İksir Editör Ekibi · Yayın:
Alzheimer'ın belirtilerden çok önce başlayabildiğini okuduysanız, muhtemelen ilk önce şu an beyninizde bir şeyin birikip birikmediğini merak etmişsinizdir. Böyle bir ihtimal insanı tedirgin edebilir, zira Alzheimer'ın riskini neyin artırdığı ve beyinde görülen bir değişikliğin hastalık anlamına gelip gelmediği çoğu zaman karışık anlatılır. Testlerin neyi gösterip neyi göstermediği de bu karışıklığın bir parçasıdır.
Alzheimer'ı ne tetikler?
Alzheimer'ın tek bir nedeni yoktur, hastalık birden çok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Alzheimer, birden fazla düşünme becerisini etkileyen ve kişinin bağımsızlığını azaltan ilerleyici bir bozulma olan demansın nedenlerinden biridir. Alzheimer üzerine yazılmış kapsamlı bir derlemeye göre hastalığın hücresel evre adı verilen döneminde beyinde amiloid beta adlı bir protein birikir ve amiloid beta birikimi, ikinci bir protein olan tau'nun yol açtığı hasarın beyinde yayılmasını başlatır.
Aynı derlemeye göre Alzheimer'ın en güçlü iki risk faktörü ileri yaş ve APOE geninin ε4 varyantını taşımaktır. APOE, apolipoprotein E adlı proteinin yapım bilgisini taşıyan bir gendir. Herkes bu genin biri anneden, biri babadan gelen iki kopyasını taşır ve her kopya ε3 ya da ε4 gibi farklı biçimlerde, yani varyantlarda olabilir. Derlemede Alzheimer'ın kadınlarda, bilhassa 80 yaşından sonra, daha sık görüldüğü de belirtilmiştir. Kalp-damar hastalıklarının risk faktörleri ve sağlıksız yaşam tarzı da daha yüksek demans riskiyle ilişkilidir, ancak derlemeye göre damar kaynaklı risk faktörleri Alzheimer'a özgü amiloid ve tau birikimini artırmıyor olabilir.
APOE geninin ε4 varyantının riski ne kadar artırdığını ve ailede Alzheimer görülmesinin ne anlama geldiğini Alzheimer kalıtsal mı yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.
Alzheimer'da beyin değişiklikleri belirtilerden kaç yıl önce başlar?
Beyindeki değişikliklerin ne kadar erken başladığını gösteren bulgulardan biri, demansı olmayan kişilerle yapılmış çok sayıda çalışmanın verisini bir araya getiren bir meta-analizden gelir. Bu meta-analize göre amiloid beta birikimi yaşla birlikte sıklaşır. Düşünme becerileri normal olan kişiler arasında beyninde belirgin amiloid birikimi bulunanların, başka bir deyişle amiloid pozitif olarak adlandırılan kişilerin oranı 50 yaşında %10, 90 yaşında %44 bulunmuştur.
Aynı meta-analize göre APOE geninin ε4 varyantını taşıyanlarda amiloid birikimi daha erken yaşlarda başlar. Amiloid pozitif olanların oranının %15'e ulaştığı yaş, genin iki kopyası da ε4 olanlarda yaklaşık 40, bir kopyası ε4 diğeri ε3 olanlarda yaklaşık 55, iki kopyası da ε3 olanlarda ise yaklaşık 65 olarak hesaplanmıştır. Meta-analizin yazarları bu bulguların, amiloid birikiminin başlamasıyla demansın başlaması arasında 20–30 yıllık bir süre bulunduğuna işaret ettiğini belirtmiştir.
Alzheimer'ın evrelerinin ne kadar sürdüğünü ise kişileri yıllar boyunca izleyen altı çalışmanın verisini kullanan bir modelleme çalışması hesaplamıştır. Modelleme çalışmasında Alzheimer üç evrede ele alınmıştır. İlki, beyinde amiloid birikiminin bulunduğu ama düşünme becerilerinin henüz normal olduğu belirti öncesi evredir. İkincisi, düşünme becerilerinde fark edilir bir gerilemenin başladığı ama kişinin günlük işlerini çoğunlukla kendi başına sürdürebildiği hafif bilişsel bozukluk evresi, üçüncüsü ise kişinin bağımsızlığını yitirmeye başladığı demans evresidir. Modele göre 70 yaşında belirti öncesi evrede bulunan biri için bu evrenin ortalama 10 yıl, hafif bilişsel bozukluk evresinin yaklaşık 4 yıl, demans evresinin ise yaklaşık 6 yıl sürdüğü hesaplanmıştır.
Modelleme çalışmasına göre kişinin yaşı ilerledikçe üç evrenin toplam süresi kısalır. Belirti öncesi evrede olan biri için bu toplam süre 60 yaşında 24 yıl, 80 yaşında 15 yıl olarak bulunmuştur. Aynı çalışmada belirti öncesi evre, kliniğe başvuran kişilerden oluşan gruplarda, araştırma amacıyla izlenen gruplara kıyasla çok daha kısa bulunmuştur. Çalışmanın yazarları bu farkın, kliniğe başvuranların hastalığın daha ileri bir evresinde olmasından kaynaklanabileceğini belirtmiştir.
Beyindeki değişikliklerin belirtilerden yıllar önce başlayabildiği göz önünde bulundurulduğunda orta yaş, demans riskini azaltmak bakımından dikkate değer bir dönem olabilir. Orta yaşta atılabilecek adımları Alzheimer nasıl önlenir yazımızda anlatıyoruz.
Alzheimer testi nasıl yapılır, belirtisiz kişide test yapılabilir mi?
