Bir gece sabaha kadar tavanı izleyip ertesi gün her şeyin biraz uzağınızda kaldığını hissetmek, pek çoğumuzun yakından bildiği bir deneyimdir. Sıradan görünen bu his, aslında beynin ve bedenin gece boyunca sürdürdüğü işlerin aksadığına dair dikkate değer ipuçları taşır. Uykusuzluğun hangi etkilerinin hemen ertesi gün, hangilerinin ise yıllar içinde ortaya çıktığını bilmek, uykunuza hayatınızda hak ettiği yeri vermenizi kolaylaştırır.
Uykusuzluk kısa vadede dikkati ve ruh halini nasıl etkiler?
Uykusuzluğun ilk etkileri dikkatte ve ruh halinde kendini gösterir. ABD'nin Pennsylvania eyaletindeki Pennsylvania Üniversitesi'nden araştırmacıların toplam 48 sağlıklı yetişkinle yürüttüğü deneylerde katılımcıların bir kısmı 14 gün boyunca her gece 4, 6 ya da 8 saat yatakta kalmış, bir grup ise üç gece boyunca hiç uyumamıştır. Uykusu gecede 6 saat ya da daha aza indirilen gruplarda bilişsel performans, yani dikkat ve düşünme becerilerini ölçen testlerdeki başarı, günden güne düşmüş ve bu kayıp, iki gece hiç uyumamanın yol açtığı kayba varan düzeylere ulaşmıştır.
Pennsylvania'daki deneylerde katılımcıların kendi uykululuklarını puanladıkları ölçümlerde uykululuk, kısıtlamanın başındaki artıştan sonra yalnızca küçük ölçüde yükselmiştir. Araştırmacılar bu puanlara dayanarak katılımcıların bilişsel performanslarındaki düşüşün büyük ölçüde farkında olmadığı sonucuna varmıştır. Bu nedenle kısa uykuya alıştığınızı hissetseniz bile dikkatinizin ve düşünme becerilerinizin bu histen bağımsız olarak gerilemiş olabileceğini göz önünde bulundurmanız yerinde olur.
Pennsylvania'daki deneylerde fazladan uyanık geçirilen saatler biriktikçe, dikkatin bir anlığına dağılıp tepkinin geciktiği ve dikkat kopması denen anlar da neredeyse orantılı biçimde çoğalmıştır. Uykunun ister her gece kısıtlandığı ister tamamen engellendiği gruplarda aynı ilişki görülmüştür. Araştırmacılar bu bulguyu, fazladan uyanık geçen her saatin beyin için zamanla biriken bir bedeli olduğu biçiminde yorumlar ve bu birikimi bir tür uyku borcu olarak görür. Günlük hayatta dikkat kopmaları, toplantıda konunun bir anda elinizden kaçması, okuduğunuz satırı yeniden okumanız ya da direksiyonda bir an dalmanız gibi küçük anlar olarak karşımıza çıkabilir.
Uyku kaybının ruh hali üzerindeki etkisi, aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren bir meta-analizde ele alınmıştır. Sağlıklı kişilerin uykusunun deney ortamında bilerek kısıtlandığı, bölündüğü ya da tamamen engellendiği 154 çalışmayı kapsayan bu meta-analize göre uyku azaldığında olumlu duygular zayıflamış ve kaygı belirtileri artmıştır. Uykusu azaltılan katılımcıların duygu uyandıran durumlar karşısındaki tepkisinin şiddeti, bir başka deyişle duygusal uyarılmışlıkları da körelmiştir. Birkaç kötü gecenin ardından kendinizi daha kaygılı ya da daha az neşeli hissetmeniz, uyku ve duygular üzerine yapılan bu meta-analizin bulgularıyla da örtüşür. Duygularınızı yönetmekte zorlandığınız günlerde kendinize biraz daha anlayışla yaklaşmanız ve önemli kararları mümkünse dinlenmiş bir zihinle vermek üzere ertelemeniz akıllıca olur.
