlıkta salgılanıp ışıkla baskılandığı için melatonin, uykuyu zorla getiren bir maddeden çok, uyku ile uyanıklığı gün boyunca düzenleyen ve iç saat olarak bilinen biyolojik düzenimize gecenin geldiğini bildiren bir sinyal olarak anlaşılır. Bu sinyal doğru zamanda geldiğinde uyku saati de yerine oturur. Uykusuzluğun ardında böyle bir zamanlama sorunu yoksa melatonin sinyalinin uykuya katkısı da küçük kalabilir.

Melatonin ne işe yarar, kanıt ne diyor?

Melatoninin uykusuzlukta ne kadar işe yaradığını sayılarla gösteren ve bu yazıda esas aldığımız çalışma, aynı soruyu inceleyen çalışmaların sonuçlarını bir araya getirip birlikte değerlendiren bir meta-analizdir. Bu meta-analizde, başka bir hastalığa bağlı olmayan ve birincil uyku bozukluğu denen uyku sorunlarını yaşayan toplam 1.683 yetişkin ve çocuğun katıldığı 19 randomize kontrollü çalışma bir araya getirilmiştir. Katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı bu çalışmalarda melatonin, etkin madde içermeyen sahte bir hap olan plaseboyla karşılaştırılmıştır.

Meta-analizin sonucuna göre melatonin, plaseboya kıyasla uykuya dalma süresini yaklaşık 7 dakika kısaltmış, toplam uyku süresini de yaklaşık 8 dakika uzatmıştır. Örneğin uykuya dalması 30 dakika süren bir kişide bu ortalama kazanç, sürenin yaklaşık 23 dakikaya inmesine karşılık gelir. Meta-analizin yazarları, melatoninin uyku üzerindeki etkisinin mütevazı olduğunu, bu etkinin sürekli kullanımla kaybolmadığını ve diğer uyku ilaçlarının sağladığı yararın gerisinde kaldığını bildirmiştir.

Hekimlerin tedavi kararlarında yol gösterici olarak başvurduğu metinlerden biri olan 2023 tarihli Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu da melatonine temkinli yaklaşır. Kılavuza göre kronik uykusuzlukta ilk tedavi, uykuyu zorlaştıran düşünce ve alışkanlıkları ele alan ilaçsız bir yöntem olan uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapidir (BDT-İ). Kılavuz, etkin maddesini vücuda hemen bırakan hızlı salımlı melatonini uykusuzluk tedavisinde önermez, etkin maddesini yavaş yavaş bırakan uzun salımlı melatonini ise 55 yaş ve üzerindeki kişilerde en çok 3 aya kadar kullanılabilecek bir seçenek olarak sayar. BDT-İ'nin nasıl uygulandığını Uykusuzluk nasıl geçer yazımızda ayrıntısıyla anlattık.

Melatoninin en belirgin yararı ise, bir zamanlama sinyali olmasıyla da uyumlu biçimde, vücudun iç saatinin kaydığı durumlarda görülür. Bu durumlardan biri, birkaç saat dilimini geçen uçuşlardan sonra iç saatin varılan yerin gece ve gündüzüyle uyumsuz kalmasından kaynaklanan jet lag'dir. Sağlık araştırmalarını sistematik biçimde gözden geçiren uluslararası Cochrane kuruluşunun jet lag üzerine hazırladığı derlemeye alınan 10 randomize çalışmanın dokuzunda, varılan yerdeki hedef yatma saatine yakın alınan melatoninin 5 ya da daha fazla saat dilimi geçilen uçuşlarda jet lag'i azalttığı görülmüştür. Cochrane derlemesi, melatoninin yararının geçilen saat dilimi sayısı arttıkça muhtemelen büyüyeceğini, batıya yapılan uçuşlarda ise daha küçük olacağını belirtir. Melatoninin hangi saatte alınacağını Melatonin nasıl kullanılır yazımızda bulabilirsiniz.

