← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 8 dk okuma

Demans ile Alzheimer arasındaki fark nedir? Vasküler, Lewy cisimcikli ve frontotemporal demans

İksir Editör Ekibi · Yayın:

Hekimden demans sözcüğünü duyan pek çok kişi, bu sözcüğü zihninde hemen Alzheimer diye çevirir. Oysa iki sözcük arasındaki ilişkiyi doğru kavramak, sevdiğiniz kişide hangi belirtilerin öne çıkabileceğini anlamanızı ve hekiminizle neleri konuşacağınızı belirlemenizi kolaylaştırdığı için değerlidir.

Demans türleriyle ilgili üç sayıyı gösteren infografik. Alzheimer hastalığı demansların yaklaşık %60–70'inden sorumludur, Lewy cisimcikli demansta tekrarlayan görsel varsanılar hastaların %80'ine varan bir bölümünde görülür ve inme geçirenlerin yaklaşık üçte birinde demans görülebilir.
Demans türlerine ilişkin üç kilit sayı. Kaynak: Sağlık Bakanlığı Klinik Protokolü, 2025, Neurology, 2017 ve Psychogeriatrics, 2021.

Demans ile Alzheimer arasındaki fark nedir?

Demans ile Alzheimer arasındaki fark, bir şemsiye ile o şemsiyenin altında duranlar arasındaki farka benzer. Demans, bellek, dil, dikkat ve planlama gibi düşünme becerilerinin gerileyip günlük yaşamı etkilediği bir belirtiler bütününün ortak adıdır. Alzheimer hastalığı ise bu belirtileri doğuran hastalıklardan biridir, ama en sık görülenidir. Sağlık Bakanlığı'nın demansta tanı ve tedaviye yol gösteren Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü'ne göre, hem hastaların yaşarken değerlendirildiği klinik serilerde hem de ölüm sonrası beyin incelemesine dayanan otopsi serilerinde demansların yaklaşık %60–70'inden Alzheimer hastalığı sorumludur.

Bu nedenle demans tanısı yolun sonu değil başlangıcıdır ve ardından demansa hangi hastalığın yol açtığını, yani demansın türünü belirlemek gerekir. Altta yatan hastalık, hangi belirtilerin beklenebileceğini, hangi ilaçların yarar sağlayabileceğini ve hangi ilaçlarda bilhassa dikkatli olunması gerektiğini belirler.

Başlıca demans türleri bir bakışta

Aşağıdaki tablo, demansa yol açan başlıca hastalıkları ve her birinin öne çıkan belirtilerini yan yana gösterir.

Demans türlerinin öne çıkan belirtileri ve ayırt edici özellikleri
TürÖne çıkan belirtilerSeyir ve ayırt edici özellik
Alzheimer hastalığıÇoğunlukla yakın belleğin bozulması. Dil sorunuyla, yön ve mesafe algısı gibi görsel-mekânsal işlevlerdeki bozulmayla ya da planlama güçlüğüyle de başlayabilir.Fark edilmeden, sinsice başlar ve aylar, yıllar içinde ilerler. Demansların yaklaşık %60–70'inden sorumludur.
Vasküler demansBeyin damarlarındaki hasarla ilişkili düşünme sorunları. İnme gibi damar olaylarının ardından ortaya çıkabilir.Sık olarak ani kötüleşmeler ve aralarındaki duraklamalarla ilerleyen, basamaklı olarak tanımlanan bir seyir izler. Tansiyon, kolesterol ve diyabet gibi damar risklerinin yönetimiyle ilişkilidir.
Lewy cisimcikli demansDüşünme ve uyanıklıkta dalgalanmalar, olmayan şeyleri görme olarak bilinen tekrarlayan görsel varsanılar, Parkinson hastalığını andıran ve parkinsonizm adı verilen hareket yavaşlığı, kas sertliği ya da titreme, rüyasını yaşar gibi uykuda hareket etme.Dikkat, planlama ve görsel algı bellekten daha belirgin etkilenir.
Frontotemporal demansKişilik ve davranış değişikliği ya da konuşmada ve sözcüklerin anlamında bozulma.65 yaşından önce başlayan, genç başlangıçlı demanslarda sık görülür. Alzheimer hastalığına kıyasla bellek ve görsel-mekânsal beceriler daha az etkilenir.
Karma demansBeyinde iki ya da daha fazla hastalığa ait değişikliklerin birlikte bulunduğu tablo. Pratikte en sık Alzheimer hastalığı ile vasküler demansın birlikteliği görülür.Belirtiler birden fazla türün karışımı olabilir. Yaşlı kişilerde sıktır.

