← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 8 dk okuma

Alzheimer nasıl önlenir? Kanıtı olan adımlar

İksir Editör Ekibi · Yayın:

Bir ismi hatırlayamadığınız ya da anahtarlarınızı nereye koyduğunuzu unuttuğunuz anlarda çoğu zaman aklınıza ileride Alzheimer'a yakalanmamak için şimdiden neler yapabileceğiniz sorusu gelir. Alzheimer, bellek ve düşünme yeteneklerinin gündelik hayatı aksatacak ölçüde gerilemesine verilen genel ad olan demansın en sık görülen türüdür. Demans hakkında okuduklarınız ise çoğu zaman bir yandan umut veren, bir yandan da birbiriyle çelişen bilgilerden oluşur ve bu bilgilerden hangisine güveneceğinizi bilmek, nereden başlayacağınızı da belirler.

Demans riskini azaltmaya ilişkin üç veriyi gösteren infografik. Demans vakalarının yaklaşık yarısını açıklayabilen 14 değiştirilebilir risk faktörü, kontrolsüz hipertansiyonu olanlarda tansiyon düşürme programıyla 4 yılda demans riskinde görülen %15'lik azalma ve 40 yaşından itibaren önerilen 130 mmHg'lik büyük tansiyon üst sınırı.
Demans riskini azaltmada üç kilit veri. Kaynak: Lancet Demans Komisyonu raporu, The Lancet, 2024 · Çin'de köy temelli randomize çalışma, Nature Medicine, 2025.

Alzheimer önlenebilir mi, 14 risk faktörü nedir?

Tıp dergisi The Lancet'in bir araya getirdiği uzmanlardan oluşan Lancet Demans Önleme, Müdahale ve Bakım Komisyonu, kısaca Lancet Demans Komisyonu, yaş ve genler gibi elimizde olmayan etkenlerden farklı olarak yaşam tarzıyla ya da tedaviyle değiştirilebilen 14 risk faktörü belirlemiştir. Komisyon, bu 14 risk faktörünün tamamen ortadan kalktığını varsayan ve Alzheimer'la sınırlı kalmayıp bütün demans türlerini kapsayan hesabında, demans vakalarının yaklaşık yarısının bu etkenlerle açıklanabileceği sonucuna varmıştır. Bu sebeple yazının devamında aktardığımız kanıtların çoğu da yalnızca Alzheimer'a değil, demansın bütün türlerine dairdir.

Lancet Demans Komisyonu'nun listesinde düşük eğitim, işitme kaybı, görme kaybı, halk arasında kötü kolesterol olarak bilinen LDL (düşük yoğunluklu lipoprotein) kolesterolün yüksekliği, depresyon, kafa travması, hareketsizlik, diyabet, sigara, yüksek tansiyon, obezite, aşırı alkol, sosyal izolasyon ve hava kirliliği yer alır. Bu risk faktörlerinden LDL kolesterol ile görme kaybı, listeye komisyonun 2024 raporuyla eklenmiştir. Komisyon, riski azaltan adımlara erken yaşta başlanmasını ve bu adımların ömür boyu sürdürülmesini önerirken, bunun için hiçbir zaman çok erken ya da çok geç olmadığının da altını çizer.

Alzheimer'ı tetikleyen etkenleri Alzheimer'ı ne tetikler yazımızda, genlerin Alzheimer'daki payını ise Alzheimer kalıtsal mı yazımızda ayrıntılı olarak anlatıyoruz.

Alzheimer olmamak için ne yapmalıyım?

Tansiyonunuzu ölçtürün ve hedefinizi hekiminizle belirleyin

Yüksek tansiyon, Lancet Demans Komisyonu'nun 14 risk faktöründen biridir ve komisyon, 40 yaşından itibaren büyük tansiyonun 130 mmHg ve altında tutulmasını önerir. Tansiyon düşürmenin demans üzerindeki etkisine dair en güçlü kanıt, Çin'in kırsal bölgelerinde yapılan ve katılımcıların kura usulüyle gruplara ayrıldığı, randomize çalışma adı verilen türden bir araştırmadan gelir. Çin'deki bu araştırmada kura kişiler yerine köyler arasında çekilerek köyler iki gruba ayrılmış ve yüksek tansiyonu kontrol altına alınamamış, tıp dilindeki adıyla kontrolsüz hipertansiyonu olan 40 yaş ve üzeri 33.995 kişi 4 yıl boyunca izlenmiştir.