Saat kaymasının geçici olmadığı, uzun süre devam eden ritim bozukluklarında ise melatonine ilişkin öneriler Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) 2015 tarihli kılavuzuna dayanır ve aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

DurumAASM kılavuzunun melatonin önerisi
Gecikmiş uyku-uyanıklık fazı bozukluğu (kişi geç saate kadar uyuyamaz, sabah kalkmakta zorlanır)İç saati ayarlamak için belirli bir saatte, stratejik olarak zamanlanarak alınan melatonin önerilir.
Görme engelli yetişkinlerde 24 saatlik olmayan uyku-uyanıklık ritmi bozukluğu (iç saat 24 saate ayarlanamaz, uyku saati her gün biraz daha kayar)Stratejik olarak zamanlanarak alınan melatonin önerilir.
Demansı (bunaması) olan yaşlılarda düzensiz uyku-uyanıklık ritmi bozukluğu (uyku, gece ve gündüze dağınık parçalar hâlinde yayılır)Melatonin kullanılması önerilmez.

Melatonin eksikliği nelere sebep olur?

Melatoninin uyku üzerindeki rolü en net biçimde, uyku ile uyanıklığın düzeninin kaydığı ritim bozukluklarında tanımlanmıştır. AASM kılavuzunun tablosunda yer alan gecikmiş uyku-uyanıklık fazı bozukluğu ve görme engelli yetişkinlerdeki 24 saatlik olmayan ritim bozukluğu, melatoninin bu rolünün örnekleridir.

Günlük hayatta melatonin düzeyini en çok etkileyen etken ise ışıktır. Yazının başında andığımız ve 116 sağlıklı genç yetişkinin verilerini inceleyen oda ışığı analizinde, olağan uyku saatlerinde oda ışığında kalmak denemelerin %85'inde melatonin salgısını yarıdan fazla baskılamıştır. Oda ışığı analizinin bu bulgusu, gece açık kalan ışığın da melatonin sinyalini zayıflatabileceğini düşündürür.

Melatonin doğal yollarla nasıl artar?

Melatonini doğal yoldan desteklemenin esası, gündüzü aydınlıkta, geceyi karanlıkta geçirmektir. Katılımcıların elektrik ışığıyla geçen olağan hayatlarının, yaz aylarında yalnızca doğal ışıkla geçirilen bir kamp dönemiyle karşılaştırıldığı bir çalışmada, elektrik ışığının ve kapalı ortamların gündüz daha az güneş ışığı almakla, gün battıktan sonra daha fazla ışığa maruz kalmakla ve iç saatin daha geç saatlere kaymasıyla ilişkili olduğu görülmüştür. Aynı çalışmada yalnızca doğal ışık alan katılımcıların iç saati güneşin doğuşuna ve batışına uyum sağlamış, melatonin düzeyinin yüksek seyrettiği biyolojik gece de gün batımıyla birlikte başlamıştır. Doğal ışığın etkisi bilhassa uyku ve uyanıklık saatleri doğal olarak daha geç saatlere kayan, akşamcıl ya da geç kronotipli denen kişilerde belirgin olmuş ve bu kişilerin iç saati daha fazla öne kaymıştır.

Oda ışığı analizinin ve doğal ışıkla yapılan kamp çalışmasının bulguları, günlük hayatta aşağıdaki üç adıma dönüştürülebilir.

  1. Gün içinde, özellikle sabah, dışarıda gün ışığı alın.
  2. Yatmadan önceki saatlerde evdeki ışığı kısın.
  3. Uyurken odayı karanlık tutun.

Melatonin yalnızca vücudumuzda üretilmez, bazı besinlerde de doğal olarak bulunur. Besinlerdeki melatonini inceleyen bir derlemeye göre hayvansal besinler arasında yumurta ve balık, bitkisel besinler arasında ise kuruyemişler melatonin içeriği en yüksek gruplardır. Derlemede bazı mantarlar, tahıllar ve filizlenmiş baklagiller de melatonin kaynakları arasında sayılmıştır. Aynı derleme, melatonin içeren besinler yendikten sonra kandaki melatonin düzeyinin yükselebildiğini bildirir ve bu besinlerin uykuya yardımcı olabileceğini aktarır.

Sık duyulan iddialar

"Melatonin uyku hapıdır" iddiası, melatoninin ne yaptığının kolayca yanlış anlaşılmasına yol açabilir. Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, yukarıda değindiğimiz gibi, hızlı salımlı melatonini uykusuzluk tedavisinde önermez. Melatoninin etkisi de yatıştırıcı ilaçlarda olduğu gibi insanı uykuya zorlamaya değil, uykunun zamanlamasını ayarlamaya dayanır.

