Tahlil sonucunuz temiz çıkmış, kan şekeriniz normal görünüyor olabilir. Öte yandan bel çevrenizin genişlediğini ya da boynunuzda koyu bir lekenin belirdiğini fark etmiş olabilirsiniz. Normal çıkan bir şeker değeriyle bu işaretlerin nasıl olup da bir arada bulunabildiğini merak etmeniz son derece doğaldır.
İnsülin direnci nedir?
İnsülin, pankreasın salgıladığı ve kandaki şekerin (glukozun) hücrelere girmesine yardım eden hormondur. Amerika Birleşik Devletleri'nin resmî sağlık kurumlarından Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü'nün (NIDDK) tanımına göre insülin direncinde kaslardaki, yağ dokusundaki ve karaciğerdeki hücreler insüline gereği gibi yanıt vermez.
Hücreler insüline direnç gösterdiğinde pankreas daha fazla insülin salgılayarak bu direnci aşmaya çalışır ve bunu başardığı sürece kan şekeri normal kalır. Pankreasta insülini üreten beta hücreleri artan ihtiyacı karşılayamaz hâle geldiğinde ise tip 2 diyabet ortaya çıkar.
İnsülin direnci ile gizli şeker aynı şey mi?
İnsülin direnci ile halk arasında gizli şeker denen prediyabet aynı şey değildir. İnsülin direnci hücrelerin insüline verdiği yanıtı, prediyabet ise kan şekerinin ulaştığı düzeyi anlatır. Kan şekeri normalin üstüne çıkıp henüz diyabet sınırına ulaşmadığında prediyabetten söz edilir ve kan şekerindeki yükselme sürerse tip 2 diyabet gelişebilir.
Türkiye'de prediyabet sık görülür. Nitekim Türk yetişkinlerde diyabetin ve ilişkili hastalıkların ne kadar yaygın olduğunu ölçen Türkiye Diyabet, Hipertansiyon, Obezite ve Endokrinolojik Hastalıklar Prevalans Çalışması-II (TURDEP-II), incelediği 26.499 yetişkinin %30,8'inde, kabaca her üç kişiden birinde prediyabet saptamıştır.
Kan şekerim normal, yine de insülin direncim olabilir mi?
Olabilir. Pankreas fazladan insülin salgılayarak direnci aştığı sürece kan şekeri normal kaldığından, insülin direnci kan şekeri tahlillerine yansımadan gizli kalabilir. Tip 2 diyabetin nasıl geliştiğini inceleyen çalışmaları bir araya getiren bir derleme, kaslardaki insülin direncini tip 2 diyabetteki ilk bozukluk olarak kabul eder ve bu direncin, anne ve babasının ikisi de tip 2 diyabetli olan ama kan şekeri normal seyreden kişilerde bile görüldüğünü belirtir.
Birleşik Krallık'ta devlet memurlarını yıllarca izleyen Whitehall II çalışmasında, sonradan diyabet gelişen katılımcılarda açlık kan şekerindeki hızlı artış tanıdan yaklaşık 3 yıl önce başlamıştır. Hücrelerin insüline ne ölçüde yanıt verdiğini gösteren insülin duyarlılığındaki belirgin düşüş ise tanıdan önceki 5 yıl içinde görülmüştür. Whitehall II çalışmasının bu sonucu, kan şekeri tahlilde yükselmeden önce de insülin duyarlılığının düşmeye başlayabildiğini düşündürür.
İnsülin direnci belirtileri nelerdir?
İnsülin direncinin kendine özgü bir belirtisi yoktur. NIDDK'ye göre insülin direnci ve prediyabeti olan kişilerin çoğunda hiçbir şikâyet görülmez. Bazı kişilerde ise çok susama, sık idrara çıkma, yemekten sonra bile açlık hissi, bulanık görme, yorgunluk, iyileşmeyen yaralar ve sık tekrarlayan enfeksiyonlar gibi diyabeti andıran belirtiler ortaya çıkabilir. Bununla birlikte bel çevresinin genişlemesi ve ciltte beliren koyulaşma, kendi başınıza fark edebileceğiniz ve insülin direncini düşündürebilecek iki görünür işarettir.