Yukarıdaki tablo, yakınınızın belirtilerini hekiminizle konuşurken elinizde yol gösterici bir özet olarak bulunabilir, ancak gerçek hayatta demans türlerinin iç içe geçebileceğini de göz önünde bulundurmak gerekir.

Vasküler demans nedir ve kalp sağlığıyla bağlantısı nedir?

Adını damarla ilgili anlamına gelen vasküler sözcüğünden alan vasküler demans, beyni besleyen damarlardaki hasarla ilişkili düşünme sorunlarına verilen addır. Sağlık Bakanlığı protokolü vasküler demansı Alzheimer hastalığından sonra en sık nedenler arasında sayar ve bu türün sık olarak basamaklı bir seyir gösterdiğini belirtir. 2003'te yayımlanan ve demansı olan kişilerle yapılmış 39 çalışmanın sonuçlarını tek bir analizde birleştiren bir meta-analizde de demansların yaklaşık beşte birinde vasküler bir neden bulunmuştur.

Vasküler demans damar hasarına dayandığı için bu türde kalp ve damar sağlığı doğrudan önem kazanır. İnme sonrası demans üzerine yapılmış çalışmaları özetleyen 2021 tarihli bir derlemeye göre inme geçirenlerin yaklaşık üçte birinde inme sonrası demans geliştiği bildirilmiştir. The Lancet tıp dergisinin uluslararası demans komisyonu da 2024 tarihli raporunda yüksek tansiyonu, orta yaşta kötü kolesterol diye de anılan LDL kolesterolün yüksek olmasını, diyabeti, sigarayı ve hareketsizliği, demans riskini artıran değiştirilebilir etkenler arasında sayar.

Kalp ve damar sağlığını korumak, pratikte tansiyonunuzu bilmek, kolesterol değerlerinizi izlemek ve hareketli kalmak anlamına gelir. Tansiyon kaç olmalı, kolesterol kaç olmalı ve kalp sağlığı için ne yapılmalı yazılarımız bu adımlar için iyi bir başlangıçtır.

Lewy cisimcikli demans Alzheimer'dan nasıl ayrılır?

Lewy cisimcikli demans, adını sinir hücrelerinin içinde biriken ve Lewy cisimciği denen anormal protein kümelerinden alır. Bu türde tablo, bellekten çok dikkat, planlama ve görsel algı sorunlarıyla öne çıkar. Lewy cisimcikli demans üzerine çalışan uluslararası bir uzman grubunun ortak görüşünü yansıtan ve 2017'de yayımlanan uzlaşı raporu, düşünme ve uyanıklık düzeyinin kendiliğinden inip çıkmasını, tekrarlayan ayrıntılı görsel varsanıları, parkinsonizmi ve kişinin rüyasını yaşar gibi uykuda hareket etmesini tanıda esas alınan dört çekirdek belirti olarak tanımlar. Uykuda rüyayı yaşar gibi hareket etme, rüyaların görüldüğü REM evresinde ortaya çıktığı için tıpta REM uyku davranış bozukluğu adıyla bilinir.

Uzlaşı raporuna göre görsel varsanılar çoğunlukla insan, çocuk ya da hayvan gibi ayrıntılı görüntülerdir ve Lewy cisimcikli demansı olan hastaların %80'ine varan bir bölümünde görülür. REM uyku davranış bozukluğu ise diğer belirtilerden yıllar önce başlayabilir. Hareket belirtileri Parkinson hastalığını andırdığı için Lewy cisimcikli demansı, Parkinson hastalığı olan kişilerde zamanla gelişebilen Parkinson hastalığı demansından ayırmak gerekir ve bu ayrım, demansın ve parkinsonizmin ne zaman başladığına bakılarak yapılır.