Kurayla ayrılan gruplardan birindeki köylerde tansiyonu 130/80 mmHg altına indirmeyi hedefleyen bir tedavi programı uygulanmış, diğer gruptaki köylerde ise olağan bakım sürdürülmüştür. Dört yıllık izlemin sonunda tedavi programının uygulandığı grupta demans riski olağan bakım grubuna göre %15 daha düşük bulunmuş, ciddi istenmeyen sağlık olayları da bu grupta daha seyrek görülmüştür.

Türkiye'de tansiyon ölçtürmenin yaygınlaşması için hâlâ kat edilecek yol vardır. Nitekim Sağlık Bakanlığı'nın yürüttüğü Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması'nın 2023 verilerine göre 15 yaş ve üzerindekilerin %16,7'si tansiyonunu hiç ölçtürmemiş, hipertansiyon ise yaklaşık her 5 kişiden 1'inde bulunmuştur. Tansiyon ilacına başlama, ilacı değiştirme ya da bırakma kararını mutlaka hekiminizle istişare ederek vermeniz en doğrusudur. Tansiyonun normal değerleri için tansiyon kaç olmalı rehberimize bakabilirsiniz.

LDL kolesterolünüzü öğrenin

Lancet Demans Komisyonu, yüksek LDL kolesterolün orta yaşta demans için bir risk faktörü olduğunu gösteren kanıtları yüksek kaliteli, tutarlı ve biyolojik açıdan akla yatkın bulmuştur. Kolesterolü düşürmek için kullanılan statin adlı ilaçların ileri yaşta demansa etkisi ise komisyonun aktardığı bir Cochrane derlemesinde, yani bir konuda yapılmış çalışmaları belirli kurallarla tarayıp bir araya getiren bir değerlendirmede ele alınmıştır. Söz konusu Cochrane derlemesinin ulaştığı tek randomize çalışmada, ileri yaşta statin kullanımının demans üzerinde bir etkisi görülmemiştir. LDL kolesterolünüzü öğrenmeniz ve size uygun LDL hedefini kalp-damar riskinizi dikkate alarak hekiminizle birlikte belirlemeniz yerinde olur.

İşitmenizi test ettirin

İşitme kaybı da Lancet Demans Komisyonu'nun 14 risk faktörü arasında yer alır. İşitme tedavisinin bellek ve düşünme gibi zihinsel yeteneklerdeki gerilemeye, kısaca bilişsel gerilemeye uzun dönemdeki etkisini inceleyen ilk randomize çalışma ACHIEVE (Aging and Cognitive Health Evaluation in Elders) çalışmasıdır. ACHIEVE çalışmasına ABD'nin dört farklı eyaletindeki merkezlerde işitme kaybı tedavi edilmemiş 977 yaşlı katılmış, katılımcıların bir kısmına işitme cihazı ve danışmanlık verilirken karşılaştırma grubuna sağlık eğitimi verilmiştir. Bütün katılımcılar birlikte değerlendirildiğinde, işitme cihazı ve danışmanlık alan grupta 3 yıllık bilişsel gerilemenin sağlık eğitimi alan gruba göre yavaşlamadığı görülmüştür.

Katılımcıların belirli bir kesiminin ayrıca incelendiği ve alt grup analizi olarak bilinen, önceden planlanmış bir değerlendirmede ise daha yaşlı ve daha fazla risk faktörü taşıyan 238 kişilik grupta işitme tedavisiyle bilişsel gerileme %48 daha az olmuştur. ACHIEVE çalışmasının sağlıklı gönüllülerden oluşan grubunda bu yarar görülmemiştir. Kalabalık ortamlarda konuşmaları takip etmekte zorlanıyorsanız bir kulak burun boğaz (KBB) uzmanından işitme testi isteyebilirsiniz.

