← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 5 dk okuma

Alzheimer kalıtsal mı? APOE4 geni ve aile öyküsü

İksir Editör Ekibi · Yayın:

Annenizde ya da babanızda Alzheimer varsa, aklınıza gelen ilk sorunun "Sıra bende mi?" olması son derece doğaldır. Bu soruya cevap ararken gen, kalıtım ve genetik test gibi kavramlarla karşılaşırsınız, ancak bu kavramların her biri başka bir şeyi anlatır ve birbirine kolayca karıştırılır. Kendi riskinizi doğru değerlendirebilmek, esasen bu kavramları birbirinden ayırt edebilmeye bağlıdır.

İsveç ikiz çalışmasında Alzheimer'ın kalıtılabilirliğinin tam modelde %58, en uyumlu modelde %79 bulunduğunu ve üç genden birindeki mutasyonla doğrudan kalıtılan ailesel Alzheimer'ın tüm vakaların yaklaşık %1'ini oluşturduğunu gösteren infografik
Alzheimer'da genlerin payı ve ailesel formun sıklığı. Kaynak: İsveç ikiz çalışması, Archives of General Psychiatry, 2006 · ailesel Alzheimer çalışması, The New England Journal of Medicine, 2012.

Alzheimer'da genlerin payı ne kadar?

Bir hastalıkta genlerin payını anlamak için sıkça başvurulan yol, genlerinin tamamını paylaşan tek yumurta ikizleriyle genlerinin yaklaşık yarısını paylaşan çift yumurta ikizlerinde hastalığın ne sıklıkla birlikte görüldüğünü karşılaştırmaktır. Alzheimer'da bu yolla yapılan bir çalışmada, İsveç'teki ikizlerin kayıtlı olduğu İsveç İkiz Kaydı'ndan 65 yaş ve üzeri 11.884 ikiz çifti incelenmiştir.

İkiz çalışmalarında genlerin payı, kalıtılabilirlik adı verilen bir ölçüyle ifade edilir. Kalıtılabilirlik, bir toplulukta Alzheimer'a yakalanan ve yakalanmayan insanlar arasındaki farkın ne kadarının genlerle açıklandığını gösterir. İsveç ikiz çalışmasında Alzheimer'ın kalıtılabilirliği, çalışmada kullanılan istatistiksel modellerden tam modelde %58, verilere en uyumlu modelde ise %79 olarak hesaplanmıştır. Geri kalan fark ikizlerin birbirleriyle paylaşmadığı çevresel etkenlere bağlanmış, kalıtılabilirlik bakımından kadınlarla erkekler arasında anlamlı bir fark görülmemiştir. Çalışmanın yazarları, genetik olmayan risk etkenlerinin de önemli bir yer tuttuğunu belirtmiştir.

Kalıtılabilirliği yorumlarken, bu ölçünün tek tek kişilere değil bir topluluğa ait olduğunu göz önünde bulundurmak gerekir. Dolayısıyla %58 ya da %79, bir kişinin riskinin o kadarının genlerden geldiğini değil, incelenen topluluktaki farkın o kadarının genlerle açıklandığını gösterir.

Ailesel Alzheimer nedir?

Alzheimer'ın nadir görülen bir biçiminde hastalığı doğrudan tek bir gen belirler. Ailesel Alzheimer olarak bilinen bu biçim, üç genden birindeki mutasyondan kaynaklanır ve mutasyonu taşıyan herkeste hastalık gelişir. Tıp dilinde otozomal dominant Alzheimer da denen bu biçimde, anne ya da babadan gelen tek bir mutasyonlu gen kopyası hastalık için yeterlidir. Ailesel Alzheimer'da belirtilerin başladığı yaş da kuşaktan kuşağa benzerdir ve bu biçimin görüldüğü ailelerle yürütülen bir çalışmada, katılımcıların hasta olan anne ya da babasında belirtiler ortalama 45,7 yaşında başlamıştır.

Ailesel Alzheimer tüm vakaların yaklaşık %1'ini oluşturduğu için, ailesinde Alzheimer görülen kişilerin çoğunun öyküsü bu nadir biçimden farklıdır. Yine de ailenizde çok sayıda kişide, bilhassa erken yaşta başlayan Alzheimer görüldüyse bir nörolog ya da tıbbi genetik uzmanıyla istişare edebilirsiniz. Alzheimer'da beyindeki değişikliklerin belirtilerden ne kadar önce başladığını ise Alzheimer'ı ne tetikler yazımızda anlatıyoruz.

APOE4 geni nedir, Alzheimer riskini ne kadar artırır?

Alzheimer'ın ileri yaşta ortaya çıkan ve geç başlayan Alzheimer olarak adlandırılan biçiminde ise hastalığı tek bir gen belirlemez, ancak bazı genler riski artırabilir ya da azaltabilir. APOE, apolipoprotein E adlı proteinin yapım bilgisini taşıyan bir gendir ve bu genin ε2, ε3 ve ε4 olarak bilinen farklı biçimleri, yani varyantları vardır. Herkes APOE geninin biri anneden, biri babadan gelen iki kopyasını taşır ve kişinin taşıdığı bu iki kopyanın birleşimine genotip denir. Örneğin ε3/ε4 genotipi, kopyalardan birinin ε3, diğerinin ε4 olduğu anlamına gelir. APOE geninin ε4 varyantı, geç başlayan Alzheimer için riski artıran en güçlü yaygın genetik varyanttır, ε2 varyantı ise en güçlü koruyucu yaygın varyanttır.