Baş ağrısı da uykusuzluğun pek çok kişinin tanıdığı bir eşlikçisidir. Aile hekimlerine yönelik bir tıp dergisinde yayımlanan ve migrenden korunmayı ele alan bir derleme, uyku kaybını migrenin sık görülen tetikleyicileri arasında sayar. Migren yaşıyorsanız uyku saatlerinizi düzenli tutmak, bu tetikleyicileri yönetmenin bir parçası olabilir. Migrenin nedenlerini ve değiştirebileceğiniz etkenleri Migren neden olur? yazımızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Uyku beyni nasıl temizler, uykusuzluk demans riskini artırır mı?
Uyku sırasında beynin, gün boyu biriken atık maddelerden arındığı düşünülür. Nitekim canlı farelerle yapılan bir deneyde, doğal uyku sırasında beyin hücrelerinin arasındaki boşluk %60 genişlemiş, beyni ve omuriliği çevreleyen beyin-omurilik sıvısının bu boşluklardan geçişi artmış ve Alzheimer hastalığıyla ilişkilendirilen β-amiloid adlı protein daha hızlı temizlenmiştir. Beynin uyku sırasında işleyen bu atık temizleme düzenine glimfatik sistem adı verilir.
Uykusuzluğun insan beynindeki β-amiloid düzeyine etkisi ise 20 sağlıklı yetişkinle yapılan bir çalışmada incelenmiştir. Bu çalışmada katılımcıların beynindeki β-amiloid miktarı, pozitron emisyon tomografisi (PET) olarak bilinen bir görüntüleme yöntemiyle, bir kez dinlendirici bir gece uykusunun, bir kez de hiç uyunmadan geçirilen bir gecenin ardından ölçülmüştür. Bir gecelik uykusuzluğun ardından hafızada önemli rol oynayan hipokampüs ile beynin derinlerinde yer alan talamus bölgelerindeki β-amiloid miktarı, dinlenmiş geceye göre artmış ve bu artış katılımcıların ruh halindeki kötüleşmeyle de ilişkili bulunmuştur.
Uyku süresi ile beyin sağlığı arasındaki uzun vadeli ilişki, Birleşik Krallık'ta 7.959 kişiyi 25 yıl boyunca izleyen Whitehall II çalışmasında, hafıza ve düşünme becerilerinin zamanla gerilediği ve halk arasında bunama olarak bilinen demans üzerinden incelenmiştir. Bu çalışmada katılımcıların uyku süresi 50, 60 ve 70 yaşlarında ölçülmüş ve 50 yaşında gecede 6 saat ya da daha az uyuyanlarda demans riski, 7 saat uyuyanlara göre yaklaşık %22 daha yüksek bulunmuştur. Üç ölçümün üçünde de kısa uyuyan katılımcılarda ise demans riskinin, sürekli olarak 7 saat uyuyanlara göre yaklaşık %30 daha yüksek olduğu görülmüştür. Whitehall II çalışmasının bulguları, uykuyu da beyin sağlığınıza yapılan bir yatırım olarak görmeniz için anlamlı bir gerekçe sunar. Demans riskini azaltan alışkanlıkları Alzheimer nasıl önlenir? yazımızda anlatıyoruz.
Uykusuzluk yaşlandırır mı, ömrü kısaltır mı?
