İksir Editör Ekibi · Yayın:
Sevdiğiniz biri aynı soruyu üçüncü kez sorduğunda ya da yıllardır bildiği bir yolda yönünü şaşırdığında, içinizde sessiz bir soru belirir. Bu soruyu yüksek sesle sormak çoğu zaman kolay değildir. Oysa neyin demans sayıldığını ve neyin sayılmadığını bilmek, endişenizi doğru yöne çevirmenin ilk adımıdır.
Demans nedir?
Demans bir hastalığın değil, bir belirti kümesinin adıdır. Sağlık Bakanlığı'nın demansta tanı ve tedaviye yol gösteren Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü de demansı, tıpta belirti kümelerine verilen adla bir sendrom olarak tanımlar. Bu tanıma göre beyinde sonradan ortaya çıkan, edinsel denen bir hasar düşünme becerilerinde gerilemeye yol açar ve bu gerileme kişinin günlük yaşamını etkiler.
Hekim demans tanısını koyarken bellek, dikkat ve dilin yanı sıra mekânı ve mesafeyi algılamayı sağlayan görsel-mekânsal işlevlere, planlama ve düzenleme gibi yürütücü işlevlere, bilinen bir hareketi yapabilme becerisi olan praksiye ve gördüğünü ya da duyduğunu tanıma becerisi olan gnoziye bakar ve bu alanlardan en az ikisinde bozulma arar. Sağlık Bakanlığı protokolüne göre demansa yol açabilen yüzden fazla hastalık vardır ve bu hastalıkların en sık görüleni Alzheimer hastalığıdır. Demansın diğer türlerini demans ile Alzheimer arasındaki fark yazımızda anlatıyoruz.
Aynı protokole göre demansın görülme sıklığı yaşla birlikte artar ve 65 yaşında yaklaşık %1–2 olan sıklık 90'lı yaşlarda %30–40'a ulaşır.
Demansın belirtileri nelerdir?
Demansın belirtileri üç grupta toplanır. İlk grubu, düşünme becerilerindeki gerilemeyi doğrudan yansıtan bilişsel belirtiler oluşturur. Yakın zamanda olanları unutmak, aynı soruyu tekrar tekrar sormak, doğru sözcüğü bulamamak, tanıdık bir yerde yönünü şaşırmak ya da birkaç adımdan oluşan bir işi planlayamamak bu gruba girer.
İkinci grup, ruh hâlinde ve davranışta görülen değişiklikleri kapsayan davranışsal belirtilerdir. Depresyon, kaygı, ilgisizlik ya da tıptaki adıyla apati, olmayan şeyleri görme ya da duyma olarak bilinen varsanılar ve uyku bozuklukları bu gruptadır. Bazı demans türlerinde davranışsal belirtilerin bellek sorunlarından önce ortaya çıkabileceğini de göz önünde bulundurmak gerekir.
Üçüncü grubu oluşturan işlevsel belirtiler, kişinin günlük işlerini kendi başına yürütebilmesindeki gerilemeyi anlatır ve demansı olağan unutkanlıktan ayıran esas ölçüt budur. Hekim bu gerilemeyi değerlendirirken ev dışındaki becerileri (iş, mali işler, alışveriş), evdeki becerileri (yemek yapmak, aletleri kullanmak) ve kendine bakım becerilerini (yemek yeme, yıkanma, giyinme, tuvalet) sorgular. Bu nedenle faturaları ödemekte, alışılmış bir yemeği yapmakta ya da bir aleti kullanmakta yeni başlayan bir güçlük, göz ardı edilmemesi gereken bir ipucudur.
Unutkanlık ile demans nasıl ayrılır?
Her unutkanlık demans değildir. Sağlık Bakanlığı protokolü, bellek ya da düşünme yakınmaları olduğu hâlde demans sayılmayan iki durumu ayrıca tanımlar. Hafif bilişsel bozukluk adı verilen durumda kişinin düşünme becerileri eski düzeyine göre gerilemiştir, ama günlük yaşamı korunur. Bellekten yakınan, ancak testleri normal çıkan ve günlük yaşamı etkilenmeyen kişiler ise öznel bilişsel bozukluk grubunda sayılır.
Olağan unutkanlığı demanstan ayırırken esas yol gösterici, sorunun ara sıra mı yaşandığı, yoksa günlük işleri aksatacak kadar sık ve sürekli mi olduğudur. Aynı protokolde hafif bilişsel bozukluktan demansa geçiş oranı yılda yaklaşık %12–15 olarak verilir. Bu nedenle belirtiler hafif olsa bile hekiminizle istişare etmeniz ve düzenli izlem altında kalmanız değerlidir. Ayrıntılı örnekler için unutkanlık ne zaman tehlikeli yazımıza bakabilirsiniz.
Demans nasıl anlaşılır?
Demans tanısı tek bir testle ya da kan tahliliyle konmaz, hekim kişiyi birkaç adımda değerlendirir.
- Hastalık öyküsü. Hekim, düşünme becerilerinde ve günlük işlerde fark edilen gerilemenin nasıl başlayıp ilerlediğini dinler. Bu bilgi kişinin kendisinden olduğu kadar bir yakınından da alınır, çünkü kişinin kendi anlatımı çoğu zaman eksik kalır.