APOE genotipiyle Alzheimer riski arasındaki ilişkiyi inceleyen büyük bir genetik çalışmada, ε3/ε4 genotipini taşıyanlarda Alzheimer görülme olasılığı ε3/ε3 genotipini taşıyanlarla karşılaştırılmış ve bu karşılaştırma, olasılık oranı olarak bilinen bir ölçüyle ifade edilmiştir. Olasılık oranının 1'in üzerinde olması, hastalığın o genotipte daha sık görüldüğünü gösterir. Çalışmada ε3/ε4 genotipinin olasılık oranı ırk ve etnik gruba göre 1,90 ile 4,54 arasında değişmiş, en yüksek değer Doğu Asya kökenlilerde, en düşük değer Hispanik kökenlilerde bulunmuştur. APOE ε4 varyantını taşımak Alzheimer olacağınız anlamına gelmez, riskinizin arttığını gösterir.

Ailemde Alzheimer var, benim riskim artar mı?

Hafıza ve düşünme becerilerinin günlük yaşamı etkileyecek ölçüde gerilemesine demans denir ve Alzheimer, demansın en sık görülen nedenidir. Anne ya da babasında demans öyküsü olan kişilerde risk daha yüksek olabilir, ancak bu artış, ebeveyne tanının hangi yaşta konduğuna göre değişir. Hollanda'nın Rotterdam kentinde yürütülen Rotterdam Çalışması'nda, ortalama yaşı 64 olan ve demansı bulunmayan 2.087 kişi ortalama 12,2 yıl izlenmiş ve bu kişilerde yalnızca Alzheimer'ın değil, herhangi bir nedenle gelişen demansın ortaya çıkıp çıkmadığına bakılmıştır.

Rotterdam Çalışması'nda anne ya da babasında demans öyküsü olanlarda demans gelişme hızı, bilinen genetik risk etkenleri hesaba katıldığında da öyküsü olmayanlara göre yaklaşık 1,67 kat yüksek bulunmuştur. Ebeveyninin tanısı 80 yaşından önce konmuş kişilerde bu oran yaklaşık 2,6 kata çıkmış, tanısı 80 yaş ve üzerinde konmuş kişilerde ise anlamlı bir artış görülmemiştir. Riskteki artış bakımından anneden gelen öykü ile babadan gelen öykü arasında bir fark bulunmamıştır.

Alzheimer genetikse yapabileceğiniz bir şey var mı?

Genetik yatkınlık riski artırır, ancak kişinin kendi elinde olan, değiştirilebilir risk etkenleri de önemini korur, dolayısıyla atabileceğiniz adımlar vardır. Nitekim tıp dergisi The Lancet'in bir araya getirdiği uzmanlardan oluşan Demans Önleme, Müdahale ve Bakım Komisyonu'nun 2024 raporuna göre demans riski, kişinin APOE genotipi ne olursa olsun değiştirilebilir.

Tansiyon, halk arasında "kötü kolesterol" diye bilinen LDL kolesterol, işitme ve hareketle ilgili, kanıta dayanan adımları Alzheimer nasıl önlenir yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz. Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

APOE testi ne gösterir?

APOE testi, kişinin hangi APOE genotipini, örneğin ε3/ε4 ya da ε3/ε3 genotipini taşıdığını gösteren bir genetik testtir. Öte yandan APOE genotipiyle Alzheimer riski arasındaki ilişkiyi inceleyen büyük genetik çalışmada hesaplanan olasılık oranları, bir genotiple hastalığın birlikte görülme sıklığını gösterir ve ırk ve etnik gruba göre değişir. Bu nedenle tek bir sayı size kişisel bir risk yüzdesi vermez. APOE testini yaptırmayı düşünüyorsanız, sonucun sizin için ne anlama geleceğini testten önce hekiminizle istişare etmeniz yerinde olur.

Kaynaklar

  1. Gatz M, Reynolds CA, Fratiglioni L, et al. Role of genes and environments for explaining Alzheimer disease. Arch Gen Psychiatry. 2006;63(2):168-174. doi:10.1001/archpsyc.63.2.168 Gatz et al., PubMed kaydı
  2. Bateman RJ, Xiong C, Benzinger TL, et al. Clinical and biomarker changes in dominantly inherited Alzheimer's disease. N Engl J Med. 2012;367(9):795-804. doi:10.1056/NEJMoa1202753 Bateman et al., PubMed kaydı
  3. Belloy ME, Andrews SJ, Le Guen Y, et al. APOE Genotype and Alzheimer Disease Risk Across Age, Sex, and Population Ancestry. JAMA Neurol. 2023;80(12):1284-1294. doi:10.1001/jamaneurol.2023.3599 Belloy et al., PubMed kaydı
  4. Wolters FJ, van der Lee SJ, Koudstaal PJ, et al. Parental family history of dementia in relation to subclinical brain disease and dementia risk. Neurology. 2017;88(17):1642-1649. doi:10.1212/WNL.0000000000003871 Wolters et al., PubMed kaydı
  5. Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024;404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 Livingston et al., DOI bağlantısı · Livingston et al., PubMed kaydı · Açık erişimli kabul edilmiş metin (University College London, UCL Discovery arşivi)