← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 6 dk okuma

HOMA-IR kaç olmalı? İnsülin direnci hesaplama ve tahlil okuma

Tahlil sonucunuzda, insülin direncini tahmin etmek için kullanılan HOMA-IR satırında 2,81 gibi bir sayı gördüğünüzde aklınıza gelen ilk soru kuşkusuz bu sayının normal olup olmadığıdır. Aynı sayıya bir kaynakta normal, bir başkasında yüksek dendiğine rastlayabilir, laboratuvarın raporda yazdığı eşiğin internette okuduğunuz eşikle örtüşmediğini fark edebilirsiniz. Bu karışıklığı gidermenin yolu, HOMA-IR'nin nasıl hesaplandığını ve eşiğinin neye göre belirlendiğini bilmekten geçer.

İspanya'da 2.459 yetişkinle yapılan bir çalışmada bulunan üç HOMA-IR eşiğini gösteren çubuk grafik. Toplumun %90'ının altında kaldığı değer 3,46, IDF ölçütüne göre diyabeti olmayan erkeklerde eşik 2,05, ATP III ölçütüne göre diyabeti olmayan erkeklerde eşik 1,85'tir.
İspanya'daki bir çalışmada bulunan üç HOMA-IR eşiği. IDF ve ATP III, metabolik sendromu tanımlamak için kullanılan iki ölçüttür. Kaynak: İspanya'da 2.459 yetişkinle yapılan çalışma, BMC Endocrine Disorders, 2013.

HOMA-IR nasıl hesaplanır?

İnsülin direnci, vücut hücrelerinin insüline beklenenden zayıf yanıt vermesidir ve bu durumda pankreas, kan şekerini normal düzeyde tutabilmek için daha fazla insülin salgılamak zorunda kalabilir. Açılımı insülin direncinin homeostatik model değerlendirmesi olan HOMA-IR, vücudun kan şekeri ile insülin arasındaki dengesini esas alarak insülin direncini tahmin eden bir hesaptır ve aynı kan örneğinde ölçülen açlık kan şekeri (glukoz) ile açlık insülini değerlerinden yapılır. Hesap, mililitre başına mikroünite (µU/mL) cinsinden açlık insülininin litre başına milimol (mmol/L) cinsinden açlık kan şekeriyle çarpılıp 22,5'e bölünmesinden ibarettir. Kan şekeri laboratuvar raporlarında çoğunlukla desilitre başına miligram (mg/dL) olarak yazıldığından bu birimle çalışırken bölen 405 olur, zira mg/dL cinsinden değer 18'e bölünerek mmol/L'ye çevrilir ve 22,5 ile 18'in çarpımı 405'tir.

  • Kan şekeri mmol/L ise: HOMA-IR = açlık insülini × açlık kan şekeri / 22,5
  • Kan şekeri mg/dL ise: HOMA-IR = açlık insülini × açlık kan şekeri / 405

HOMA-IR'nin insülin direncine dair verdiği bilgi dolaylı bir tahmindir. Tip 2 diyabette insülin direncini ele alan bir derleme yazısına göre HOMA-IR, daha çok karaciğerin insülin duyarlılığını, yani karaciğerin insüline ne ölçüde yanıt verdiğini yansıtır. İnsülin direncini ölçmede altın standart kabul edilen yöntem ise normal kan şekeri düzeyinde yapılan ve öglisemik klemp adı verilen testtir. Bu testte insülin kanda sabit bir düzeye çıkarılır ve kan şekerini normal düzeyde tutabilmek için gereken glukoz miktarı, vücudun insülin duyarlılığını gösterir.

HOMA-IR kaç olmalı, neden tek bir eşik yok?

HOMA-IR için tek bir eşik verilememesinin ilk nedeni, eşiğin hangi toplumda ve hangi ölçüte göre belirlendiğine bağlı olarak değişmesidir. İspanya'da 2.459 yetişkinle yapılan bir çalışmada araştırmacılar, hangi HOMA-IR değerinin metabolik sendromu olan kişileri en iyi ayırt ettiğini incelemiştir. Bel çevresi, tansiyon, kan şekeri ve kan yağlarındaki bozuklukların bir arada görülmesine metabolik sendrom denir. Araştırmacılar metabolik sendromu kalp-damar ve metabolizma hastalıkları riskinin göstergesi olarak kullanmış, tanımında da Uluslararası Diyabet Federasyonu'nun (IDF) ve Erişkin Tedavi Paneli III'ün (ATP III) ölçütlerinden yararlanmıştır.

İspanya'daki çalışmada eşik, toplumdaki değerlerin dağılımı yerine metabolik sendroma göre belirlendiğinde düşmüştür. Diyabeti olan kişilerde bulunan eşikler diyabeti olmayanlara göre daha düşük çıkmış ve diyabeti olan erkeklerde 1,55'e kadar inmiştir. Araştırmacılar ayrıca diyabeti olmayan kadınlarda eşiğin yaşa göre ayarlanmasını önermiştir. Çalışmada bulunan eşiklerden üçü aşağıdaki tabloda yer alır.

İspanya'daki çalışmada bulunan üç HOMA-IR eşiği (2.459 yetişkin)
ÖlçütKimdeHOMA-IR eşiği
Toplumun %90'ının altında kaldığı değer (90. persentil)İspanya'daki yetişkin toplum. Çalışma bu değeri daha önceki bir yayından aktarır.3,46
Metabolik sendrom, IDF ölçütüDiyabeti olmayan erkekler2,05
Metabolik sendrom, ATP III ölçütüDiyabeti olmayan erkekler1,85

Eşiğin tek olmamasının ikinci nedeni, laboratuvarların insülini farklı testlerle ölçmesidir. Amerikan Diyabet Derneği'nin (ADA) kurduğu bir çalışma grubu, farklı üreticilere ait 10 ticari insülin testini doğruluğu ölçüt alınan bir referans yöntemle karşılaştırmış ve 7 testte, örneklerin en az üçte birinde sonuçların referans yöntemden %15,5'ten fazla saptığını bulmuştur. Nitekim HOMA-IR'yi geliştiren araştırmacılar da yöntemin doğru kullanımını ele aldıkları bir yazıda insülin değerlerinin geçmişte laboratuvarlar arasında kayda değer ölçüde değiştiğini belirtmiştir.

