← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 5 dk okuma

Unutkanlık ne zaman tehlikeli? Hangi doktora gidilir, unutkanlık testi

Aynı soruyu birkaç dakika arayla yeniden sormak ya da iyi bildiğiniz bir yolda bir an duraksamak insanın içine hemen bir kuşku düşürür. Böyle anlarda akla gelen soru, bunun yaşla gelen olağan bir değişiklik mi, yoksa bir hekimle istişare etme zamanının geldiğine dair bir işaret mi olduğudur. Hangi işaretlere dikkat etmeniz gerektiğini bilmek, sizi hem yersiz bir endişeden hem de gereğinden uzun bir beklemeden korur.

MoCA ve MMSE testlerinin tarama başarısını karşılaştıran çubuk grafik. Hafif bilişsel bozukluğu saptama oranı MoCA için %90, MMSE için %18, hafif Alzheimer hastalığını saptama oranı ise MoCA için %100, MMSE için %78'dir. Veri MoCA'nın geliştirildiği çalışmadan alınmıştır.
Hafıza ve düşünme becerilerini yoklayan iki kısa test olan MoCA ve MMSE'nin 26 puan sınırında hastalığı saptama oranı (%). Veriler MoCA'nın geliştirildiği çalışmaya dayanır. Görseli biz hazırladık.

Unutkanlık hangi durumda hekime danışmayı gerektirir?

Hekime başvurmayı düşündüren esas ölçüt, hafıza sorununun günlük yaşamı etkilemeye başlamasıdır. Nitekim halk arasında bunama olarak da bilinen demans, zihinsel becerilerdeki kaybın günlük işleri bozacak ölçüye varması ve hafıza, dil, dikkat, yön bulma, planlama ve ruh hâli gibi alanlardan birden fazlasını etkilemesiyle tanımlanır. Aşağıdaki işaretlerden biri sizde varsa bir hekimden randevu almanız yerinde olur.

  • Unutkanlık haftalar ya da aylar içinde belirgin biçimde artıyor.
  • Faturaları ödemek, ilaçları zamanında almak ya da tanıdık bir yolu bulmak gibi günlük işlerde aksama başlıyor.
  • Unutkanlığa kelime bulmakta, plan yapmakta ya da dikkatinizi toplamakta zorlanma eşlik ediyor.
  • Yakınlarınız sizin fark etmediğiniz değişiklikleri dile getiriyor.
  • Ruh hâlinizde, uykunuzda ya da davranışlarınızda belirgin bir değişiklik var.

Saydığımız bu işaretlerin ardında sıklıkla ele alınabilecek nedenler bulunur ve unutkanlığın bu nedenlerini Unutkanlık neden olur yazımızda anlatıyoruz.

Hafıza ve düşünme becerilerindeki gerileme yaşa göre beklenenden daha belirgin olduğu hâlde günlük işleri henüz bozmuyorsa, bu tabloya hafif bilişsel bozukluk adı verilir. Hafif bilişsel bozukluğu olan kişileri en az üç yıl izleyen çalışmaları birleştiren ve meta-analiz adı verilen bir analizde, ortalama beş yılı aşkın izlem süresince toplumdan seçilen katılımcıların %27'sinde, kliniklerde izlenen hastaların ise %41,5'inde demans gelişmiş, her iki grupta da kişilerin yaklaşık yarısının durumu değişmeden kalmıştır. İtalya Sağlık Bakanlığı'nın görevlendirmesiyle İtalya Ulusal Sağlık Enstitüsü'nün hazırladığı 2024 tarihli demans ve hafif bilişsel bozukluk kılavuzu, hafif bilişsel bozukluk tanısı alan kişilerde zihinsel becerilerdeki olası değişiklikleri izlemek için hafıza, dil ve dikkati ayrıntılı ölçen nöropsikolojik değerlendirmenin düzenli aralıklarla tekrarlanmasını ve bilişsel belirtileri hafifletmek için fiziksel egzersizin göz önünde bulundurulmasını önerir.

Haftalar ya da aylar içinde yavaş yavaş artan bir unutkanlık için randevu almak yerindedir, ama bazı belirtiler beklemeye gelmez. Kafa karışıklığı, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, bir kolda ya da bacakta güçsüzlük veya bilinç kaybı bir anda ortaya çıkarsa lütfen hiç beklemeden 112'yi arayın. Sağlık Bakanlığı'nın resmî sayfası da bilinç kaybını ve felci 112'nin aranması gereken durumlar arasında sayar.

Unutkanlık için hangi doktora gidilir?

İlk adım olarak aile hekiminize başvurabilir ya da Sağlık Bakanlığı'nın Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden bir nöroloji polikliniğine randevu alabilirsiniz. Unutkanlık yaşça büyük bir yakınınızda görülüyorsa yaşlı sağlığıyla ilgilenen geriatri bölümü, ruh hâli ve kaygı ön plandaysa psikiyatri de uygun adreslerdir. Randevuya ilaç listenizi, varsa eski tahlillerinizi ve yakınlarınızın gözlemlerini götürmeniz işinizi kolaylaştırır. Yakınlarınızın gözlemleri bilhassa değerlidir. Demansın tanısı ve tedavisi üzerine yapılmış çalışmaları özetleyen bir derleme, tanı sürecinde yakınmaların nasıl başlayıp ilerlediğinin, yani hekimlerin öykü adını verdiği anlatımın, yalnızca sizden değil, sizi yakından tanıyan bir aile üyesinden ya da arkadaşınızdan da dinlenmesini önerir.

