Anahtarları elinize alıp neden ayağa kalktığınızı hatırlayamamak ya da bir isim dilinizin ucunda olduğu hâlde onu bir türlü söyleyememek, çoğumuzun yakından tanıdığı anlardır. Bu anlar sıklaşmaya başladığında insan ister istemez kendine "bana ne oluyor" diye sorar. Unutkanlığın nedenini anlamak, kendinize nasıl destek olacağınızı ve hekiminize neleri anlatmanız gerektiğini de belirler.
Unutkanlık ne zaman olağandır, ne zaman değerlendirilmelidir?
Bir ismi geç hatırlamak, anahtarlarınızın yerini unutmak ya da bir odaya girip ne için girdiğinizi hatırlayamamak, bilhassa yoğun dönemlerde hemen herkesin yaşadığı şeylerdir. Hekimler hafıza yakınmasını değerlendirirken tek tek unutulan şeylerden çok, unutkanlığın zamanla ilerleyip ilerlemediğine ve günlük işleri aksatıp aksatmadığına bakar.
Hekimlerin hafıza yakınmasını değerlendirirken dikkate aldığı durumlardan biri hafif bilişsel bozukluktur. Tıpta hafıza, dikkat ve düşünme gibi zihinsel işlevlere bilişsel işlevler denir ve kısaltması MCI olan hafif bilişsel bozukluk, olağan yaşlanma ile halk arasında bunama olarak bilinen demans arasında kalan ve yaşla birlikte sıklaşan bir durumdur. Çok sayıda çalışmanın sonuçlarını birleştiren ve meta-analiz adı verilen bir analizde, dünyanın farklı bölgelerinde toplumda yaşayan 50 yaş üstü kişileri inceleyen 66 çalışma bir araya getirilmiş ve hafif bilişsel bozukluğun sıklığı 50–59 yaşta %10,9, 80 yaş ve üzerinde ise %21,3 bulunmuştur. İtalya Sağlık Bakanlığı'nın görevlendirmesiyle İtalya Ulusal Sağlık Enstitüsü'nün hazırladığı 2024 tarihli demans ve hafif bilişsel bozukluk kılavuzu, hafıza yakınmasıyla başvuran kişinin ilk değerlendirmesinde yakınmaların günlük yaşamı nasıl etkilediğinin de sorgulanmasını önerir. Hangi işaretlerin hekime başvurmayı gerektirdiğini Unutkanlık ne zaman tehlikeli yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.
Genç yaşta unutkanlık neden olur?
Hafıza yakınması genç yaşta ortaya çıktığında sık sorgulanan alanlar uyku, ruh hâli ve kaygıdır.
Uyku yetersizliği
Bir başka meta-analizde, kısa süreli tam uykusuzluğun, yani 48 saatten kısa bir süre hiç uyumadan kalmanın zihinsel becerilere etkisi incelenmiştir. İncelenen alanlar arasında dikkat, bilgiyi kısa süre akılda tutup kullanmayı sağlayan çalışan bellek, zihnin bilgiyi işleme hızı ve akıl yürütme yer almıştır. Uykusuzluğun etkisi, akıl yürütmedeki küçük ve istatistiksel olarak anlamlı olmayan düzeyden dikkatin kısa süreli kopmalarındaki büyük düzeye kadar uzanmıştır.
Uykusuzluğun dikkat üzerindeki etkisi göz önünde bulundurulduğunda, uykunuzu düzene sokmak dikkatinizi ve hatırlamanızı desteklemek için denemeye değer bir ilk adımdır. Uykusuzluğun nedenlerini Uykusuzluk neden olur, uyku düzeni kurmanın yollarını ise Uyku düzeni nasıl düzeltilir yazılarımızda bulabilirsiniz.
