← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 6 dk okuma

D vitamini nasıl yükselir? Güneş, besinler ve takviye

Tahlilinizde D vitamini düşük çıktıysa ya da kış yaklaşırken bu konuda endişeleniyorsanız, aklınızdaki ilk soru büyük olasılıkla D vitamini düzeyinizi nasıl yükselteceğinizdir. Güneş, besinler ve takviye arasında nereden başlamak gerektiği ise çoğu zaman pek açık değildir, zira bu üç yolun her birinin kendine göre bir sınırı vardır.

Güneş, besinler, takviye ve yağ içeren öğünden oluşan dört adımla D vitamini düzeyini yükseltmenin yollarını gösteren infografik. Yağ içeren öğünle alınan D3 takviyesinde en yüksek kan düzeyi, yağsız öğüne göre %32 daha yüksek bulunmuştur.
D vitamini düzeyini yükseltmenin yolları. Kaynak: D vitamini ve cilt fizyolojisi derlemesi, J Bone Miner Res, 2007 · Endocrine Society kılavuzu, J Clin Endocrinol Metab, 2024 · Yağ ve D3 emilimi çalışması, J Acad Nutr Diet, 2015.

Güneşten D vitamini nasıl alınır?

D vitamininin en büyük kaynağı güneştir, çünkü vücudumuz D vitaminini güneş ışığının etkisiyle ciltte kendisi üretir. Güneş ışığındaki morötesi B (UVB) ışınları cilde ulaştığında, ciltte bulunan 7-dehidrokolesterol adlı bir madde bu ışınları emer ve önce previtamin D3 adı verilen bir ara ürüne, ardından D vitamininin D3 olarak bilinen biçimine dönüşür. Ne var ki güneşin ciltte D vitamini yapma gücü her mevsimde ve her yerde aynı değildir. Kışın, yaklaşık 35 derece enlemin üzerindeki bölgelerde ciltteki yapım çok azalır, rakım arttıkça ise ciltteki yapım da artar. Koyu ten rengi, güneş koruyucu kullanımı, yaşın ilerlemesi ve vücudu örten giysiler de ciltteki D vitamini yapımını belirgin biçimde azaltır.

Ciltteki yapımın bu kadar çok etkene bağlı olması, akla güneşte daha uzun kalmayı getirebilir. Uzun süre güneşlenmek D vitamini zehirlenmesine yol açmaz, çünkü ciltte fazladan oluşan previtamin D3 ve D3, güneş ışığının etkisiyle başka maddelere parçalanır. Yine de güneşlenirken ölçüyü elden bırakmamak gerekir. Nitekim ABD'deki Institute of Medicine'in (Tıp Enstitüsü) 2011'de kalsiyum ve D vitamini için yayımladığı günlük alım önerileri, ciltteki yapımın kişiden kişiye çok değişmesi ve cilt kanseri riski nedeniyle güneşe az maruz kalındığı varsayılarak hazırlanmıştır. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri'ne bağlı Besin Takviyeleri Ofisi de ciltteki yapımı etkileyen etkenler çok olduğu için herkese uyan bir güneşlenme süresi belirlemenin zor olduğunu ve cilt kanseri riski nedeniyle güneşe maruz kalmayı sınırlamanın akıllıca olacağını belirtir. Bu nedenle size bir güneşlenme süresi ya da saati önermek yerine, cildinize uygun güneşlenmeyi hekiminizle istişare etmenizi öneririz.

D vitamini nelerde var?

Güneşin ardından akla gelen ikinci yol beslenmedir. Ne var ki doğal yoldan D vitamini içeren besinler oldukça azdır ve bu besinlerdeki D vitamini miktarı da büyük ölçüde değişir. En zengin kaynaklar arasında somon, ton balığı ve uskumru gibi yağlı balıklar ile balık karaciğeri yağları yer alır. Yumurta sarısında ve morötesi ışığa maruz bırakılmış bazı mantarlarda ise D vitamini daha az miktarda bulunur. Balığın nasıl yetiştirildiği de dikkate değer bir fark yaratır ve vahşi doğada yakalanan somonda D3 miktarının çiftlikte yetiştirilen somona göre %75 ile %90 daha fazla olduğu görülmüştür.

Doğal besin kaynakları bu kadar az olduğundan, hormon hastalıkları alanındaki hekim ve araştırmacıların meslek kuruluşu Endocrine Society, 2024'te yayımladığı ve hekimlere yol gösteren kılavuzunda, besinlerden alınana ek olarak gereken D vitamininin, üretim sırasında D vitamini eklenmiş, yani zenginleştirilmiş gıdalar ile takviyelerin birlikte kullanılmasıyla sağlanabileceğini belirtir. D vitamininin protein ve diğer besin öğeleriyle birlikte kas sağlığındaki yerini ise kas kaybını önleyen besinler yazımızda bulabilirsiniz.

Takviyede D2 mi D3 mü, günlük mü aralıklı mı?