Daha çok hareket edin

Lancet Demans Komisyonu'nun listesindeki bir diğer risk faktörü de hareketsizliktir. Günlük adım sayısıyla sağlık arasındaki ilişkiyi inceleyen 57 çalışmanın sonuçlarını bir arada değerlendiren ve meta-analiz adı verilen türden bir analizde, demansa ilişkin bulgu, katılımcıları belirli bir süre boyunca izleyen iki izlem çalışmasından gelir. Söz konusu iki izlem çalışmasının birlikte değerlendirilmesinde günde 7.000 adım atmak, günde 2.000 adım atmaya kıyasla %38 daha düşük demans riskiyle ilişkili bulunmuştur.

Sigara, kan şekeri, görme ve ruh sağlığı

Lancet Demans Komisyonu'nun listesindeki sigara, diyabet, görme kaybı ve depresyon da gündelik hayatta ele alabileceğiniz risk faktörleri arasındadır. Sağlık Bakanlığı'nın Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması'nın 2023 verilerine göre 15 yaş ve üzerindekilerin %31,3'ü her gün tütün ürünü kullandığını bildirmiştir. Sigarayı bırakmak için aile hekiminizden ya da sigara bırakma polikliniğinden destek alabilirsiniz. Diyabet açısından ise kan şekerinizi hiç ölçtürmediyseniz aile hekiminizden bu ölçümü isteyebilirsiniz, kan şekerini düzelten adımlar için de insülin direnci rehberimize bakabilirsiniz.

Görmeniz azaldıysa göz hastalıkları bölümüne, depresyon belirtisi olabilecek ve haftalarca süren bir çökkünlük ya da isteksizlik yaşıyorsanız aile hekiminize ya da bir psikiyatri uzmanına başvurabilirsiniz. Uyku, Lancet Demans Komisyonu'nun 14 risk faktörü arasında sayılmasa da uykunuzla ilgili bir sorun yaşıyorsanız uykusuzluğun ilaçsız tedavisi rehberimiz işinize yarayabilir.

Çok bileşenli yaşam tarzı programları yarar sağlar mı?

Lancet Demans Komisyonu'nun risk faktörlerine yönelik adımları tek tek atmanın yanı sıra hareket, beslenme ve zihinsel etkinlik gibi birden çok alanı bir arada ele alan yaşam tarzı programları da denenmiştir. ABD'de 60–79 yaş arası 2.111 kişiyle yapılan US POINTER adlı randomize çalışmada katılımcıların bir kısmı böyle bir programa 2 yıl boyunca yapılandırılmış ve daha yoğun biçimde katılmış, diğerleri ise benzer önerileri kendi başlarına uygulamıştır. Çalışmanın ana ölçütü olan ve bellek ile düşünme testlerinden elde edilen bilişsel puan, yapılandırılmış programın bütününe katılanlarda, önerileri kendi başlarına uygulayanlara göre biraz daha fazla artmıştır.

Alzheimer'ı önlemek için ne yemeli?

Beslenme, Lancet Demans Komisyonu'nun 14 risk faktörü arasında yer almaz, ancak beyin sağlığını korumak amacıyla geliştirilmiş MIND diyeti randomize bir çalışmayla sınanmıştır. MIND diyeti, Akdeniz diyetini yüksek tansiyon için geliştirilmiş DASH diyetiyle birleştirir. ABD'nin Illinois eyaletindeki Chicago ve Massachusetts eyaletindeki Boston kentlerinde yapılan bu randomize çalışmada, ailesinde demans öyküsü olan ve fazla kilolu 604 kişi 3 yıl boyunca ya MIND diyetine ya da karşılaştırma için belirlenen bir kontrol diyetine uymuştur. Çalışmanın sonunda bilişsel puanlarda ve beyin MR (manyetik rezonans) ölçümlerinde iki grup arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır.

MIND diyeti çalışmasının yazarları, iki grupta da benzer miktarda kilo kaybı görüldüğünü göz önünde bulundurarak kontrol grubundaki katılımcıların da beslenmelerini büyük olasılıkla iyileştirdiğini belirtmiştir. Kalp-damar sağlığınızı gözeten bir beslenme düzeni kurmak için hekiminize ya da bir diyetisyene danışabilirsiniz.

Hangi yöntemin kanıtı ne kadar güçlü?

Aşağıdaki tabloda, bu yazıda ele aldığımız yöntemleri dayandıkları çalışmaların türüne göre derecelendirdik. Tansiyon düşürmeye verdiğimiz derece, Çin'in kırsal bölgelerinde yapılan büyük randomize çalışmaya dayanır.