Depresyon ve kaygı
Depresyonu olan kişilerle sağlıklı kişileri karşılaştıran bir meta-analizde, planlama ve odaklanma gibi becerileri içine alan yürütücü işlevde, bellekte ve dikkatte orta düzeyde bir düşüş görülmüştür. Ruh hâli düzeldikten sonra da yürütücü işlev ve dikkatteki farkın bir ölçüde sürdüğü bildirilmiştir.
Ruh hâli ile hafıza yakınması arasındaki ilişkiyi gençlerde inceleyen küçük bir çalışma Türkiye'de yapılmıştır. Çalışmada psikiyatri, nöroloji ve dahiliye polikliniklerine hafıza yakınmasıyla başvuran 55 yaş altı kişiler, sağlıklı gönüllülerle karşılaştırılmıştır. Hafıza yakınması olanlarda depresyon ve kaygı düzeyleri belirgin biçimde yüksek bulunmuş, yakınma ise herhangi bir nörolojik ya da fiziksel hastalığa bağlanamamıştır. Çalışmanın yazarları, genç hastalarda hafıza yakınmasının nedeninin diğer olasılıklardan ayırt edilmesinin, tıptaki adıyla ayırıcı tanının mutlaka yapılması gerektiğini belirtmiştir. Kaygı ve stresle baş etmenin yolları için Stres nasıl geçer yazımız size yol gösterebilir.
Hafızayı etkileyebilen geri döndürülebilir nedenler nelerdir?
Hafızayı etkileyen nedenlerin bir kısmı tedaviyle düzelebilir ve tıpta bunlar geri döndürülebilir nedenler olarak anılır. Demans tanısı almış kişileri inceleyen 39 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, hastaların %9'unda geri döndürülebilir olabilecek bir neden bulunmuş, bilişsel durumu gerçekten düzelenlerin oranı ise yalnızca %0,6'da kalmıştır. Meta-analizin yazarı yine de demansa eşlik eden durumların, bilişsel gerilemeyi en azından geciktirebileceği umuduyla tedavi edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Hafıza yakınmanızın nedenini hekiminizle birlikte araştırmak her hâlükârda yerindedir, zira uyku, tiroid, ruh hâli ya da işitme gibi konular kendi başlarına da ele alınmaya değerdir. Hafızayı etkileyebilen ve hekiminizle konuşabileceğiniz başlıca nedenleri aşağıdaki tabloda bir arada bulabilirsiniz.
| Olası neden | Bilinenler | Hekimle konuşabilecekleriniz |
|---|---|---|
| Uyku apnesi | Uyku apnesi, uyku sırasında solunumun tekrar tekrar kısa süreliğine durmasıdır. Katılımcıları zaman içinde izleyen 15 kohort çalışmasını birleştiren bir meta-analizde, uyku apnesi ya da uykuda solunum bozukluğu bilişsel bozukluk ve demans riskinin yaklaşık 1,5 kat yüksek olmasıyla ilişkili bulunmuştur. Tanının, gece boyunca uyku ve solunumu kaydeden polisomnografi adlı testle konduğu çalışmalarda bu ilişki daha zayıf kalmıştır. | Horlama, uykuda nefes duraksaması ve gündüz uyuklama varsa uyku testi yaptırmayı hekiminize danışabilirsiniz. Ayrıntılar için Uyku apnesi belirtileri yazımıza bakabilirsiniz. |
| Tiroid az çalışması (hipotiroidi) | Hafif tiroid az çalışmasını (subklinik hipotiroidi) inceleyen 13 çalışmalık bir meta-analizde, bilişsel bozulmayla ilişki yalnızca 75 yaşından genç ve kanındaki tiroid uyarıcı hormon (TSH) değeri daha yüksek olan kişilerde görülmüş, tüm çalışmalar birlikte değerlendirildiğinde ise anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. | TSH basit bir kan testiyle ölçülür ve sonucunuzu hekiminiz yorumlar. |