D vitamini takviyeleri D2 (ergokalsiferol) ve D3 (kolekalsiferol) olmak üzere iki biçimde bulunur ve bunlardan D3, güneş ışığıyla ciltte de üretilen biçimdir. Katılımcıların gruplara kurayla dağıtıldığı randomize çalışmaların sonuçlarını bir araya getiren bir meta-analizde, D3'ün tahlillerde kandaki D vitamini düzeyini gösteren 25(OH)D değerini D2'den daha fazla yükselttiği görülmüştür. D3'ün D2'ye karşı bu üstünlüğü yüksek dozun tek seferde verildiği çalışmalarda görülmüş, takviyenin her gün alındığı çalışmalarda ise kaybolmuştur.

Takviyenin hangi sıklıkla alınacağı konusunda Endocrine Society kılavuzu, D vitamini kullanmasına gerek görülen, 50 yaşın üzerindeki ve gebe olmayan kişilerde aralıklı olarak alınan yüksek dozlar yerine günlük kullanımı önerir. Takviyenin miktarını ve süresini ise 25(OH)D sonucunuza göre hekiminiz belirler. D vitamini düzeyinizin hangi değerde yeterli sayıldığını ve sonucunuzun nasıl yorumlandığını D vitamini kaç olmalı yazımızda bulabilirsiniz.

D vitamini aç mı tok mu içilir?

D vitamini yağda çözünen bir vitamindir ve yağ içeren bir öğünle daha iyi emilir. Nitekim 50 sağlıklı yaşlı kişiyle yapılan randomize bir çalışmada katılımcılar, 12 saat aç kaldıktan sonra tek doz D3 takviyesini ya yağsız bir kahvaltıyla ya da kalorisinin %30'u yağdan gelen iki farklı kahvaltıdan biriyle almıştır. Tek dozun ardından kandaki D3 düzeyinin 14 saat boyunca izlendiği bu çalışmada, 12. saatte ölçülen en yüksek düzey, yağ içeren kahvaltıları yiyenlerde yağsız kahvaltı yiyenlere göre %32 daha yüksek bulunmuştur. Araştırmacılar bu farkın gerçekte %11 ile %52 arasında olabileceğini hesaplamıştır, istatistikte bu aralığa güven aralığı denir. İki yağlı kahvaltı, yağın tekli ya da çoklu doymamış yağ asitlerinden ağırlıklı olmasıyla birbirinden ayrılır ve yağın türü emilimde bir fark yaratmamıştır.

Yaşlı yetişkinlerle yapılan bu çalışmanın sonucunu göz önünde bulundurarak, D vitamini takviyenizi aç karnına değil, yağ içeren bir öğünle almanız yerinde olur.

Ne zaman doktora başvurmalı?

  • D vitamini eksikliğinden şüpheleniyor ve takviye almayı düşünüyorsanız önce hekiminize danışın, tahlile gerek olup olmadığına hekiminiz karar verir. Eksikliği düşündüren belirtileri ve bu belirtilerin nasıl değerlendirildiğini D vitamini eksikliği belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.
  • Gebeyseniz, 75 yaşın üzerindeyseniz ya da bir çocuk için takviye düşünüyorsanız hekiminize danışmanızı öneririz.
  • Kronik bir hastalığınız varsa ya da düzenli olarak ilaç kullanıyorsanız, takviyeye başlamadan önce hekiminizi bilgilendirmeniz yerinde olur.
  • Takviye kullanırken D vitamini fazlalığının belirtileri arasında yer alan bilinç bulanıklığı, sürekli kusma ya da aşırı susama gibi yakınmalarınız başlarsa hekiminize başvurmanızı öneririz. Ayrıntıyı D vitamini fazlalığı belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

D vitamini takviyesi kullanan biri belirgin biçimde sersemlemişse, bilinci bulanıksa ya da bayılmışsa lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın. D vitamini düzeyiniz ve takviye kullanımınızla ilgili sorularınız için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

D vitamini düzeyiniz, güneşte geçirdiğiniz zamandan beslenmenize kadar gündelik alışkanlıklarınızla yakından ilgilidir. Beslenme alışkanlıklarınızı hareket, uyku ve stresle birlikte görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Holick MF, Chen TC, Lu Z, et al. Vitamin D and skin physiology: a D-lightful story. J Bone Miner Res. 2007, 22 Suppl 2:V28-V33. doi:10.1359/jbmr.07s211
  2. Ross AC, Manson JE, Abrams SA, et al. The 2011 report on dietary reference intakes for calcium and vitamin D from the Institute of Medicine: what clinicians need to know. J Clin Endocrinol Metab. 2011, 96(1):53-58. doi:10.1210/jc.2010-2704
  3. Dawson-Hughes B, Harris SS, Lichtenstein AH, et al. Dietary fat increases vitamin D-3 absorption. J Acad Nutr Diet. 2015, 115(2):225-230. doi:10.1016/j.jand.2014.09.014
  4. Tripkovic L, Lambert H, Hart K, et al. Comparison of vitamin D2 and vitamin D3 supplementation in raising serum 25-hydroxyvitamin D status: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2012, 95(6):1357-1364. doi:10.3945/ajcn.111.031070
  5. Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, et al. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024, 109(8):1907-1947. doi:10.1210/clinem/dgae290
  6. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), Besin Takviyeleri Ofisi. Vitamin D: Fact Sheet for Health Professionals. Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.