← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 6 dk okuma

Melatonin nasıl kullanılır, ne zaman içilir? Magnezyumla karşılaştırma

Uzun bir uçak yolculuğunun ardından ya da uykunun bir türlü gelmediği gecelerde melatonin kutusuna uzanmak kolaydır. Ne var ki vücudun kendi ürettiği ve iç saati düzenlemede başrol oynayan bir hormon olan melatonin, bir durumda işe yarayıp başka bir durumda pek fark yaratmayabilir, bu yüzden ne zaman içileceği çoğu kişinin kafasını karıştırır. Üstelik melatonin Türkiye'de artık ruhsatlı bir ilaç olarak eczaneden satıldığı için bu sorunun cevabında hekiminiz ve eczacınız da söz sahibidir.

Melatonin kullanımında dört adımlık karar akışı. Önce sorunun uykuya dalamama mı yoksa saat kayması mı olduğu ayırt edilir, saat kaymasında zamanlamanın kritik olduğu bilinir, 55 yaş ve üzerindeki kişilerde uykusuzlukta uzun salımlı melatoninin en çok 3 aya kadar bir seçenek sayıldığı göz önünde bulundurulur ve hekim ile eczacıya danışılır.
Melatonin kullanmaya karar verirken sırayla göz önünde bulundurulacak dört adım. Kaynak: Cochrane jet lag derlemesi, 2002 ve Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, 2023. Görsel ekibimiz tarafından hazırlanmıştır.

Melatonin ne zaman içilir? Zamanlama neden belirleyici?

Melatoninin etkisi alındığı saate göre değişir ve zamanlamanın ne denli belirleyici olduğu en açık biçimde jet lag'de görülür. Jet lag, birkaç saat dilimini geçen bir uçuşun ardından vücudun iç ritminin varılan yerin gece ve gündüzüyle uyuşmamasından doğan bir durumdur.

Sağlık araştırmalarını derleyip değerlendiren uluslararası bağımsız bir ağ olan Cochrane'in jet lag üzerine hazırladığı derleme, melatoninin jet lag'e etkisini uçak yolcuları, havayolu çalışanları ve askerî personel üzerinde inceleyen 10 randomize çalışmayı bir araya getirmiştir. Katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı bu çalışmaların hepsinde melatonin, etkin madde içermeyen sahte bir hap olan plaseboyla karşılaştırılmıştır. Cochrane derlemesindeki 10 çalışmanın dokuzunda, varış yerindeki hedef yatma saatine yakın alınan melatonin, 5 ya da daha fazla saat dilimi geçilen uçuşlarda jet lag'i azaltmıştır. Cochrane derlemesi, melatonin uygun olmayan bir saatte, yani günün erken saatlerinde alınırsa uykululuk yapabileceğini ve varılan yerin saatine uyumu geciktirebileceğini de belirtir.

Zamanlamanın belirleyici olması yalnızca seyahatle sınırlı değildir. Uykunun her gece olağandan çok daha geç saatlere kaydığı gecikmiş uyku fazı gibi uzun süreli saat kayması sorunlarında da melatoninle güdülen amaç uykuyu getirmek değil, iç saati istenen yöne kaydırmaktır. Melatoninin alınacağı saatin kişiye göre planlanması gerektiği için bu saati hekiminizle birlikte belirlemeniz en doğrusudur. Gecikmiş uyku fazı ve benzeri saat kayması bozukluklarında melatoninin kanıtını Melatonin ne işe yarar yazımızda ele aldık.

Uykusuzlukta melatonin nasıl kullanılır?

Uykusuzluğun tedavisinde ise hekimler, uzmanların araştırmaları değerlendirerek hazırladığı kılavuzlardan yararlanır. 2023 tarihli Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, kronik uykusuzlukta ilk tedavi olarak melatonini değil, uykuyla ilgili düşünce ve alışkanlıkları değiştirmeye dayanan ilaçsız bir yöntem olan bilişsel davranışçı terapiyi (BDT-İ) önerir. Aynı kılavuz, etkin maddesini hemen salan hızlı salımlı melatonini uykusuzluk tedavisinde önermez, etkin maddesini yavaş yavaş salan uzun salımlı melatonini ise 55 yaş ve üzerindeki kişilerde en çok 3 aya kadar kullanılabilecek bir seçenek olarak sayar.

Melatoninin uykuya dalmayı ne ölçüde kolaylaştırdığı ise birçok çalışmanın sonuçlarını birlikte değerlendiren ve meta-analiz adı verilen bir yöntemle incelenmiştir. Başka bir hastalığa bağlı olmayan, birincil uyku bozukluğu denen uyku sorunlarını yaşayan çocuk ve yetişkinlerde yapılmış 19 randomize çalışmayı bir araya getiren bu meta-analizde, melatoninin uykuya dalma süresini plaseboya göre ortalama yaklaşık 7 dakika kısalttığı bulunmuştur.

Ruhsatlı melatonin tabletleri ne için onaylı?

Bir ilacın hangi durumda kullanılmak üzere onaylandığı, yani endikasyonu, ilaç ruhsat alırken onaylanan resmî ürün bilgisi belgesinde yazılıdır. Melatonin için bir örnek vermek gerekirse, Birleşik Krallık'ta ruhsatlı bir melatonin tabletinin ürün bilgisinde endikasyon, yetişkinlerde saat farkı değişikliklerine bağlı uyku bozukluğunun, bir başka deyişle jet lag'in kısa süreli tedavisi olarak belirtilmiştir. Bu ürün bilgisi, tabletin çocuk ve ergenlerde kullanılmasını önermez. Melatonin birkaç saat sürebilen bir uyuşukluk yapabildiği için aynı ürün bilgisi tabletin araç ve makine kullanmadan önce alınmasını uygun bulmaz ve melatonin kullanılırken alkolden kaçınılmasını da öğütler.