Türk yetişkinlerde bel çevresi için eşik erkekte 93, kadında 83 cm'dir
İstanbul'da yapılan bir çalışmada diyabeti olmayan 1.039 Türk yetişkinde insülin direnci, açlık kan şekeri ve açlık insülini değerlerinden hesaplanan bir ölçü olan HOMA-IR ile değerlendirilmiştir. Araştırmacılar ardından insülin direnci olanları olmayanlardan en iyi ayıran bel çevresi değerini aramış ve bu değeri erkeklerde 93 cm, kadınlarda 83 cm olarak bulmuştur.
İstanbul'daki bu çalışmada insülin direnci olanların büyük bölümünün bel çevresi eşiğin üzerinde kalmış, ama insülin direnci olmayan her 100 erkekten yaklaşık 49'unun ve her 100 kadından yaklaşık 65'inin bel çevresi de eşiğin üzerinde çıkmıştır. Araştırmacılar ayrıca bu eşik değerlerin altında kalan birçok kişide de insülin direnci bulunabileceğini ve bu kişilerdeki insülin direncinin gözden kaçabileceğini bilhassa vurgulamıştır. Bu nedenle bel çevresini kesin bir hüküm olarak değil, insülin direncini düşündüren bir ipucu olarak göz önünde bulundurmak en doğrusudur.
"İnsülin direnci lekeleri" olarak bilinen ciltteki koyulaşma (akantozis nigrikans)
Boyun, koltuk altı, meme altı ve kasık gibi kıvrım bölgelerinde beliren, simetrik, kadife dokulu ve koyu renkli cilt alanlarına tıpta akantozis nigrikans adı verilir. Çocuk hekimlerine yönelik bir derleme, akantozis nigrikansın en sık nedeninin obezite olduğunu ve bu koyulaşmanın insülin direncinin ciltteki işaretlerinden biri olabileceğini belirtir. Bazı ilaçlar da aynı görünüme yol açabilir.
Akantozis nigrikans nadiren iç organ kanserlerinin işareti de olabildiği için yeni ortaya çıkan bir koyulaşmayı hekiminize göstermenizi öneririz. Ciltteki bu koyulaşma tedavi edilebilir, ancak lekelerin tamamen kaybolması zaman alabilir ve her zaman mümkün olmayabilir. Akantozis nigrikans üzerine yazılmış bir başka derleme ise kilo vermeyi bilimsel dayanağı en güçlü ve en uygulanabilir yönetim yolu olarak değerlendirmiştir. Kilo kaybının insülin duyarlılığına etkisini insülin direncini kırmanın kanıta dayalı yollarını anlatan rehberimizde bulabilirsiniz. Cilde uygulanacak tedaviyi ise dermatoloğunuz belirler.
Kimlerde insülin direnci daha sık görülür?
NIDDK'ye göre aşağıdaki etkenler insülin direnci ya da prediyabet olasılığını artırır.
- fazla kilo, obezite ya da geniş bel çevresi
- 35 yaş ve üzerinde olmak, ailede diyabet öyküsü ve hareketsiz yaşam
- sigara ya da elektronik sigara kullanmak, sigara dumanına maruz kalmak
- gebelikte diyabet geçirmiş olmak ya da doğum ağırlığı yaklaşık 4,1 kg ve üzerinde bir bebek doğurmuş olmak
- hormon dengesizliğiyle seyreden polikistik over sendromu (PKOS), uykuda nefesin tekrar tekrar durduğu uyku apnesi, vücutta kortizol hormonunun uzun süre fazla olduğu Cushing sendromu ve büyüme hormonu fazlalığından kaynaklanan akromegali gibi hastalıklar
- glukokortikoidler (kortizon türü ilaçlar), bazı psikiyatrik hastalıklarda kullanılan antipsikotikler ve bazı HIV ilaçları gibi ilaçları uzun süre kullanmak
Listede sayılan ilaçlardan birini kullanıyorsanız aklınıza takılanları hekiminizle istişare edebilirsiniz. İlacınızı ise hekiminizle birlikte karar vermeden bırakmamanızı öneririz.