Hekim ne yapar, unutkanlık testi nasıl yapılır?

Değerlendirme, yakınmalarınızın ayrıntılı öyküsü ve hekimin yaptığı zihinsel durum muayenesiyle başlar. Hafıza, dikkat ve dil gibi bilişsel becerileri kısa sürede yoklayan tarama testleri, hekimin bu değerlendirmeyi başlatmasına ve belli bir düzene oturtmasına yardım eder. Bu tarama testlerinden biri olan Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA) yaklaşık 10 dakikada uygulanır. MoCA'nın geliştirildiği çalışmada, 26 puan sınır alındığında bu test hafif bilişsel bozukluğu olan katılımcıların %90'ını saptamış, sık kullanılan bir başka tarama testi olan Mini Mental Durum Muayenesi (MMSE) ise aynı katılımcıların yalnızca %18'ini saptamıştır. MoCA sağlıklı kişilerin bir bölümüne de olduğundan düşük puan verebildiği için test sonucu tek başına değil, öykünüzle birlikte ele alınır ve bu yorumu hekiminiz yapar.

Olası adımNe işe yarar
Ayrıntılı öykü ve muayeneBelirtilerin ne zaman başladığını, günlük işlerinizi nasıl sürdürdüğünüzü, ruh hâlinizi ve kullandığınız ilaçları anlamaya yardım eder.
Kısa bilişsel test (MoCA gibi)Hafıza, dikkat, dil ve planlama alanlarını hızlıca tarar.
Kan testleri ve taramalarABD'deki nöroloji uzmanlarının meslek kuruluşu olan Amerikan Nöroloji Akademisi'nin demans tanısı için hazırladığı kılavuz, hafızayı etkileyebilen depresyon, B12 eksikliği ve tiroid az çalışması için tarama yapılmasını önerir. Türk Nöroloji Derneği'nin demans üzerine yayımladığı kitap da B12 düzeyini ve tiroid işlevlerini rutin tetkikler arasında sayar.
Beyin görüntüleme (bilgisayarlı tomografi ya da MR)Amerikan Nöroloji Akademisi'nin aynı demans kılavuzu, ilk değerlendirmede beynin yapısını gösteren bir görüntülemeyi uygun bulur.
Nöropsikolojik testİlk değerlendirme kesin bir sonuç vermediğinde hafıza, dil ve dikkat gibi alanları ayrıntılı biçimde ölçer.
Beyin omurilik sıvısı incelemesi ve genetik tetkiklerYalnızca alışılmışın dışında seyreden durumlarda düşünülür, örneğin belirtiler 65 yaşından önce ya da kısa sürede ortaya çıktığında.

Demansın sık görülen nedenlerinden biri olan Alzheimer hastalığının değerlendirilmesinde kullanılan testleri, MR'ı ve kanda ölçülen biyobelirteçleri Alzheimer testi nasıl yapılır yazımızda ayrıca anlatıyoruz. B12 ve D vitamini düzeylerinin hafızayla ilişkisini ise Unutkanlık hangi vitamin eksikliğinden olur yazımızda bulabilirsiniz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Arvanitakis Z, Shah RC, Bennett DA. Diagnosis and management of dementia: review. JAMA. 2019, 322(16):1589-1599. doi:10.1001/jama.2019.4782 · PubMed
  2. Knopman DS, DeKosky ST, Cummings JL, et al. Practice parameter: diagnosis of dementia (an evidence-based review). Report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology. 2001, 56(9):1143-1153. doi:10.1212/wnl.56.9.1143 · PubMed
  3. Salemme S, Lombardo FL, Lacorte E, et al. The prognosis of mild cognitive impairment: A systematic review and meta-analysis. Alzheimers Dement (Amst). 2025, 17(1):e70074. doi:10.1002/dad2.70074 · PubMed
  4. Fabrizi E, Ancidoni A, Locuratolo N, et al. The Italian guideline on diagnosis and treatment of dementia and mild cognitive impairment. Age Ageing. 2024, 53(11):afae250. doi:10.1093/ageing/afae250 · PubMed
  5. Nasreddine ZS, Phillips NA, Bédirian V, et al. The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. J Am Geriatr Soc. 2005, 53(4):695-699. doi:10.1111/j.1532-5415.2005.53221.x · PubMed
  6. T.C. Sağlık Bakanlığı, Giresun İl Ambulans Servisi Başhekimliği. Hangi Durumlarda 112 Aranmalıdır? Erişim tarihi: 9 Kasım 2026.
  7. Türk Nöroloji Derneği. Sağlık Kurulunda Demans. İstanbul: Galenos Yayınevi, 2019. Türk Nöroloji Derneği yayını (PDF)