Alzheimer tanısına dair öneriler yayımlayan uluslararası bir uzman grubu olan Uluslararası Çalışma Grubu (International Working Group), belirtisi olmayan bir kişide pozitif çıkan amiloid testini tanıdan çok bir risk işareti olarak değerlendirir. Grup, düşünme becerileri sağlıklı olan kişilerde de amiloid ve tau birikiminin görülebildiğini ve bu kişilerin sıklıkla ömür boyu belirti geliştirmediğini belirtmiştir. Uluslararası Çalışma Grubu, Alzheimer tanısının, amiloid ve tau gibi ölçülebilir hastalık göstergelerini, yani biyobelirteçleri ölçen testleri pozitif çıkan ve aynı zamanda Alzheimer'a özgü belirtileri bulunan kişilere konmasını önerir. Biyobelirteci pozitif çıkan ama belirtisi olmayan kişileri ise risk altındaki kişiler olarak değerlendirir.
Hafıza ya da düşünme sorunları başlamış bir kişide ise değerlendirme, Sağlık Bakanlığı'nın Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü'ne göre sağlık hizmetinin basamakları boyunca adım adım ilerler. Önce hastadan ve bir yakınından hastalığın öyküsü alınır, muayene yapılır ve kan tahlilleri gibi temel tetkiklerle birlikte MMSE, MoCA ya da ACE-R kısaltmalarıyla bilinen kısa bilişsel tarama testlerinden biri uygulanır. Bu tarama testleri hafıza ve düşünme becerilerini kısa sorularla yoklar. Protokol, tarama testinden normal bir skor alınmasının tanıyı her zaman dışlamadığını da hatırlatır. Demanstan şüphelenildiğinde protokol, tercihen beynin manyetik rezonans (MR) ile görüntülenmesini de önerir.
Protokole göre sağlık hizmetinin daha üst basamağında, düşünme becerilerini ayrıntılı biçimde ölçen bir nöropsikolojik test uygulanır. Tanı hâlâ belirsiz kalırsa belden alınan beyin omurilik sıvısında biyobelirteçlere bakılabilir ya da pozitron emisyon tomografisi (PET) adı verilen bir görüntüleme yapılabilir.
Alzheimer için hangi doktora gidilir, ne zaman başvurmalı?
Hafıza ya da düşünme sorunları günlük yaşamınızı etkilemeye başladıysa bir hekime başvurmanız yerinde olur. Sağlık Bakanlığı'nın klinik protokolüne göre hastanın kendi anlatımı değerlendirmede çoğu zaman eksik kalır, bu sebeple hastalığın öyküsü hastadan ve bir yakınından birlikte alınır. Mümkünse muayeneye bir yakınınızla birlikte gidebilirsiniz.
Aynı protokol, Alzheimer ya da hafif bilişsel bozukluk düşünülen kişilerin sağlık hizmetinin daha üst basamağına ya da varsa demans polikliniği bulunan merkezlere yönlendirilmesini önerir. Kişinin düşünme becerilerinde kendisinin fark ettiği ama testlerde saptanmayan bir gerilemeye öznel bilişsel bozukluk denir ve protokol, öznel bilişsel bozukluk düşünülen kişiler için de aynı yönlendirmeyi önerir. Bu yönlendirmeyi başvurduğunuz hekimden isteyebilir, sonraki adımları hekiminizle istişare edebilirsiniz.
Alzheimer'da hafıza ve düşünme sorunları yıllar içinde, yavaş yavaş ilerler. Konuşma güçlüğü, yüzde sarkma, kolda ya da bacakta güçsüzlük, denge ya da duyu kaybı ve bilinç bozukluğu gibi belirtilerin birdenbire başlaması ise inmeye işaret edebilir. Kendinizde ya da bir yakınınızda bu belirtilerden birini fark ederseniz lütfen beklemeden 112'yi arayın. Türk Nöroloji Derneği'nin sitesinde yer alan F.A.S.T. inme broşürü de bu belirtileri özetler. Broşürün adı, İngilizcede yüz, kol, konuşma ve zaman anlamına gelen Face, Arm, Speech ve Time kelimelerinin baş harflerinden oluşur.
Aracımız
Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Scheltens P, De Strooper B, Kivipelto M, et al. Alzheimer's disease. Lancet. 2021;397(10284):1577-1590. doi:10.1016/S0140-6736(20)32205-4 Scheltens et al., PubMed kaydı
- Jansen WJ, Ossenkoppele R, Knol DL, et al. Prevalence of cerebral amyloid pathology in persons without dementia: a meta-analysis. JAMA. 2015;313(19):1924-1938. doi:10.1001/jama.2015.4668 Jansen et al., PubMed kaydı
- Vermunt L, Sikkes SAM, van den Hout A, et al. Duration of preclinical, prodromal, and dementia stages of Alzheimer's disease in relation to age, sex, and APOE genotype. Alzheimers Dement. 2019;15(7):888-898. doi:10.1016/j.jalz.2019.04.001 Vermunt et al., PubMed kaydı
- Dubois B, Villain N, Frisoni GB, et al. Clinical diagnosis of Alzheimer's disease: recommendations of the International Working Group. Lancet Neurol. 2021;20(6):484-496. doi:10.1016/S1474-4422(21)00066-1 Dubois et al., PubMed kaydı
- T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (Versiyon 1.0). Yayın No: 1179. Ankara, 2020. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (PDF)
- F.A.S.T. inme belirtileri bilgilendirme broşürü (29 Ekim Dünya İnme Günü). Türk Nöroloji Derneği web sitesinde (noroloji.org.tr) yer alır, broşürde yayıncı adı belirtilmemiştir. F.A.S.T. inme broşürü (PDF)
- Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024;404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 Livingston et al., PubMed kaydı