"Vücudun kendi hormonu olduğu için zararsızdır" iddiası ise resmin yalnızca bir kısmını anlatır, çünkü dışarıdan alınan melatonin bazı ilaçlarla etkileşebilir ve bazı kişilerin melatonin kullanmaması gerekir. Melatoninin hangi ilaçlarla etkileşebileceğini ve kimlerin kullanmaması gerektiğini Melatonin zararları ve yan etkileri yazımızda ayrıntısıyla ele aldık.

Türkiye'de melatonin ilaç mı?

Türkiye'de melatonin içeren ürünler, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun (TİTCK) 2 Eylül 2025 tarihli yazısına göre beşeri tıbbi ürün, yani insanlar için kullanılan ilaç kapsamında değerlendirilir. Bu ürünlerden TİTCK tarafından ruhsatlandırılmış ya da izin verilmiş olanlar yalnızca eczane ve ecza depolarından satılabilir. TİTCK'nin aynı yazısına göre melatonin içeren ürünlerin takviye edici gıda olarak satışı 9 Haziran 2025'ten itibaren yapılmamalıdır. Reçete gerekip gerekmediğini ve ürüne hangi koşullarda erişebileceğinizi eczacınıza ya da hekiminize sorabilirsiniz. Melatoninin ilaç statüsüne geçiş sürecini Melatonin neden yasaklandı yazımızda anlattık.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Uyku sorununuz haftalardır sürüyor ve gün içinde yorgunluğa ya da dikkat dağınıklığına yol açıyorsa, melatonine başvurmadan önce sorunun nedenini hekiminizle birlikte değerlendirmeniz yerinde olur. Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar durduğu uyku apnesi gibi başka bir uyku bozukluğundan şüphelenildiğinde, bir gece boyunca uykunun ayrıntılı olarak kaydedildiği polisomnografi adlı uyku testini önerir. Horlama, uykuda nefesin durması ya da akşamları bacaklarda huzursuzluk gibi başka bir uyku bozukluğuna işaret edebilecek belirtileri hekiminizle mutlaka paylaşın.

Hangi hekime başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımızda, uykusuzluğun olası nedenlerini ise Uykusuzluk neden olur yazımızda anlattık. Melatonin kullanıyorsanız ya da kullanmayı düşünüyorsanız, yan etkileri ve ilaç etkileşimlerini göz önünde bulundurmak için Melatonin zararları ve yan etkileri yazımıza da göz atabilirsiniz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013, 8(5):e63773. doi:10.1371/journal.pone.0063773 · PubMed
  2. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023, 32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035 · PubMed
  3. Herxheimer A, Petrie KJ. Melatonin for the prevention and treatment of jet-lag. Cochrane Database Syst Rev. 2002, (2):CD001520. doi:10.1002/14651858.CD001520 · PubMed
  4. Auger RR, Burgess HJ, Emens JS, Deriy LV, Thomas SM, Sharkey KM. Clinical Practice Guideline for the Treatment of Intrinsic Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders: Advanced Sleep-Wake Phase Disorder (ASWPD), Delayed Sleep-Wake Phase Disorder (DSWPD), Non-24-Hour Sleep-Wake Rhythm Disorder (N24SWD), and Irregular Sleep-Wake Rhythm Disorder (ISWRD). An Update for 2015: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2015, 11(10):1199-1236. doi:10.5664/jcsm.5100 · PubMed
  5. Gooley JJ, Chamberlain K, Smith KA, et al. Exposure to room light before bedtime suppresses melatonin onset and shortens melatonin duration in humans. J Clin Endocrinol Metab. 2011, 96(3):E463-E472. doi:10.1210/jc.2010-2098 · PubMed
  6. Wright KP Jr, McHill AW, Birks BR, Griffin BR, Rusterholz T, Chinoy ED. Entrainment of the human circadian clock to the natural light-dark cycle. Curr Biol. 2013, 23(16):1554-1558. doi:10.1016/j.cub.2013.06.039 · PubMed
  7. Meng X, Li Y, Li S, et al. Dietary Sources and Bioactivities of Melatonin. Nutrients. 2017, 9(4):367. doi:10.3390/nu9040367 · PubMed
  8. T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK). Melatonin İçeren Takviye Edici Gıdaların Satışının Yapılmaması Hakkında. 2 Eylül 2025 tarihli yazı, Antalya Eczacı Odası duyurusu, 11 Eylül 2025. Duyuru metni. Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.