← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 7 dk okuma

Beyin sisi nedir, belirtileri ve nedenleri nelerdir?

İksir Editör Ekibi · Yayın:

Cümlenin ortasında aradığınız kelimeyi bulamamak, aynı e-postayı üç kez okuyup yine de kavrayamamak ya da bir odaya neden girdiğinizi unutmak, çoğumuzun yakından tanıdığı anlardır. Bu anlarda zihin sanki bir perdenin ardında kalmış gibi hissedilir ve halk arasında bu hâle beyin sisi denir. Sisin ardında çoğu zaman anlaşılabilir ve üzerine gidilebilir bir neden yatar.

İngiltere'deki Covid-19 sonrası biliş çalışmasını tamamlayan 112.964 yetişkini ve uyku kısıtlamasının zihinsel işlevlere etkisini inceleyen meta-analizdeki 61 çalışmayı gösteren infografik
Yazımızın dayandığı iki ana kaynağın ölçeği. Kaynak: Covid-19 sonrası biliş çalışması, N Engl J Med, 2024 · Uyku kısıtlaması meta-analizi, Neurosci Biobehav Rev, 2017.

Beyin sisi nedir?

Beyin sisi, zihnin her zamanki keskinliğini yitirmiş gibi hissedilmesini anlatan gündelik bir ifadedir ve bir hastalığın ya da tanının adı değil, bir şikâyetin tarifidir. Aynı şikâyetin ardında birbirinden farklı nedenler bulunabileceği için sise çözüm ararken atılacak ilk adım, sisi doğuran nedeni bulmaktır.

Beyin sisi belirtileri nelerdir?

Beyin sisi çoğu kişide aşağıdaki biçimlerde kendini gösterir.

  • Düşünceler yavaşlamış, zihin dolu ve bulanıkmış gibi hissedilir.
  • Okuduğunuz ya da dinlediğiniz şeye odaklanmak güçleşir.
  • Aklınızdaki kelimeyi bulmak zaman alır.
  • Kısa süreli unutkanlık artar ve az önce söylenen bir söz ya da bir eşyayı nereye bıraktığınız kolayca akıldan çıkar.
  • Karar vermek ve birkaç işi bir arada yürütmek yorucu gelir.
  • Zihin kısa sürede yorulur.

İngiltere'de Covid-19 sonrasında zihinsel işlevleri inceleyen ve aşağıda uzun COVID başlığı altında ayrıntısıyla ele aldığımız geniş bir çalışmada, katılımcıların internet üzerinden tamamladığı bellek ve akıl yürütme görevlerindeki puanlarla son dönemde yaşadıklarını bildirdikleri beyin sisi arasında yalnızca zayıf bir ilişki saptanmıştır. Hissettiğiniz sis kuşkusuz gerçek ve önemli bir deneyimdir, ancak İngiltere'deki bu çalışmanın da gösterdiği gibi testlerde ölçülen performansla her zaman örtüşmez. Şikâyetinizi hekiminize kendi cümlelerinizle, yaşadığınız biçimiyle anlatmanız bu yüzden bilhassa değerlidir.

Beyin sisine ne yol açar?

Beyin sisi çoğu zaman tek bir nedene bağlı değildir ve aşağıda ele aldığımız nedenler birbirine eklenebilir. Bu yüzden nedenleri tek tek gözden geçirirken birden fazlasının aynı anda rol oynayabileceğini göz önünde bulundurmak yerinde olur.

Yetersiz ve bölünen uyku

Uyku, beyin sisinin en sık görülen ve üzerine gitmesi en kolay nedenlerinden biridir. Uykusu deney ortamında kısıtlanan kişileri inceleyen 61 çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren, meta-analiz adı verilen bir analizde, kısa süreli uyku kısıtlamasının yürütücü işlevleri, sürekli dikkati ve uzun süreli belleği olumsuz etkilediği görülmüştür. Yürütücü işlevler planlama, odaklanma ve birkaç işi bir arada yürütme gibi zihinsel becerileri kapsar, sürekli dikkat ise dikkati uzun süre aynı işte tutabilme becerisidir.

Uykunuzu toparlamak için Uyku düzeni nasıl düzeltilir ve Kaç saat uyumalıyız yazılarımıza göz atabilirsiniz. Sise horlama ve gündüz uyku hâli de eşlik ediyorsa, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar kısa süreliğine durmasıyla uykuyu bölen uyku apnesini anlatan Uyku apnesi belirtileri yazımız size yol gösterebilir.

Stres, kaygı ve düşük ruh hâli

Uzun süren stres, kaygı ve depresyon dikkati ve belleği etkileyebilir, zira zihin kaygılı düşüncelerle meşgulken yeni bilgiye ayrılan yer daralır. Stresli ve kaygılı dönemlerde Stres nasıl geçer ve Anksiyete belirtileri yazılarımız size destek olabilir. Ruh hâliniz haftalardır düşük seyrediyorsa hekiminizle ya da bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmanız size iyi gelir.

