← Sağlık Kütüphanesi

Uyku · 5 dk okuma

Yorgunluk hangi vitamin eksikliğinden olur? B12, D vitamini ve demir

Bir süredir geçmeyen yorgunluk, insanın aklına çoğu zaman önce B12 ve D vitaminini getirir ve tahlil sonucunu beklemeden bir takviyeye uzanmak da pek kolaydır. Oysa hangi eksikliğin bulunduğunu belirtiler değil tahlil gösterir ve takviye her yorgun kişiye aynı yararı sağlamaz. Esas mesele, bir eksikliğin sizde gerçekten bulunup bulunmadığını nasıl öğreneceğinizdir.

Ferritini 50 µg/L altında ve hemoglobini normal olan 198 kadında 12 haftalık tedavinin sonunda yorgunluk puanı demir alanlarda %47,7, plasebo alanlarda %28,8 azalmıştır.
Ferritini düşük ve kansızlığı olmayan 198 kadında 12 haftanın sonunda yorgunluk puanındaki azalma (%). Kaynak: Fransa'da aile hekimliği muayenehanelerinde yapılan randomize kontrollü çalışma, CMAJ, 2012. Görseli ekibimiz hazırladı.

Demir eksikliği yorgunluğa yol açar mı?

Bu yazıda ele aldığımız üç eksiklik arasında yorgunlukla ilişkisi en iyi sınanmış olanı demir eksikliğidir. Demir aslında bir vitamin değil, kanda oksijen taşıyan hemoglobinin yapısına katılan bir mineraldir. Demir eksikliği ile yorgunluk konusunda yol gösteren başlıca çalışma, Fransa'da 44 aile hekiminin muayenehanesine başvuran 198 kadınla yapılmış ve katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı, randomize kontrollü denen türden bir çalışmadır. Çalışmaya katılanların tamamı 18 ile 53 yaş arasında, adet gören ve yorgunluktan yakınan kadınlardır. Bu kadınların hepsinde vücudun demir deposunu yansıtan ferritin değeri 50 µg/L altında, hemoglobin değeri ise 12,0 g/dL üzerindedir, başka bir deyişle demir depoları azalmış ama kansızlık gelişmemiştir. Kadınların bir grubuna 12 hafta boyunca demir, diğer grubuna ise etkin madde içermeyen ve plasebo adı verilen bir eş ilaç verilmiştir. Yorgunluk, kadınların kendi değerlendirmesine dayanan bir ölçekle puanlanmış ve bu puanları değerlendiren araştırmacılar kadınların hangi grupta olduğunu bilmeden çalışmıştır. On iki haftanın sonunda yorgunluk puanı demir alan grupta %47,7, plasebo alan grupta %28,8 azalmış ve iki grup arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Yaşam kalitesi, depresyon ve kaygı puanlarında ise iki grup arasında anlamlı bir fark görülmemiştir.

Fransa'daki bu çalışmayı yürüten araştırmacılar, bulgularına dayanarak nedeni açıklanamayan yorgunluğu olan ve ferritin değeri 50 µg/L altında bulunan kadınlarda demir tedavisinin düşünülebileceğini, tedavinin etkisinin ise altıncı haftada kan değerleriyle izlenebileceğini belirtir. Dolayısıyla demir tedavisine tahlil sonucunuza göre ve hekiminizle istişare ederek başlamanız esastır.

D vitamini eksikliği yorgunluk yapar mı?

Yorgunlukla ilgili kanıtı demir eksikliğinden sonra gelen eksiklik D vitamini eksikliğidir. D vitamini düşüklüğü yaygındır ve belirtileri çoğu zaman belirsizdir, D vitamini eksikliğinin belirtilerini D vitamini eksikliği belirtileri yazımızda ayrıntısıyla anlatıyoruz. Yorgunluk açısından en doğrudan kanıt, yorgunluktan yakınan ve D vitamini düzeyi düşük 120 kişiyle yapılmış randomize ve plasebo kontrollü bir çalışmadan gelir. Bu çalışmaya katılanlar, başka bir sağlık sorunu olmayan ve ortalama yaşı 29 olan genç yetişkinlerdir ve hepsinde D vitamininin kanda ölçülen biçimi olan 25(OH)D düzeyi 20 µg/L altındadır. Katılımcılara tek doz D vitamini ya da plasebo verilmiş ve dört haftanın sonunda yorgunluk ölçeğindeki puan D vitamini alan grupta plasebo grubuna göre daha fazla düşmüştür. Yorgunluğunun düzeldiğini bildirenlerin oranı da D vitamini grubunda %72, plasebo grubunda %50 bulunmuştur.

Kendi D vitamini düzeyinizin nasıl yorumlanacağını D vitamini kaç olmalı yazımızda, D vitamini takviyesinin ne zaman gerektiğini ise D vitamini nasıl yükselir yazımızda bulabilirsiniz.

B12 eksikliği yorgunluk yapar mı?