Kısa uykunun yaşlanmayla ilişkisini anlamanın bir yolu, yıllar içinde hangi kronik hastalıklarla ve ölüm riskiyle birlikte görüldüğüne bakmaktır. Katılımcılarını en az bir yıl boyunca izleyen 153 çalışmadan 5 milyonu aşkın kişinin verisini birleştiren bir meta-analizde, kısa uyuyanlarda tüm nedenlere bağlı ölüm riski, normal süre uyuyanlara göre %12 daha yüksek bulunmuştur. Aynı meta-analizde uyku süresi 6 saatin altına indikçe ölüm riskinin de doğrusal biçimde, yani uyku kısaldıkça adım adım arttığı görülmüştür. Bu meta-analizde kısa uyku ayrıca, aşağıdaki tabloda görüldüğü gibi, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalıkları, diyabet ve obezite riskiyle de ilişkili bulunmuştur.
| Sonuç | Risk artışı |
|---|---|
| Tüm nedenlere bağlı ölüm | %12 |
| Yüksek tansiyon | %17 |
| Kalp-damar hastalıkları | %16 |
| Koroner kalp hastalığı | %26 |
| Diyabet | %37 |
| Obezite | %38 |
Kaynak: Kısa uyku süresi ve sağlık sonuçlarına ilişkin 153 ileriye dönük çalışmanın meta-analizi, Sleep Medicine, 2017.
Uyku süresi, bu tablodaki sağlık sorunlarıyla ilişkili bulunan ve gündelik alışkanlıklarınızla etkileyebileceğiniz etkenlerden biridir. Uykusuzluğun tansiyon ve çarpıntıyla bağlantısını Uykusuzluk tansiyonu yükseltir mi? yazımızda, iştah hormonları ve kiloyla bağlantısını ise Uykusuzluk kilo aldırır mı? yazımızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.
Uykusuzluk ile kısa uyku aynı şey mi?
Uykusuzluk, tıp dilindeki adıyla insomni, uyumak için uygun koşullar varken uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük çekmektir. Kısa uyku ise nedeni ne olursa olsun yetersiz süre uyumak anlamına gelir. Örneğin iş yoğunluğu nedeniyle geç yatan biri, uykusuzluk yaşamadan da kısa uyuyabilir.
Uykusuzluk ile kısa uyku arasındaki bu ayrımı, yukarıda andığımız uzun vadeli çalışmaları okurken de göz önünde bulundurmak gerekir. Whitehall II çalışması da 153 çalışmayı bir araya getiren meta-analiz de katılımcıların gecede kaç saat uyuduğunu esas alır. Bu nedenle bu iki çalışmanın bulguları öncelikle süresi kısa kalan uykuya ilişkindir. Hangisini yaşıyor olursanız olun, yeterli ve düzenli bir uykuya kavuşmak atabileceğiniz anlamlı bir adımdır.
Uykunuzu korumak için neler yapabilirsiniz?
Uykunuzu korumaya, gündelik hayatınıza kolayca yerleştirebileceğiniz birkaç küçük ve düzenli adımla başlayabilirsiniz.
- Hafta içi ve hafta sonu benzer saatlerde yatıp kalkmayı deneyin.
- Yatış saatinizi, sabah kalkmanız gereken saatten geriye doğru sayarak belirleyin ve uykuya ayırdığınız süreyi 7 saatin altına düşürmemeye özen gösterin.
- Kafeinli içecekleri günün erken saatlerine çekin ve akşamları ekran ışığını azaltın.
- Yatak odanızı uyku için serin, karanlık ve sakin tutun.
Uykusuzluğunuz haftalardır sürüyorsa kanıta dayalı adımları Uykusuzluk nasıl geçer? yazımızda bulabilirsiniz. Uykusuzluğun nedenlerini merak ediyorsanız Uykusuzluk neden olur? yazımıza göz atabilirsiniz. Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
Uykusuzluğunuz birkaç haftadır sürüyorsa ya da gün içindeki işinizi, ruh halinizi ve hafızanızı etkiliyorsa aile hekiminize başvurmanızı öneririz. Yüksek sesli horlama, uykuda nefesin duraklaması ya da bacaklarda huzursuzluk gibi eşlik eden belirtileri de hekiminizle konuşmanızda yarar vardır, çünkü bu belirtiler uykuyu bölen başka bir sağlık sorununun işareti olabilir. Randevuya, iki hafta boyunca yatış, uyanış ve gece uyanma saatlerinizi not ettiğiniz basit bir uyku günlüğüyle gitmeniz, hekiminizin tabloyu hızla görmesine yardımcı olur. Hangi bölüme başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir? yazımızda anlatıyoruz.