Uzun COVID

Covid-19 geçirdikten sonra belirtilerin uzun süre devam etmesi, halk arasındaki adıyla uzun COVID, beyin sisinin iyi belgelenmiş nedenlerinden biridir. Tıpta bellek, dikkat ve düşünme gibi zihinsel işlevlere bilişsel işlevler denir. Belirtiler bölümünde andığımız İngiltere çalışmasında yaklaşık 113 bin yetişkin bilişsel işlevleri ölçen testleri internet üzerinden tamamlamış, enfeksiyonun başlangıcından bu yana en az 12 hafta süren ve hâlâ geçmemiş belirtileri olan kişilerin genel bilişsel puanları ise hiç Covid-19 geçirmemiş kişilere göre daha düşük bulunmuştur. Aradaki fark en çok bellek, akıl yürütme ve yürütücü işlev görevlerinde görülmüştür.

İngiltere'deki bu çalışmada, uzun süren belirtileri sonradan düzelmiş kişilerin puanları belirtileri kısa sürmüş kişilerin puanlarına benzer çıkmıştır. Hiç Covid-19 geçirmemiş kişilerle aradaki puan farkı, virüsün daha sonra yaygınlaşan türlerine yakalananlarda daha küçük kalmış, hastanede ve bilhassa yoğun bakımda tedavi görmüş kişilerde ise daha büyük bulunmuştur.

Menopoz geçişi

Adetlerin düzensizleşip zamanla tamamen kesildiği menopoza geçiş döneminde kadınların birçoğu dikkat ve bellekte bulanıklık bildirir. Bu dönemdeki kadınlarda zihinsel işlevleri inceleyen çalışmaları belirli bir yöntemle tarayıp birlikte değerlendiren bir sistematik derlemede, uyku sorunları, sıcak basmaları ve ruh hâline ilişkin belirtilerle bilişsel işlevler arasında ilişki bulunduğu bildirilmiştir. Kadınları tek bir zaman noktasında inceleyen dört kesitsel çalışmayı bir araya getiren daha eski bir meta-analizde ise menopoz sonrasındaki kadınların, öğrenilen kelimeleri bir süre sonra hatırlamayı ölçen gecikmeli sözel bellek görevlerinde, menopoz öncesindeki ve geçiş dönemindeki kadınlardan daha düşük puan aldığı saptanmıştır.

Menopoza geçiş dönemine ilişkin bu çalışmalar, yaşadığınız sisin bu dönemde tanınan ve hekiminizle rahatlıkla konuşabileceğiniz bir deneyim olduğunu gösterir. Uyku sorunlarınız ve sıcak basmalarınız sizi zorluyorsa aile hekiminizle ya da kadın doğum uzmanınızla istişare edebilirsiniz.

B12 ve demir eksikliği

B12 vitamini, beyni de içine alan sinir sisteminin sağlıklı çalışması için gereklidir. B12 eksikliği sinir sistemini etkileyebilir ve bazen kansızlık henüz gelişmemişken de belirti verebilir. Demir eksikliği ise dünyada kansızlığın en sık nedenidir ve kansızlık, zihinsel yavaşlamaya yol açabilen durumlar arasında yer alır. B12 ve demir eksikliğinin ikisi de basit bir kan tahliliyle araştırılır. Hangi tahlillerin istenebileceğini Beyin sisi hangi vitamin eksikliğinden olur yazımızda anlatıyoruz.

Tiroid, ilaçlar ve diğer sağlık durumları

Tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi), bazı kronik hastalıklar ve bazı ilaçların yan etkileri de zihinsel yavaşlamaya yol açabilir. Kullandığınız ilaçlardan birinin sise katkıda bulunduğundan şüpheleniyorsanız, ilacınızda bir değişiklik yapmadan önce hekiminizle konuşmanız en güvenli yoldur. Hekiminiz ya da eczacınız ilaç listenizi sizinle birlikte gözden geçirebilir.

Beyin sisi ile sıradan unutkanlık arasındaki fark nedir?

Bir ismi ya da bir randevuyu unutmak gibi sıradan unutkanlık anlarında esas sorun bilginin hatırlanmasıdır. Beyin sisinde ise çoğu zaman düşünmenin hızı, dikkatin sürekliliği ve zihinsel enerji de etkilenir. Okurken satırı kaybetmek, bir cümleyi toparlayamamak ve gün sonunda zihinsel olarak tükenmiş hissetmek beyin sisinin tablosuna uyar.

