← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 5 dk okuma

D vitamini eksikliği belirtileri: Neden belirsiz?

Sürekli yorgun olduğunuzda ya da kaslarınız ağrıdığında akla gelen ilk açıklamalardan biri D vitamini eksikliğidir. Oysa yorgunluk da ağrı da pek çok insanın hayatında başka nedenlerle de ortaya çıkan yakınmalardır. Tahlile ya da takviyeye yönelmeden önce, D vitamini eksikliği şüphesinin ne kadar sağlam bir zemine dayandığını bilmek bu nedenle yerinde olur.

D vitamini eksikliği olan yorgun gençlerde takviye grubunun %72'sinin, plasebo grubunun %50'sinin yorgunluğunun düzeldiğini bildirdiğini ve VITAL çalışmasında depresyon risk oranının 0,97 bulunduğunu gösteren infografik.
D vitamini takviyesinin yorgunluk ve depresyon üzerindeki etkisini sınayan iki çalışmanın sonucu. Kaynak: Yorgunluk çalışması, Medicine, 2016 · VITAL çalışması, JAMA, 2020.

D vitamini eksikliğinin kanıtlanmış belirtileri nelerdir?

D vitamini eksikliğinin kemik ve kaslardaki belirgin belirtileri, eksikliğin kemikte yol açtığı osteomalasi adlı hastalıkta ortaya çıkar. Osteomalaside kemiğe sağlamlığını veren mineraller dokuya yeterince yerleşemez ve kemik yumuşar. Osteomalasisi olan kişilerde yaygın kemik ağrısı ve kas güçsüzlüğü görülebilir, kaburgalarda, kürek kemiğinde, kasık kemiğinde, uyluk kemiğinin üst kısmında ve omurgada ise psödofraktür denen kendine özgü kırıklar ortaya çıkabilir.

Osteomalasi üzerine yayımlanmış çalışmaları bir araya getirip değerlendiren bir derlemede, D vitamini eksikliğine bağlı osteomalasinin büyük olasılıkla yeterince tanınmadığı ya da kemik erimesi olarak bilinen osteoporozla karıştırıldığı belirtilir. Kemik ağrısı da D vitamini eksikliğine işaret edebilir, fakat aynı yakınma başka hastalıklarda da görülür ve ağrının nedenini ayırt etmek için muayene ve tahlil gerekir.

Yorgunluk ve halsizlik D vitamini eksikliğinden olur mu?

Yorgunluk, D vitamini eksikliği denince akla gelen ilk belirtidir ve D vitamini takviyesinin yorgunluğu azaltıp azaltmadığı, katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı randomize kontrollü bir çalışmada doğrudan sınanmıştır. Çalışmaya yorgunluk yakınması olan ve kanında D vitamini düzeyi düşük bulunan 120 genç yetişkin katılmıştır. Katılımcıların bir kısmına D vitamininin takviyelerde yaygın kullanılan biçimi olan D3 vitamininden tek doz, diğerlerine ise etkisiz bir sahte ilaç olan plasebo verilmiştir. Dört hafta sonra, katılımcıların kendi değerlendirmelerine dayanan yorgunluk puanı D vitamini grubunda plasebo grubuna göre daha fazla düşmüş, yorgunluğunun düzeldiğini bildirenlerin oranı da D vitamini grubunda %72, plasebo grubunda %50 olmuştur.

Yorgun gençlerle yapılan bu dört haftalık çalışmanın sonucu, D vitamini düzeyi düşük olan yorgun kişilerde takviyenin yorgunluğu bir miktar azaltabileceğini düşündürür. Yorgunluğun D vitamini eksikliği dışında başka nedenleri de olabilir, nitekim uyku sorunları da yorgunluğa yol açabilir. Uyku sorunlarının ardında neler olabileceğini uykusuzluğun nedenlerini anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Ruh hâli bozukluğu ya da depresyon D vitamini eksikliğine mi bağlı?

Kişileri herhangi bir tedavi uygulamadan izleyen gözlemsel çalışmalarda, kandaki D vitamini düzeyinin düşük olması ileri yaşta depresyon riskinin yüksekliğiyle ilişkilendirilmiştir. D vitamini takviyesinin bu riski azaltıp azaltmadığı ise ABD'de yürütülen VITAL adlı büyük bir randomize çalışmanın depresyonu inceleyen bölümünde sınanmıştır. Çalışmaya 50 yaş ve üzerindeki 18.353 yetişkin katılmış, D3 vitamini ya da plasebo alan katılımcıların yarısı 5,3 yıl veya daha uzun süre izlenmiştir. Çalışma süresince depresyon ya da belirgin depresif belirti görülme riski D3 vitamini grubunda plasebo grubundan farklı bulunmamıştır. İki grubun riskini birbirine oranlayan risk oranı 0,97 olarak hesaplanmıştır, bu da iki grubun riskinin neredeyse eşit olduğu anlamına gelir. Ruh hâlini değerlendiren bir ölçekteki puanlarda da iki grup arasında fark görülmemiştir.