Lewy cisimcikli demans sık gözden kaçan bir türdür ve uzlaşı raporuna göre klinik uygulamada çok sayıda olgu atlanır ya da çoğunlukla Alzheimer hastalığı olarak yanlış tanınır. İki hastalığın beyinde sık sık bir arada bulunması bu karışıklığı şaşırtıcı olmaktan çıkarır. Nitekim uzlaşı raporunda, araştırma amacıyla titizlikle Alzheimer tanısı konmuş hastaların yarısına varan bir bölümünde, ölüm sonrası yapılan beyin incelemesinde yaşarken fark edilmemiş Lewy cisimciği değişikliklerinin görülebildiği belirtilir.

Demansın türünü doğru belirlemek ilaç seçimi açısından da ayrı bir önem taşır, zira Lewy cisimcikli demansta bazı ilaçlara, bilhassa varsanılar ve ağır davranış sorunları için başvurulabilen antipsikotik ilaçlara karşı ciddi bir duyarlılık görülebilir. Bu nedenle siz ya da yakınınız ilaç kullanıyorsanız demansın türünü hekiminizle konuşmanız yerinde olur.

Frontotemporal demans nasıl bir tablodur?

Frontotemporal demans, adını beynin alın ve şakak bölgelerinin tıptaki adları olan frontal ve temporal sözcüklerinden alır ve hasarın daha çok bu bölgelerde yoğunlaştığı bir hastalık grubudur. Bu türde bellekten çok davranış, planlama ve dil bozulur. Sağlık Bakanlığı protokolü, frontotemporal demansın genç başlangıçlı demanslar arasında ikinci en sık neden olduğunu belirtir.

The Lancet dergisinde 2015'te yayımlanan ve frontotemporal demansı ele alan bir derlemeye göre hastalık başlıca iki biçimde ortaya çıkar. Davranışsal tip olarak adlandırılan biçimde en belirgin ilk belirtiler kişilik değişikliği, toplumsal sınırları gözetmeyen ya da düşünmeden yapılan davranışlar, ilgisizlik ve yakınlara karşı empatinin azalmasıdır. Tekrarlayan hareketler, tatlıya düşkünlük ve aşırı yeme de görülebilir. İlgisizlik depresyonla karıştırılabildiği için davranışsal tip zaman zaman psikiyatrik bir hastalık sanılır.

Dil tipi olarak bilinen ikinci biçimde ise hastalığın ilk iki yılında öne çıkan esas belirti dil bozukluğudur. Konuşma yavaşlar ve zorlaşır, dilbilgisi bozulur ya da kişi sözcüklerin ve nesne adlarının anlamını unutmaya başlar.

Demansın türünü bilmek frontotemporal demansta da tedavi planını değiştirir. Frontotemporal demansı ele alan 2015 tarihli derlemede, Alzheimer hastalığında belirtileri hafifletmek için kullanılan ve kolinesteraz inhibitörleri adı verilen ilaç grubunun frontotemporal demansta yarar sağlamadığı ve davranış sorunlarını kötüleştirebildiği bildirilmiştir. Bu nedenle ilaçla ilgili kararları her zaman hekiminizle birlikte vermenizi öneririz.

Hangi demans türü olduğu nasıl anlaşılır?

Demansın türü, hekimin kişiden ve yakınlarından dinlediği ayrıntılı hastalık öyküsüne ve belirtilerin hangi sırayla ortaya çıktığına bakılarak belirlenir. Hekim muayenenin yanı sıra beyin görüntülemesi için MR ister, gerektiğinde belden alınan beyin omurilik sıvısında hastalığa işaret eden ve biyobelirteç olarak bilinen maddelerin ölçülmesine ya da PET gibi ileri görüntüleme yöntemlerine başvurur. Hangi testlerin yapıldığını Alzheimer testi nasıl yapılır yazımızda, Alzheimer hastalığında belirtilerin zamanla nasıl değiştiğini Alzheimer evreleri yazımızda bulabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Demans her zaman unutkanlıkla başlamaz ve bu yazıda gördüğümüz gibi bazı türler kendini önce davranış, uyku ya da konuşma değişiklikleriyle ya da olmayan şeyleri görmeyle gösterebilir. Bu yüzden yakınınızda kişilik değişikliği, tekrarlayan görsel varsanılar, rüyasını yaşar gibi uykuda hareket etme ya da konuşmada yavaşlama fark ettiyseniz bu değişiklikleri aile hekiminizle paylaşabilirsiniz. Aile hekiminiz sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir. Belirtilerin ne zaman ve hangi sırayla başladığını not etmeniz, hekimin demansın türünü belirlemesini kolaylaştırır.