Sonucu yorumlarken göz önünde bulundurulması gereken üçüncü husus, insülinin kaç kan örneğinde ölçüldüğüdür. HOMA-IR'yi geliştiren araştırmacılar, yöntem tek bir kişiyi değerlendirmek için kullanılacaksa insülinin üç ayrı örnekte ölçülmesini önermiş ve kuramsal olarak daha iyi yolun, 5 dakika arayla alınan üç örneğin ortalamasını kullanmak olduğunu belirtmiştir.

Örnek bir tahlilde HOMA-IR sonucu adım adım nasıl okunur?

Bu bölümdeki değerler, anlatımı kolaylaştırmak için seçtiğimiz örnek değerlerdir. Açlık kan şekeri 95 mg/dL, açlık insülini 12 µU/mL ve HOMA-IR'si 2,81 olan bir tahlili dört adımda okuyabilirsiniz.

  1. Hesabı kontrol edin. Kan şekeri mg/dL olarak verildiği için bölen 405'tir ve 95 × 12 / 405 işlemi 2,81 sonucunu verir.
  2. Açlık kan şekerine ayrıca bakın. Açlık kan şekeriniz laboratuvarın normal kabul ettiği referans aralığı içindeyken HOMA-IR yine de yüksek çıkıyorsa, pankreasınız fazla insülin salgılayarak kan şekerinizi normal düzeyde tutuyor olabilir.
  3. Hangi eşiğin kullanıldığını sorun. Örnekteki 2,81 değeri, İspanya'daki çalışmada toplumun %90'ının altında kaldığı 3,46 eşiğinin altında, diyabeti olmayan erkekler için metabolik sendroma göre bulunan 2,05 ve 1,85 eşiklerinin ise üzerindedir. Dolayısıyla aynı sonuç, esas alınan eşiğe göre farklı yorumlanabilir. Raporunuzdaki eşiğin hangi topluma ve hangi insülin testine dayandığını laboratuvarınıza sorabilirsiniz.
  4. Sonucu bütünün içinde değerlendirin. Tek bir sayıya bakmak yerine sonucunuzu HbA1c (glikozile hemoglobin, halk arasında 3 aylık şeker), bel çevresi, kan yağları ve aile öykünüzle birlikte hekiminizle değerlendirebilirsiniz.

İnsülin direnci evde ölçülür mü?

İnsülin direncini tahmin eden HOMA-IR hesabı için açlık kan şekeri ile açlık insülininin aynı kan örneğinde ölçülmesi gerekir ve insülin, yukarıda anlattığımız gibi laboratuvarlarda ticari testlerle ölçülür. ABD'nin resmî sağlık kurumlarından Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü'ne (NIDDK) göre insülin direnci testi esas olarak araştırmalarda kullanılır ve sağlık profesyonelleri insülin direncini ayrıca test etmeyebilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

HOMA-IR sonucunuz laboratuvarın referans aralığının üzerindeyse sonucunuzu aile hekiminizle ya da tahlili isteyen hekimle istişare edebilirsiniz. Çok susama, sık idrara çıkma, yorgunluk ya da bulanık görme gibi, kan şekerinin yükseldiğine işaret edebilen şikâyetleriniz varsa bunları hekiminize bir an önce iletmenizi öneririz. Hekiminize başvurmanızı önerdiğimiz durumların tam listesini insülin direnci belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

Nefes almada güçlük, meyve kokulu nefes, karın ağrısı, bulantı ya da kusma gibi belirtiler ortaya çıkarsa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Bu belirtiler, diyabetin acil tedavi gerektiren bir komplikasyonu olan diyabetik ketoasidozun işareti olabilir. İnsülin direnciniz ve kan şekeriniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

Kilo vermek ve düzenli hareket gibi kanıtlı adımları insülin direncini kırma rehberimizde, hangi doktora gidileceğini ise aynı rehberin ilgili bölümünde bulabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Gayoso-Diz P, Otero-González A, Rodriguez-Alvarez MX, et al. Insulin resistance (HOMA-IR) cut-off values and the metabolic syndrome in a general adult population: effect of gender and age: EPIRCE cross-sectional study. BMC Endocr Disord. 2013;13:47. doi:10.1186/1472-6823-13-47 · DOI · PubMed
  2. Wallace TM, Levy JC, Matthews DR. Use and abuse of HOMA modeling. Diabetes Care. 2004;27(6):1487-1495. doi:10.2337/diacare.27.6.1487 · DOI · PubMed
  3. Miller WG, Thienpont LM, Van Uytfanghe K, et al. Toward standardization of insulin immunoassays. Clin Chem. 2009;55(5):1011-1018. doi:10.1373/clinchem.2008.118380 · DOI · PubMed
  4. DeFronzo RA, Tripathy D. Skeletal muscle insulin resistance is the primary defect in type 2 diabetes. Diabetes Care. 2009;32(Suppl 2):S157-S163. doi:10.2337/dc09-S302 · DOI · PubMed
  5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Insulin Resistance & Prediabetes. Erişim: 9 Kasım 2026. · Resmî sayfa