Sisin geçici ve dalgalı olması, yani uykusuz bir gecenin ardından artıp dinlenmiş bir günde azalması, nedenin yaşam tarzı ve genel sağlıkla ilişkili olabileceğine işaret edebilir. Sisin bu inişli çıkışlı seyri, hekiminize anlatabileceğiniz en değerli bilgidir.

Hekim muayenede nelere bakar?

Hekiminiz önce şikâyetin ne zaman başladığını, gün içinde nasıl değiştiğini ve neyle arttığını sorar. Uykunuzu, ruh hâlinizi, Covid-19 dâhil geçirdiğiniz hastalıkları ve kullandığınız ilaç ile takviyeleri gözden geçirir, gerekli görürse B12 düzeyinizi, vücudunuzdaki demir depolarını ve tiroid işlevinizi kan tahliliyle değerlendirir.

Hekiminizin soracağı bu sorular göz önünde bulundurulduğunda, aşağıda nasıl tutulacağını anlattığımız iki haftalık sis günlüğü ile ilaç listeniz randevuya götürebileceğiniz en yararlı hazırlıktır. Tedavi de muayene ve tahlil sonuçlarına göre, sisin nedenine yönelik olarak planlanır.

Nedeni bulmak için iki haftalık bir sis günlüğü nasıl tutulur?

İki hafta boyunca basit bir günlük tutmak, sisin nedenini bulmayı kolaylaştırır ve bunun için telefonunuzdaki bir not yeterlidir. Günlüğünüze her gün aşağıdakileri not edebilirsiniz.

  • Kaç saat uyuduğunuz ve gece kaç kez uyandığınız
  • Sisin en yoğun olduğu saatler
  • Öğünleriniz, kafein ve alkol tüketiminiz
  • Kullandığınız ilaçlar ve takviyeler
  • Ruh hâliniz ve stres düzeyiniz
  • Kadınlarda adet düzeni ve sıcak basmaları

Sisin hangi koşullarda arttığını gösteren örüntü, iki haftalık kayıtta çoğu zaman kendiliğinden belirir. Örneğin kısa uyuduğunuz günlerin ertesinde sis artıyorsa atmanız gereken ilk adım da belli olur. Sis günlüğünü muayeneye götürmeniz hekiminizin işini de kolaylaştırır.

Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Sisi hafifletmek için atabileceğiniz pratik adımları Beyin sisi nasıl geçer yazımızda bir araya getirdik.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aniden başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kolda ya da bacakta güçsüzlük, ani ve çok şiddetli bir baş ağrısı ya da bilinç bulanıklığı beyin sisinden farklıdır ve inme gibi acil bir durumun işareti olabilir. Böyle bir durumda lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Sis birkaç haftadır sürüyorsa, giderek artıyorsa, işinizi ya da araç kullanmanızı etkiliyorsa, tanıdık yerlerde yönünüzü şaşırıyorsanız ya da yakınlarınız sizde bir değişiklik fark ettiyse, Sağlık Bakanlığı'nın Merkezi Hekim Randevu Sistemi olan MHRS üzerinden aile hekiminizden randevu alabilirsiniz. Aile hekiminiz sizi gerekirse uygun bir polikliniğe yönlendirebilir. Unutkanlığın hangi durumlarda dikkat gerektirdiğini Unutkanlık ne zaman tehlikeli yazımızda, hafıza kaybıyla seyreden Alzheimer hastalığının erken işaretlerini ise Alzheimer belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

İlgili yazılarımız

Beyin sisine benzeyen şikâyetlerin başka yüzlerini Sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur ve Unutkanlık neden olur yazılarımızda ele alıyoruz. Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Hampshire A, Azor A, Atchison C, et al. Cognition and Memory after Covid-19 in a Large Community Sample. N Engl J Med. 2024;390(9):806-818. doi:10.1056/NEJMoa2311330 · PubMed
  2. Lowe CJ, Safati A, Hall PA. The neurocognitive consequences of sleep restriction: A meta-analytic review. Neurosci Biobehav Rev. 2017;80:586-604. doi:10.1016/j.neubiorev.2017.07.010 · PubMed
  3. Zhu C, Thomas N, Arunogiri S, Gurvich C. Systematic review and narrative synthesis of cognition in perimenopause: The role of risk factors and menopausal symptoms. Maturitas. 2022;164:76-86. doi:10.1016/j.maturitas.2022.06.010 · PubMed
  4. Weber MT, Maki PM, McDermott MP. Cognition and mood in perimenopause: a systematic review and meta-analysis. J Steroid Biochem Mol Biol. 2014;142:90-98. doi:10.1016/j.jsbmb.2013.06.001 · PubMed
  5. Stabler SP. Clinical practice. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149-160. doi:10.1056/NEJMcp1113996 · PubMed
  6. Camaschella C. Iron-deficiency anemia. N Engl J Med. 2015;372(19):1832-1843. doi:10.1056/NEJMra1401038 · PubMed