Türkiye'de ruhsatlı melatonin ürünlerinin endikasyonu ve uyarıları, Birleşik Krallık'taki bu tabletinkinden farklı olabilir. Kullandığınız ürün için geçerli bilgiyi, ilacın hekim ve eczacılar için hazırlanan Kısa Ürün Bilgisi'nde (KÜB) ve kutusundan çıkan kullanma talimatında bulabilirsiniz, eczacınız da bu konuda size yol gösterebilir. Melatoninin Türkiye'deki yasal durumunu Melatonin neden yasaklandı yazımızda anlattık.

Melatonin mi magnezyum mu?

Uyku için başvurulan bir başka seçenek de vücutta pek çok işlevde görev alan bir mineral olan magnezyumdur. Üç ülkede uykusuzluk yaşayan toplam 151 yaşlı yetişkinle yapılmış 3 küçük randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, magnezyum takviyesinin uykuya dalma süresini plaseboya göre ortalama yaklaşık 17 dakika kısalttığı görülmüştür. Melatonin ve magnezyum üzerine yapılmış bu iki meta-analizin kimlerle yapıldığını ve uykuya dalma süresinde ne bulduğunu aşağıdaki tabloda yan yana görebilirsiniz.

ÖzellikMelatoninMagnezyum
Kanıt türü19 randomize çalışmanın meta-analizi (birincil uyku bozukluğu olan yetişkin ve çocuklar)3 küçük randomize çalışmanın meta-analizi (üç ülkede uykusuzluk yaşayan 151 yaşlı yetişkin)
Uykuya dalma süresiPlaseboya göre yaklaşık 7 dakika kısaPlaseboya göre yaklaşık 17 dakika kısa
En net kullanım alanıJet lag ve uyku saati kaymasıYaşlı yetişkinlerde uykusuzlukta denenmiştir

Melatonin esas olarak iç saatin zamanlamasındaki sorunlara yönelik bir ilaçtır, magnezyum ise yaşlı yetişkinlerde uykuya dalma süresi için denenmiş bir mineral takviyesidir. Melatonin ile magnezyumdan hangisinin size uygun olduğunu tablodaki dakikalardan çok uyku sorununuzun türü belirler. Bu kararı, sorununuzun türünü ve kullandığınız ilaçları göz önünde bulunduracak olan hekiminizle birlikte vermeniz en doğrusudur. Magnezyumun farklı türlerini ayrıntılı olarak görmek isterseniz Uyku için hangi magnezyum yazımıza göz atabilirsiniz.

Kimler kendi başına kullanmamalı?

Melatonin bazı ilaçlarla etkileşebilir ve bazı durumlarda önerilmez. Jet lag üzerine hazırlanan Cochrane derlemesi, tek tek hastalarda görülen durumları anlatan olgu raporlarına dikkat çeker. Cochrane derlemesinin andığı olgu raporları, epilepsisi olan kişilerin ve kanı sulandırmak için kullanılan bir ilaç olan varfarini alanların melatoninden zarar görebileceğine işaret eder. Birleşik Krallık'taki ruhsatlı melatonin tabletinin ürün bilgisi ise bir antidepresan olan fluvoksaminin melatonin düzeyini yükselttiğini belirterek bu iki ilacın birlikte kullanılmasından kaçınılmasını ister ve nöbet geçiren kişilerde, örneğin epilepsi hastalarında, melatoninin nöbet sıklığını artırabileceğini bildirir. Melatoninin yan etkilerini ve kimlerin melatonin kullanmaması gerektiğini Melatonin zararları ve yan etkileri yazımızda tam bir liste hâlinde bulabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Uyku sorununuz haftalardır sürüyorsa, gün içindeki işlerinizi ve gündelik hayatınızı aksatıyorsa ya da uykunuza horlama ve nefes durmaları eşlik ediyorsa, melatonini denemeden önce bir hekime başvurmanız yerinde olur. Melatonin kullanırken gün boyu süren bir uykululuk, baş dönmesi ya da başka bir ilaçla etkileşim şüphesi olursa bunu mutlaka hekiminizle ya da eczacınızla paylaşın. Uyku sorunlarında hangi hekime başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazımızda anlattık.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Herxheimer A, Petrie KJ. Melatonin for the prevention and treatment of jet-lag. Cochrane Database Syst Rev. 2002, (2):CD001520. doi:10.1002/14651858.CD001520 · PubMed
  2. Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023, 32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035 · PubMed
  3. Ferracioli-Oda E, Qawasmi A, Bloch MH. Meta-analysis: melatonin for the treatment of primary sleep disorders. PLoS One. 2013, 8(5):e63773. doi:10.1371/journal.pone.0063773 · PubMed
  4. Mah J, Pitre T. Oral magnesium supplementation for insomnia in older adults: a Systematic Review & Meta-Analysis. BMC Complement Med Ther. 2021, 21(1):125. doi:10.1186/s12906-021-03297-z · PubMed
  5. Electronic Medicines Compendium (emc), Birleşik Krallık. Melatonin 3 mg film-coated tablets, Summary of Product Characteristics. Metin revizyonu: 05/03/2025. Ürün bilgisi. Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.