Uykusuzlukla baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Araç kullanırken uykunuz bastırırsa güvenli bir yerde durup dinlenin ve bu durumu aile hekiminize de anlatın. Uykusuzluğunuz ve ruh haliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Uykusuzlukla birlikte baş dönmesi görülür mü?
Uykusuzluk ile baş dönmesinin bir arada görülmesi mümkündür. Ancak baş dönmesinin kulak sorunları, düşük ya da yüksek tansiyon, kansızlık ve bazı ilaçlar gibi pek çok başka nedeni de vardır. Baş dönmeniz birkaç gece düzenli uyumanıza rağmen sürüyorsa hekiminize başvurmanızı öneririz. Dönme hissine ani konuşma güçlüğü ya da yüzde veya kolda güçsüzlük eşlik ederse lütfen beklemeden 112'yi arayın.
Yetişkinler için kaç saat uyku önerilir?
Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi ile Uyku Araştırma Derneği'nin, uzmanların ortak görüşüne dayanarak hazırladığı uzlaşı bildirisi, sağlıklı yetişkinlerin gecede düzenli olarak 7 saat ya da daha fazla uyumasını önerir. Yaşa göre önerilen uyku sürelerini Kaç saat uyumalıyız? yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
İlgili yazılarımız
- Uykusuzluk neden olur? Nedenleri ve eşlik eden sağlık sorunları
- Uykusuzluk nasıl geçer? İlaçsız tedavi (BDT-İ) ve kanıta dayalı adımlar
- Uykusuzluk tansiyonu yükseltir mi? Çarpıntıyla bağlantısı
- Uykusuzluk kilo aldırır mı? İştah hormonları ve insülin direnci
- Kaç saat uyumalıyız? Yaşa göre uyku süresi ve düzenin önemi
Kaynaklar
- Itani O, Jike M, Watanabe N, Kaneita Y. Short sleep duration and health outcomes: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Sleep Med. 2017, 32:246-256. doi:10.1016/j.sleep.2016.08.006 · PubMed
- Van Dongen HPA, Maislin G, Mullington JM, Dinges DF. The cumulative cost of additional wakefulness: dose-response effects on neurobehavioral functions and sleep physiology from chronic sleep restriction and total sleep deprivation. Sleep. 2003, 26(2):117-126. doi:10.1093/sleep/26.2.117 · PubMed
- Palmer CA, Bower JL, Cho KW, et al. Sleep loss and emotion: a systematic review and meta-analysis of over 50 years of experimental research. Psychol Bull. 2024, 150(4):440-463. doi:10.1037/bul0000410 · PubMed
- Xie L, Kang H, Xu Q, et al. Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. Science. 2013, 342(6156):373-377. doi:10.1126/science.1241224 · PubMed
- Shokri-Kojori E, Wang GJ, Wiers CE, et al. β-Amyloid accumulation in the human brain after one night of sleep deprivation. Proc Natl Acad Sci U S A. 2018, 115(17):4483-4488. doi:10.1073/pnas.1721694115 · PubMed
- Sabia S, Fayosse A, Dumurgier J, et al. Association of sleep duration in middle and old age with incidence of dementia. Nat Commun. 2021, 12(1):2289. doi:10.1038/s41467-021-22354-2 · PubMed
- Moreland P, Gaffney B, Lanham JS. Migraine headache prophylaxis. Am Fam Physician. 2025, 111(5):443-450. PubMed
- Watson NF, Badr MS, Belenky G, et al. Recommended amount of sleep for a healthy adult: a joint consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. Sleep. 2015, 38(6):843-844. doi:10.5665/sleep.4716 · PubMed



