Bir tanıdığınızın adını ya da anahtarlarınızı nereye bıraktığınızı hatırlamakta zorlandığınızda, akla ilk gelen açıklamalardan biri çoğu zaman bir vitamin eksikliği olur. Eczane raflarında sıralanan takviyeler de bu sorunun bir kutu vitaminle kolayca çözülebileceği izlenimini verir. Oysa hafızayla gerçekten hangi vitamin eksikliğinin ilişkili olduğunu bilmek, hem gereksiz bir harcamanın hem de gözden kaçabilecek gerçek bir eksikliğin önüne geçer.
B12 eksikliği unutkanlık yapar mı?
Evet, B12 eksikliği hafıza, dikkat ve düşünme gibi zihinsel becerilerin gerilemesiyle ilişkilidir. Bilişsel bozulma olarak bilinen bu gerilemeyle B12 vitamini arasındaki bağı inceleyen 43 çalışmayı bir araya getiren sistematik bir derlemede, kandaki B12 düzeyinin 150 pmol/L altında olduğu eksiklik bilişsel bozulmayla ilişkili bulunmuştur. Aynı derlemede düşük B12 düzeyine katkıda bulunan etkenler arasında, B12 vitamini esas olarak hayvansal gıdalarda bulunduğu için vejetaryen beslenme ve şeker hastalığının tedavisinde kullanılan metformin adlı ilaç anılmıştır. Metformin kullanıyorsanız B12 düzeyinizi hekiminizle konuşabilirsiniz, ilacınızı ise kendi başınıza bırakmamanız en güvenli yoldur.
B12 tedavisinin faydası ise kişide gerçekten bir eksiklik bulunup bulunmadığına bağlıdır. 43 çalışmalık aynı derlemeye göre ağızdan ya da iğneyle verilen yüksek doz B12 kan değerlerindeki eksikliği düzeltmiş, ancak zihinsel becerileri yalnızca tedaviden önce B12 eksikliği bulunan kişilerde iyileştirmiştir. Derleme, hafızanın ve diğer zihinsel becerilerin günlük yaşamı etkileyecek ölçüde gerilediği demans tablolarının küçük bir bölümünün B12 tedavisiyle geri döndürülebildiği sonucuna varmıştır.
Demansın geri döndürülebilir nedenleri arasında B12 eksikliğinin de bulunması, unutkanlık yakınmalarının değerlendirilmesinde B12 düzeyine bakılmasını bilhassa anlamlı kılar. Nitekim ABD'deki nöroloji uzmanlarının meslek kuruluşu olan Amerikan Nöroloji Akademisi'nin yaşlılarda demans tanısında hekimlere yol gösteren kılavuzu, depresyon ve tiroid bezinin az çalışmasıyla birlikte B12 eksikliğinin de taranmasını önerir. Türk Nöroloji Derneği'nin demans üzerine yayımladığı kitap da B12 düzeyini ve tiroid işlevlerini rutin tetkikler arasında sayar. Tahlil raporlarında B12 değeri pmol/L ya da pg/mL birimiyle verilebildiğinden, sonucunuzu raporunuzdaki referans aralığını da göz önünde bulundurarak hekiminizle birlikte değerlendirmeniz yerinde olur.
Zihinsel becerilerinde bir sorun bulunmayan yetişkinlerde ise B12 takviyesinin etkisi ayrıca araştırılmıştır. Sağlık alanındaki çalışmaları titiz yöntemlerle bir araya getiren uluslararası bir kuruluş olan Cochrane'in derlemesinde, B12, folik asit ve B6 gibi B vitaminlerinin bilişsel olarak sağlıklı yetişkinlerde denendiği 14 çalışmanın toplam 27.882 katılımcıya ait sonuçları birleştirilmiştir. Meta-analiz adı verilen bu istatistiksel birleştirmeye göre B vitamini takviyelerinin 5 yıla kadar genel bilişsel işlev üzerinde muhtemelen çok az etkisi olmuş ya da hiç etkisi olmamıştır.
D vitamini eksikliği unutkanlık yapar mı?
Yaşlılarla yapılan bir izlem çalışmasında D vitamini eksikliği daha yüksek demans riskiyle ilişkili bulunmuş, D vitamini takviyesinin denendiği çalışmalarda ise bilişsel gerilemede fark görülmemiştir. Bu izlem çalışmasında, ABD'de toplum temelli bir araştırma olan Cardiovascular Health Study (Kardiyovasküler Sağlık Çalışması) kapsamında, başlangıçta demansı olmayan 1.658 yaşlı ortalama 5,6 yıl boyunca izlenmiştir. Katılımcılara herhangi bir müdahalede bulunmadan yalnızca onları izleyen bu tür araştırmalara gözlemsel kohort çalışması denir. Kanda ölçülen D vitamini biçimi olan 25(OH)D düzeyi 50 nmol/L ve üzerinde olanlarla karşılaştırıldığında, 25–50 nmol/L arasında olanlarda demans riski 1,53 kat, 25 nmol/L altında olanlarda ise 2,25 kat daha yüksek bulunmuştur. Çoğu laboratuvarda kullanılan ng/mL birimiyle bu eşikler yaklaşık 20 ng/mL ve 10 ng/mL'ye karşılık gelir.