| B12 eksikliği | B12, sinir sisteminin sağlıklı çalışması için gerekli bir vitamindir. B12 eksikliğinin hafızayla ilişkisini ve takviyeyle ilgili çalışmaları ayrı bir yazımızda ele alıyoruz. | B12 düzeyinize bakılması için hekiminize danışabilirsiniz. Ayrıntılar için Unutkanlık hangi vitamin eksikliğinden olur yazımıza bakabilirsiniz. |
| Bazı ilaçlar | İtalya'nın ulusal demans ve hafif bilişsel bozukluk kılavuzu, sinir hücreleri arasında ileti taşıyan asetilkolinin etkisini azaltan ve antikolinerjik adı verilen bazı yaygın ilaçların bilişsel bozuklukla ilişkili olduğunu belirtir ve bu ilaçların kullanımının mümkün olduğunca azaltılıp yerine başka seçenekler aranmasını önerir. | İlaç listenizi hekiminizle birlikte gözden geçirebilirsiniz. İlaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmamanız en güvenlisidir. |
| Aşırı alkol | Aşırı alkol tüketimi, tıp dergisi The Lancet'in kurduğu uzman kurulu olan Lancet Komisyonu'nun 2024 raporunda belirlediği 14 değiştirilebilir demans risk etkeninden biridir. | Alkol alışkanlığınızı hekiminizle açıkça konuşabilirsiniz. |
| İşitme kaybı | İşitme kaybı da Lancet Komisyonu'nun 14 değiştirilebilir demans risk etkeni arasında yer alır. | İşitme testi için kulak burun boğaz bölümüne ya da işitme ölçümlerinin yapıldığı odyoloji birimine başvurabilirsiniz. |
Değiştirilebilir risk etkenleri, yaş ya da genlerden farklı olarak üzerinde etkili olabileceğimiz etkenlerdir. Lancet Komisyonu, listesindeki 14 değiştirilebilir risk etkeninin birlikte ileride görülecek demansın yaklaşık %45'iyle ilişkili olduğunu hesaplamıştır. Genç yaşta unutkanlığı ele alırken andığımız depresyon da Lancet Komisyonu'nun listesinde yer alır. Dolayısıyla hafıza yakınmanız için gözden geçirdiğiniz alanlar, uzun vadede beyin sağlığınız için de değer taşır. Lancet Komisyonu'nun saydığı risk etkenlerini ve demansın en sık nedeni olan Alzheimer hastalığını önlemeye yönelik adımları Alzheimer nasıl önlenir yazımızda bulabilirsiniz.
Hafızanızı desteklemek için bugün neler yapabilirsiniz?
- Yatış ve kalkış saatlerinizi mümkün olduğunca sabitleyin ve uykunuza gününüzde hak ettiği yeri ayırın.
- Bir hafta boyunca unutkanlık anlarınızın ne zaman, hangi durumda ve ne sıklıkla yaşandığını not edin. Bu notlar, hekiminizin değerlendirmesini bilhassa kolaylaştırır.
- Kullandığınız ilaçların ve takviyelerin bir listesini hazırlayıp hekiminizle birlikte gözden geçirin.
- İşitmenizin ve TSH ile B12 gibi temel tahlillerinizin kontrol edilmesini hekiminizle konuşun. Nitekim Türk Nöroloji Derneği'nin demans üzerine yayımladığı kitap da B12 düzeyini ve tiroid işlevlerini rutin tetkikler arasında sayar.
- Düzenli hareketi gündelik hayatınızın bir parçası hâline getirin. İtalya'nın ulusal kılavuzu da hafif bilişsel bozukluğu olan kişilerde bilişsel belirtileri hafifletmek ve bağımsızlığı desteklemek için fiziksel egzersizin göz önünde bulundurulmasını önerir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Unutkanlığınız sürüyor, giderek artıyor ya da iş, ilaç kullanımı ve yol bulma gibi gündelik konularda hayatınızı aksatıyorsa bir hekimden randevu almanız yerinde olur. Yakınlarınızın sizde fark ettiği değişiklikler de hekiminiz için önemli bir ipucudur. Hangi bölüme başvurabileceğinizi ve hekimin hangi testleri yapabileceğini Unutkanlık ne zaman tehlikeli yazımızda bulabilirsiniz.