İnsülin direnci nasıl anlaşılır, test yapılır mı?
NIDDK'ye göre insülin direncini ölçen test esas olarak araştırmalarda kullanıldığından, hekiminiz insülin direnci için ayrıca bir test istemeyebilir. Prediyabet ise kan şekerini ölçen tahlillerle saptanır. Elinizde bir HOMA-IR sonucu varsa, HOMA-IR için neden herkese uyan tek bir eşik olmadığını ve sonucunuzun nasıl okunacağını HOMA-IR'nin kaç olması gerektiğini örnek bir tahlille anlatan yazımızda bulabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
NIDDK'ye göre 35 yaş ve üzerindeyseniz hekiminiz prediyabet için tahlil isteyebilir ve tahlilde prediyabet çıkarsa her yıl tip 2 diyabet açısından test edilmeniz önerilir. Bunun yanında aşağıdaki durumlardan birini fark ederseniz hekiminize başvurmanızı öneririz.
- çok susama, sık idrara çıkma ya da bulanık görme gibi diyabeti andıran belirtiler
- boyun, koltuk altı ya da kasıkta yeni ortaya çıkan koyulaşma
- tahlilde açlık kan şekerinin prediyabet ya da diyabet aralığında çıkması
Hangi doktora başvuracağınızı insülin direnci rehberimizin ilgili bölümünde bulabilirsiniz.
Nefes almakta güçlük, meyve kokulu nefes, karın ağrısı, bulantı ya da kusma, aşırı yorgunluk ya da susuzluğa bağlı bayılma ortaya çıkarsa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Bu belirtiler, diyabetin ağır bir komplikasyonu olan diyabetik ketoasidozun (DKA) işareti olabilir ve NIDDK, DKA'yı hemen tedavi edilmesi gereken bir acil durum olarak tanımlar. Kan şekeriniz ve insülin direnciniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Yaşam tarzınızı hangi alanlarda değerlendirebilirsiniz?
İnsülin direnci olasılığını artıran fazla kilo, hareketsiz yaşam ve sigara gibi etkenler gündelik alışkanlıklarımızla yakından ilgilidir. Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Insulin Resistance & Prediabetes. Erişim: 9 Kasım 2026. · Resmî sayfa
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Symptoms & Causes of Diabetes. Erişim: 9 Kasım 2026. · Resmî sayfa
- DeFronzo RA, Tripathy D. Skeletal muscle insulin resistance is the primary defect in type 2 diabetes. Diabetes Care. 2009;32(Suppl 2):S157-S163. doi:10.2337/dc09-S302 · DOI · PubMed
- Satman I, Omer B, Tutuncu Y, et al. Twelve-year trends in the prevalence and risk factors of diabetes and prediabetes in Turkish adults. Eur J Epidemiol. 2013;28(2):169-180. doi:10.1007/s10654-013-9771-5 · DOI · PubMed
- Tabák AG, Jokela M, Akbaraly TN, et al. Trajectories of glycaemia, insulin sensitivity, and insulin secretion before diagnosis of type 2 diabetes: an analysis from the Whitehall II study. Lancet. 2009;373(9682):2215-2221. doi:10.1016/S0140-6736(09)60619-X · DOI · PubMed
- Uzunlulu M, Oğuz A, Aslan G, et al. Cut-off values for waist circumference in Turkish population: Is there a threshold to predict insulin resistance? Turk Kardiyol Dern Ars. 2009;37(Suppl 6):17-23. PMID: 20019469 · PubMed
- Das A, Datta D, Kassir M, et al. Acanthosis nigricans: A review. J Cosmet Dermatol. 2020;19(8):1857-1865. doi:10.1111/jocd.13544 · DOI · PubMed
- Leung AKC, Lam JM, Barankin B, et al. Acanthosis Nigricans: An Updated Review. Curr Pediatr Rev. 2022;19(1):68-82. doi:10.2174/1573396318666220429085231 · DOI · PubMed