D vitamini takviyesinin zihinsel becerileri koruyup korumadığı ise randomize kontrollü çalışmalarla, yani katılımcıların kurayla takviye ya da plasebo denen etkisiz bir hap alan gruplara ayrıldığı çalışmalarla araştırılmıştır. D3 vitamini ve balık yağı takviyelerini plaseboyla karşılaştıran VITAL adlı randomize kontrollü çalışmanın 60 yaş üstü katılımcılarla yürütülen iki alt çalışmasında, D3 takviyesi alanlarla plasebo alanlar arasında 2–3 yıllık izlemde bilişsel gerileme açısından anlamlı bir fark görülmemiştir. B vitaminlerini değerlendiren aynı Cochrane derlemesi de D3 vitamini ile kalsiyumun birlikte verildiği takviyenin 10 yıla kadar zihinsel becerilerde ve demans sıklığında fark yaratmadığını bildirmiştir.
Kan tahlilinizdeki D vitamini değerini nasıl okuyacağınızı D vitamini kaç olmalı yazımızda, D vitamini eksikliğinin olası belirtilerini ise D vitamini eksikliği belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.
Kanıt özeti
B12 ve D vitamini hakkında aktardığımız bulguları, her birinin hangi tür çalışmaya dayandığıyla birlikte aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsiniz.
| Soru | Ne biliniyor | Kanıt türü |
|---|---|---|
| B12 eksikliği hafızayı etkiler mi? | Eksiklik bilişsel bozulmayla ilişkilidir. | Sistematik derleme |
| B12 tedavisi bilişi düzeltir mi? | Yalnızca önceden eksikliği olanlarda. | Sistematik derleme |
| B12 takviyesi sağlıklı yetişkinde hafızayı korur mu? | Muhtemelen çok az etki ya da etki yoktur. | Cochrane meta-analizi |
| D vitamini düşüklüğü demansla ilişkili mi? | Gözlemsel bir ilişki vardır, neden-sonuç ilişkisi ise gösterilmemiştir. | Kohort (gözlemsel) |
| D vitamini takviyesi bilişi korur mu? | 2–3 yıllık izlemde fark bulunmamıştır. | Randomize kontrollü çalışma |
Ne zaman doktora başvurmalı?
Unutkanlığınız sürüyor ve günlük işlerinizi etkilemeye başlamışsa ya da unutkanlığınıza B12 eksikliğinde de görülebilen el ve ayaklarda uyuşma ve dengesizlik veya belirgin bir ruh hâli değişikliği eşlik ediyorsa bir hekimden randevu almanızı öneririz. Hekiminiz yakınmalarınıza ve sağlık geçmişinize göre B12 ve D vitamini gibi tahliller isteyebilir. Takviyeye başlamadan önce tahlil sonuçlarınızı hekiminizle istişare etmeniz en güvenli yoldur. Unutkanlığın nasıl değerlendirildiğini Unutkanlık ne zaman tehlikeli yazımızda, vitamin eksikliği dışındaki olası nedenlerini ise Unutkanlık neden olur yazımızda anlatıyoruz.
İlgili yazılar ve araçlar
- Unutkanlık neden olur? Genç yaşta unutkanlık ve geri döndürülebilir nedenler
- Unutkanlık ne zaman tehlikeli? Hangi doktora gidilir, unutkanlık testi
- Yorgunluk hangi vitamin eksikliğinden olur? B12, D vitamini ve demir
- D vitamini kaç olmalı? 25(OH)D değerleri ve VITAL sonuçları
- Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Moore E, Mander A, Ames D, Carne R, Sanders K, Watters D. Cognitive impairment and vitamin B12: a review. Int Psychogeriatr. 2012, 24(4):541-556. doi:10.1017/S1041610211002511 · PubMed
- Knopman DS, DeKosky ST, Cummings JL, et al. Practice parameter: diagnosis of dementia (an evidence-based review). Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology. 2001, 56(9):1143-1153. doi:10.1212/wnl.56.9.1143 · PubMed
- Rutjes AW, Denton DA, Di Nisio M, et al. Vitamin and mineral supplementation for maintaining cognitive function in cognitively healthy people in mid and late life. Cochrane Database Syst Rev. 2018, 12(12):CD011906. doi:10.1002/14651858.CD011906.pub2 · PubMed
- Littlejohns TJ, Henley WE, Lang IA, et al. Vitamin D and the risk of dementia and Alzheimer disease. Neurology. 2014, 83(10):920-928. doi:10.1212/WNL.0000000000000755 · PubMed
- Kang JH, Vyas CM, Okereke OI, et al. Effect of vitamin D on cognitive decline: results from two ancillary studies of the VITAL randomized trial. Sci Rep. 2021, 11(1):23253. doi:10.1038/s41598-021-02485-8 · PubMed
- Türk Nöroloji Derneği. Sağlık Kurulunda Demans. İstanbul: Galenos Yayınevi, 2019. Türk Nöroloji Derneği yayını (PDF)