Demans riskini azaltmaya yönelik yöntemler için kanıt derecelendirmemiz
Kanıtın gücüYöntemNeden
GüçlüTansiyon düşürmeDemans sıklığını ölçen büyük bir randomize çalışmada, kontrolsüz hipertansiyonu olanlarda yarar görülmüştür.
OrtaÇok bileşenli yaşam tarzı programıRandomize çalışmada bilişsel puanda küçük bir yarar görülmüştür.
Sınırlıİşitme cihazı ve danışmanlıkYarar yalnızca önceden planlanmış bir alt grup analizinde görülmüştür.
SınırlıLDL kolesterolün kontrolüKanıt izlem çalışmalarına dayanır, ileri yaşta statinle yapılan randomize çalışmada etki görülmemiştir.
SınırlıGünlük adım sayısıKanıt iki izlem çalışmasına dayanır.
Yarar henüz gösterilmemişMIND diyetiRandomize çalışmada kontrol diyetine göre fark çıkmamıştır.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Unutkanlığınız ya da düşünme güçlüğünüz işinizi ve gündelik hayatınızı aksatmaya başladıysa bir hekime başvurmanız yerinde olur. Hangi bölüme başvurabileceğinizi ve hekimin değerlendirmesinin hangi adımlarla yapıldığını Alzheimer'ı ne tetikler yazımızda anlatıyoruz.

Alzheimer'da unutkanlık ve düşünme güçlüğü çoğu zaman yavaş yavaş belirginleşir. Sizde ya da bir yakınınızda birdenbire başlayan konuşma güçlüğü, yüzde sarkma, kolda ya da bacakta güçsüzlük veya bilinç bozukluğu ise inme belirtisi olabilir. Bu belirtilerden birini fark ettiğinizde lütfen beklemeden 112'yi arayın.

Araçlarımız

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz. Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024, 404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 Livingston et al., DOI bağlantısı · Livingston et al., PubMed kaydı · Açık erişimli kabul edilmiş metin (University College London, UCL Discovery arşivi)
  2. He J, Zhao C, Zhong S, et al. Blood pressure reduction and all-cause dementia in people with uncontrolled hypertension: an open-label, blinded-endpoint, cluster-randomized trial. Nat Med. 2025, 31(6):2054-2061. doi:10.1038/s41591-025-03616-8 He et al., PubMed kaydı
  3. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması: Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Risk Faktörleri Prevalansı, 2017–2023 Çalışmalarının Karşılaştırılması. Yayın No: 1306. Ankara, 2025. Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması 2017–2023 raporu (PDF)
  4. Lin FR, Pike JR, Albert MS, et al. Hearing intervention versus health education control to reduce cognitive decline in older adults with hearing loss in the USA (ACHIEVE): a multicentre, randomised controlled trial. Lancet. 2023, 402(10404):786-797. doi:10.1016/S0140-6736(23)01406-X Lin et al., PubMed kaydı
  5. Ding D, Nguyen B, Nau T, et al. Daily steps and health outcomes in adults: a systematic review and dose-response meta-analysis. Lancet Public Health. 2025, 10(8):e668-e681. doi:10.1016/S2468-2667(25)00164-1 Ding et al., PubMed kaydı
  6. Baker LD, Espeland MA, Whitmer RA, et al. Structured vs Self-Guided Multidomain Lifestyle Interventions for Global Cognitive Function: The US POINTER Randomized Clinical Trial. JAMA. 2025, 334(8):681-691. doi:10.1001/jama.2025.12923 Baker et al., PubMed kaydı
  7. Barnes LL, Dhana K, Liu X, et al. Trial of the MIND Diet for Prevention of Cognitive Decline in Older Persons. N Engl J Med. 2023, 389(7):602-611. doi:10.1056/NEJMoa2302368 Barnes et al., PubMed kaydı
  8. F.A.S.T. inme belirtileri bilgilendirme broşürü (29 Ekim Dünya İnme Günü). Türk Nöroloji Derneği web sitesinde (noroloji.org.tr) yer alır, broşürde yayıncı adı belirtilmemiştir. F.A.S.T. inme broşürü (PDF)