Sizde ya da bir yakınınızda bir anda gelişen kafa karışıklığı, konuşma bozukluğu ya da bilinç kaybı fark ederseniz lütfen hiç beklemeden 112'yi arayın. Böyle ani bir değişiklik, zamanla fark edilen unutkanlıktan farklı olarak hemen değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Sık sorulan sorular
Anlık unutkanlık neden olur?
Anlık unutkanlıkta çoğu zaman sorun, bilgi zihne tam yerleşmeden dikkatin başka bir işe kaymasıdır. Dikkatin kısa süreli kopmalarını artıran ve en iyi bilinen etkenlerden biri de uykusuzluktur.
Unutkanlık Alzheimer demek midir?
Her unutkanlık Alzheimer hastalığına işaret etmez, hafıza yakınması olan herkeste de bu hastalık bulunmaz. Alzheimer hastalığı demansın en sık nedenidir. Demans tanısı almış kişileri inceleyen 39 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde Alzheimer hastalığı bu kişilerin %56,3'ünde saptanmıştır. Alzheimer hastalığının belirtilerini Alzheimer belirtileri yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz.
İlgili yazılar ve araçlar
- Unutkanlık ne zaman tehlikeli: hangi doktora gidilir, unutkanlık testi
- Unutkanlık hangi vitamin eksikliğinden olur: B12 ve D vitamini
- Alzheimer belirtileri: erken işaretler ve kaç yaşında başlar
- Uyku apnesi belirtileri nelerdir
- Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Clarfield AM. The decreasing prevalence of reversible dementias: an updated meta-analysis. Arch Intern Med. 2003, 163(18):2219-2229. doi:10.1001/archinte.163.18.2219 · PubMed
- Bai W, Chen P, Cai H, et al. Worldwide prevalence of mild cognitive impairment among community dwellers aged 50 years and older: a meta-analysis and systematic review of epidemiology studies. Age Ageing. 2022, 51(8):afac173. doi:10.1093/ageing/afac173 · PubMed
- Fabrizi E, Ancidoni A, Locuratolo N, et al. The Italian guideline on diagnosis and treatment of dementia and mild cognitive impairment. Age Ageing. 2024, 53(11):afae250. doi:10.1093/ageing/afae250 · PubMed
- Lim J, Dinges DF. A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables. Psychol Bull. 2010, 136(3):375-389. doi:10.1037/a0018883 · PubMed
- Rock PL, Roiser JP, Riedel WJ, Blackwell AD. Cognitive impairment in depression: a systematic review and meta-analysis. Psychol Med. 2014, 44(10):2029-2040. doi:10.1017/S0033291713002535 · PubMed
- Söğütlü L, Alaca N. The relationship between subjective memory complaints and objective memory performance, depression and anxiety levels in patients under 55 years of age. Turk Psikiyatri Derg. 2019, 30(1):16-22.PubMed
- Tian Q, Sun J, Li X, et al. Association between sleep apnoea and risk of cognitive impairment and Alzheimer's disease: a meta-analysis of cohort-based studies. Sleep Breath. 2024, 28(2):585-595. doi:10.1007/s11325-023-02934-w · PubMed
- Pasqualetti G, Pagano G, Rengo G, Ferrara N, Monzani F. Subclinical hypothyroidism and cognitive impairment: systematic review and meta-analysis. J Clin Endocrinol Metab. 2015, 100(11):4240-4248. doi:10.1210/jc.2015-2046 · PubMed
- Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024, 404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 · PubMed
- Türk Nöroloji Derneği. Sağlık Kurulunda Demans. İstanbul: Galenos Yayınevi, 2019. Türk Nöroloji Derneği yayını (PDF)