Vasküler demans ile inme arasındaki yakın bağ nedeniyle inmenin belirtilerini tanımak da değerlidir. Kendinizde ya da yakınınızda aniden ortaya çıkan konuşma güçlüğü, yüzde sarkma ya da bir kolda güçsüzlük fark ederseniz bunlar inmenin işareti olabilir, lütfen zaman kaybetmeden 112'yi arayın ve belirtilerin başladığı saati not edin. Yakınınızda fark ettiğiniz değişiklikler için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

Aracımız

Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

İlgili yazılar

Sık sorulan sorular

Demans ve Alzheimer tedavisi aynı mı?

Hayır. Alzheimer hastalığında belirtileri sınırlı ölçüde hafifleten ilaç grupları vardır. Lewy cisimcikli demansa ilişkin uluslararası uzlaşı raporunun aktardığı meta-analizler, kolinesteraz inhibitörlerinin bu hastalarda düşünme becerilerini ve günlük işlevi iyileştirdiğini göstermiştir. Frontotemporal demansı ele alan 2015 tarihli derlemeye göre ise aynı ilaç grubu frontotemporal demansta yarar sağlamamıştır. Alzheimer hastalığına özgü yeni ilaçlar için Alzheimer'ın tedavisi bulundu mu yazımıza bakabilirsiniz.

Frontotemporal demans kalıtsal mı?

Olguların bir kısmında kalıtsaldır. Frontotemporal demansı ele alan 2015 tarihli bir derlemeye göre ailede demans öyküsü olguların %40'a varan bir bölümünde bildirilir, ancak hastalığın nesilden nesile açıkça geçtiği ve otozomal dominant adı verilen kalıtım biçimi olguların yaklaşık %10'unu oluşturur. Alzheimer hastalığında kalıtımın rolünü Alzheimer kalıtsal mı yazımızda anlatıyoruz.

Parkinson hastalığı demansı ile Lewy cisimcikli demans aynı mı?

Hayır, ama birbirine yakın iki tablodur. Sağlık Bakanlığı protokolü ikisi için ayrı tanı ölçütleri tanımlar ve ayrımı demans ile parkinsonizmin başlangıç zamanına göre yapar. Lewy cisimcikli demans üzerine çalışan uluslararası uzman grubu da bunamanın, titreme ve hareket yavaşlığı gibi Parkinson benzeri belirtilerden önce ya da bu belirtilerin ilk bir yılı içinde başlayıp başlamadığına bakan ve bir yıl kuralı olarak bilinen ayrımı klinik uygulamada yararlı bulmayı sürdürür.

Kaynaklar

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (Revizyon). 2025. Klinik Protokol (PDF)
  2. Arvanitakis Z, Shah RC, Bennett DA. Diagnosis and Management of Dementia: Review. JAMA. 2019, 322(16):1589-1599. doi:10.1001/jama.2019.4782 PubMed kaydı
  3. Clarfield AM. The decreasing prevalence of reversible dementias: an updated meta-analysis. Arch Intern Med. 2003, 163(18):2219-2229. doi:10.1001/archinte.163.18.2219 PubMed kaydı
  4. McKeith IG, Boeve BF, Dickson DW, et al. Diagnosis and management of dementia with Lewy bodies: Fourth consensus report of the DLB Consortium. Neurology. 2017, 89(1):88-100. doi:10.1212/WNL.0000000000004058 PubMed kaydı
  5. Bang J, Spina S, Miller BL. Frontotemporal dementia. Lancet. 2015, 386(10004):1672-1682. doi:10.1016/S0140-6736(15)00461-4 PubMed kaydı
  6. Droś J, Klimkowicz-Mrowiec A. Current view on post-stroke dementia. Psychogeriatrics. 2021, 21(3):407-417. doi:10.1111/psyg.12666 PubMed kaydı
  7. Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024, 404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 PubMed kaydı