Ele aldığımız üçüncü eksiklik olan B12 vitamini eksikliğinde de yorgunluk görülebilir. Yaşlılarda B12 eksikliğini ele alan ve bu konudaki yayınları gözden geçiren bir derlemeye göre B12 eksikliğinin belirtileri birbirinden epeyce farklı biçimlerde ortaya çıkabilir, çoğu zaman belirsizdir ve sinsice başlar. Bu nedenle yorgunluk, tek başına B12 eksikliğine işaret etmez. B12 eksikliğinin nasıl tanınacağı konusunda 42 uzmanın görüşünü, birkaç tur anketle ortak bir görüşe varmayı amaçlayan Delphi yöntemiyle bir araya getiren uzlaşı çalışmasında uzmanlar, tanıda en yüksek önceliği belirtilerin tanınmasına vermiştir. Aynı uzmanlar kandaki B12 düzeyini, yani serum B12'yi bir tarama göstergesi, B12 eksikliğinde kanda yükselen metilmalonik asit ya da homosisteini ise tanıyı destekleyen testler olarak görmüştür. Delphi uzlaşı çalışmasını hazırlayan araştırmacılar, B12 eksikliği zamanında tanınıp tedavi edilmezse belirtilerin kalıcı hâle gelebileceğini de vurgular.

Yaşlılarda B12 eksikliğini ele alan derlemeye göre B12 eksikliği bilhassa ileri yaşta ve mide asidi salgısını azaltarak besinlerdeki B12'nin emilimini bozan atrofik gastrit gibi emilim sorunlarında daha sık görülür. Bu bakımdan yaşınız ilerlemişse ya da böyle bir emilim sorununuz varsa, yorgunluğunuzu konuşurken hekiminize B12 tahlilini de sormanız yerinde olur. B12 takviyesinin türü ve süresi ise mutlaka hekiminizle birlikte belirlenmelidir.

Üç eksiklik bir arada nasıl karşılaştırılır?

Demir, D vitamini ve B12 eksikliği için yukarıdaki bölümlerde anlattığımız kanıtı, hekiminizle konuşabileceğiniz tahlilleri ve her birinde göz önünde bulundurmanız gereken noktayı aşağıdaki tabloda bir arada görebilirsiniz.

EksiklikDayandığımız kanıtHekimle konuşulacak tahlilDikkat
DemirFerritini 50 µg/L altında ve kansızlığı olmayan 198 kadınla yapılan 12 haftalık randomize kontrollü çalışmada yorgunlukta azalmaKan sayımı, ferritinÖnce tahlil, sonra tedavi kararı
D vitamini25(OH)D düzeyi 20 µg/L altında olan 120 genç yetişkinde tek doz D vitamininin dört hafta sonraki etkisine bakan randomize kontrollü çalışmada yorgunlukta azalma25(OH)DTakviye kararı tahlil sonucuna göre verilir
B1242 uzmanın uzlaşısına göre tanıda belirtiler önceliklidir, tahlil tanıyı desteklerSerum B12, gerekirse metilmalonik asit ya da homosisteinBelirtiler belirsizdir ve sinsice başlar

Tablodaki üç eksikliğin ortak noktası, hangisinin sizde bulunduğunu önce tahlille görmenin en sağlıklı yol olmasıdır. Yorgunluktan yakınan herkeste bu üç eksiklikten birinin bulunması da gerekmez, dolayısıyla tahlilde bir eksiklik görünmüyorsa yorgunluğunuzun nedenini hekiminizle birlikte aramayı sürdürebilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Yorgunluğunuz haftalardır sürüyorsa, günlük işlerinizi aksatıyorsa ya da yorgunluğunuza kilo kaybı, ateş, nefes darlığı, ellerde ve ayaklarda uyuşma, renk solukluğu veya çarpıntı eşlik ediyorsa lütfen aile hekiminize başvurun. Tahlilde vitamin ve demir düzeyleriniz normal çıkarsa yorgunluğun başka nedenleri aranır. Yorgunluğun bu başka nedenlerini sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur yazımızda, yaşam tarzıyla atabileceğiniz adımları ise sürekli yorgunluk nasıl geçer yazımızda ele alıyoruz.

İlgili yazılar ve araçlar

Kaynaklar

  1. Vaucher P, Druais PL, Waldvogel S, Favrat B. Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin: a randomized controlled trial. CMAJ. 2012, 184(11):1247-1254. doi:10.1503/cmaj.110950 · PubMed
  2. Nowak A, Boesch L, Andres E, et al. Effect of vitamin D3 on self-perceived fatigue: a double-blind randomized placebo-controlled trial. Medicine (Baltimore). 2016, 95(52):e5353. doi:10.1097/MD.0000000000005353 · PubMed
  3. Obeid R, Andrès E, Češka R, et al. Diagnosis, treatment and long-term management of vitamin B12 deficiency in adults: a Delphi expert consensus. J Clin Med. 2024, 13(8):2176. doi:10.3390/jcm13082176 · PubMed
  4. Wong CW. Vitamin B12 deficiency in the elderly: is it worth screening? Hong Kong Med J. 2015, 21(2):155-164. doi:10.12809/hkmj144383 · PubMed