VITAL çalışmasının bulguları, başlangıçta belirgin depresif belirtisi olmayan yetişkinlerde depresyonu önlemek amacıyla D3 vitamini kullanılmasını desteklemez. Çökkünlük, ilgi kaybı ya da umutsuzluk yaşıyorsanız, bu yakınmaları D vitamini eksikliğine bağlayıp geçmelerini beklemek yerine vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanızı öneririz.

D vitamini eksikliği nasıl anlaşılır, tahlil kimlere gerekir?

D vitamini eksikliğini anlamanın esas yolu belirtiler değil, kan tahlilidir. Bu tahlilde D vitamininin kanda dolaşan biçimi olan 25(OH)D, açık adıyla 25-hidroksivitamin D ölçülür. Hormon hastalıkları alanında çalışan uzmanları bir araya getiren Endocrine Society, hekimlere yol göstermek için 2011'de yayımladığı kılavuzda, eksiklik riski taşıyan kişilerde ilk tanı testi olarak 25(OH)D'nin güvenilir bir yöntemle ölçülmesini önerir, eksiklik riski taşımayan kişilerin taranmasını ise önermez.

Endocrine Society'nin 2024'te yayımladığı kılavuz ise tahlil konusunda daha da net bir yaklaşım benimser ve genel nüfusta olduğu gibi obezitesi olan ve koyu tenli kişilerde de rutin 25(OH)D tahlili yapılmamasını önerir. Tahlil için tıbben belirlenmiş bir gerekçesi bulunan kişiler bu önerinin dışında tutulur.

Kendi tahlil sonucunuzu yorumlarken ülkemizdeki yetişkinlerin D vitamini düzeylerini bilmek de yol gösterici olabilir. Türkiye'de ülke genelinde hizmet veren bir laboratuvarın 108.742 ölçümünü inceleyen bir çalışmada, 18 yaşın üzerindeki yaş gruplarında ortalama 25(OH)D düzeyi yaklaşık 18 ile 22 ng/mL arasında bulunmuştur. Bu ortalamaların ve kendi tahlil sonucunuzun hangi değerlerde ne anlama geldiğini D vitamini kaç olmalı yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

  • Geçmeyen yaygın kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü ya da açıklanamayan bir kırık osteomalasiye işaret edebileceğinden, böyle bir durumda dahiliye ya da Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları polikliniğine başvurabilirsiniz.
  • Yorgunluğunuz günlük yaşamınızı zorlaştırıyorsa, D vitamini eksikliğinin olası nedenlerden yalnızca biri olduğunu göz önünde bulundurarak yorgunluğun nedenini hekiminizle birlikte araştırabilirsiniz.
  • Uzun süren çökkünlük, ilgi kaybı ya da umutsuzluk için bir psikiyatri uzmanına ya da psikoloğa başvurmanızı öneririz. Çökkünlük ve umutsuzlukla baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa lütfen beklemeden 112'yi arayın. Ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
  • Belirtileriniz nedeniyle takviyeye kendi kendinize başlamak yerine önce hekiminizle istişare etmeniz en güvenli yoldur, zira D vitamininin fazlası da zarar verebilir. D vitamini fazlalığının belirtilerini D vitamini fazlalığı belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

Tahlilde D vitamini eksikliği saptanırsa, D vitamini düzeyinin nasıl yükseltildiğini D vitamini nasıl yükselir rehberimizde bulabilirsiniz. Yorgunluğunuz sizi endişelendiriyorsa yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Minisola S, Colangelo L, Pepe J, et al. Osteomalacia and Vitamin D Status: A Clinical Update 2020. JBMR Plus. 2021, 5(1):e10447. doi:10.1002/jbm4.10447
  2. Nowak A, Boesch L, Andres E, et al. Effect of vitamin D3 on self-perceived fatigue: A double-blind randomized placebo-controlled trial. Medicine (Baltimore). 2016, 95(52):e5353. doi:10.1097/MD.0000000000005353
  3. Okereke OI, Reynolds CF, Mischoulon D, et al. Effect of Long-term Vitamin D3 Supplementation vs Placebo on Risk of Depression or Clinically Relevant Depressive Symptoms and on Change in Mood Scores: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2020, 324(5):471-480. doi:10.1001/jama.2020.10224
  4. Holick MF, Binkley NC, Bischoff-Ferrari HA, et al. Evaluation, treatment, and prevention of vitamin D deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011, 96(7):1911-1930. doi:10.1210/jc.2011-0385
  5. Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, et al. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024, 109(8):1907-1947. doi:10.1210/clinem/dgae290
  6. Yeşiltepe-Mutlu G, Aksu ED, Bereket A, Hatun Ş. Vitamin D Status Across Age Groups in Turkey: Results of 108,742 Samples from a Single Laboratory. J Clin Res Pediatr Endocrinol. 2020, 12(3):248-255. doi:10.4274/jcrpe.galenos.2019.2019.0097