- Kısa bilişsel test. Belleği, dikkati ve dili kısa sürede yoklayan, MMSE, MoCA ya da ACE-R kısaltmalarıyla bilinen tarama testlerinden biri uygulanır. Bu testlerden normal bir skor almak tanıyı tamamen dışlamaz, bu yüzden sonuç net değilse düşünme alanlarını daha ayrıntılı ölçen nöropsikolojik testler yapılabilir.
- Kan tetkikleri. Demansa benzeyen ve tedavi edilebilen durumları, örneğin tiroid bezinin az çalışması anlamına gelen hipotiroidiyi ya da B12 vitamini eksikliğini ayırt etmek için basit biyokimya, tam kan sayımı, tiroid fonksiyon testleri ve B12 düzeyi istenir.
- Beyin görüntüleme. Beyni görüntülemek için MR tercih edilir, MR çekilemediğinde bilgisayarlı tomografiden (BT) yararlanılır.
Belirtilerin 65 yaşından önce başladığı, kısa sürede ortaya çıktığı ya da bellekten çok başka düşünme alanlarını etkilediği tablolarda, belden alınan beyin omurilik sıvısının incelenmesi ya da genetik test de düşünülebilir. Hangi testin hangi amaçla yapıldığını Alzheimer testi nasıl yapılır yazımızda anlatıyoruz.
Demans geri döndürülebilir mi?
Demansa benzeyen bazı durumlar tedavi edilebilir. Sağlık Bakanlığı protokolü bu nedenle tanı sırasında beyindeki boşluklarda sıvı birikmesiyle seyreden normal basınçlı hidrosefalinin, bazı beyin tümörlerinin, hipotiroidinin, B12 eksikliğinin ve bazı ilaçların düşünmeyi bulandırabilen antikolinerjik etkilerinin dışlanmasını önerir. Ani gelişen bir şaşkınlık hâli olan deliryum ile depresyon da demansla karışabilir.
Demansın ne kadarının gerçekten geri döndürülebildiğini görmek için, 2003'te yayımlanan ve 39 çalışmanın sonuçlarını tek bir analizde bir araya getiren bir meta-analize bakmak yol gösterici olur. Bu meta-analize göre demansı olan kişilerin %9'unda geri döndürülebilir olabilecek bir neden bulunmuş, ancak tablonun gerçekten düzeldiği olguların oranı %0,6'da kalmıştır. Geri döndürülebilir nedenleri aramak yine de değerini korur, zira demansa eşlik eden sağlık sorunlarının tedavisi düşünme becerilerindeki gerilemeyi en azından geciktirmeye katkı sağlayabilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Unutkanlık ya da düşünme sorunları günlük işleri, para yönetimini, konuşmayı veya bağımsızlığı etkilemeye başladıysa bir hekime başvurmanız yerinde olur. Aile hekiminiz sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir. Hekim değerlendirmesi hastalık öyküsüyle başladığı için, değişikliğin ne zaman başladığını, nasıl ilerlediğini ve kullanılan ilaçları önceden not almanız ve mümkünse bir yakınınızla birlikte gitmeniz hekimin işini kolaylaştırır.
Demansın belirtileri çoğunlukla zaman içinde yavaş yavaş belirginleşir, bu yüzden birden ortaya çıkan değişiklikler ayrı bir dikkat ister. Kendinizde ya da sevdiğiniz kişide aniden konuşma güçlüğü, yüzde sarkma ya da bir kolda güçsüzlük fark ederseniz bunlar inmenin işareti olabilir, lütfen zaman kaybetmeden 112'yi arayın. Birkaç saat ya da birkaç gün içinde gelişen bir şaşkınlık hâli ise yukarıda andığımız deliryumun işareti olabilir, böyle bir durumda aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurmanızı öneririz. Kendinizde ya da sevdiğiniz kişide fark ettiğiniz değişiklikler için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Aracımız
Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
İlgili yazılar
- Demans ile Alzheimer arasındaki fark: vasküler, Lewy cisimcikli ve frontotemporal demans
- Demans hastaları için aktiviteler: aileler ve bakım verenler için pratik öneriler
- Alzheimer belirtileri: erken işaretler ve kaç yaşında başlar
Sık sorulan sorular
Demans ve Alzheimer aynı şey mi?
Hayır. Demans, düşünme becerilerinin günlük yaşamı etkileyecek ölçüde gerilediği tablonun genel adıdır, Alzheimer hastalığı ise bu tablonun en sık nedenidir. Sağlık Bakanlığı protokolüne göre demans olgularının yaklaşık %60–70'inden Alzheimer hastalığı sorumludur. İki kavram arasındaki farkı ayrıntılı olarak demans ile Alzheimer arasındaki fark yazımızda anlatıyoruz.
Demans tedavi edilir mi?
Düşünme sorunlarının altında B12 vitamini eksikliği gibi tedavi edilebilir bir neden varsa o neden tedavi edilir. Demansın tanı ve tedavisine ilişkin çalışmaları özetleyen 2019 tarihli bir derlemeye göre çoğu demans türünde ilaçlar belirtilerde ılımlı bir rahatlama sağlayabilir. Aynı derlemede okuma gibi zihni meşgul eden etkinlikler, yürüyüş gibi bedensel egzersizler ve aile buluşmaları gibi sosyal etkinlikler ilaçsız yaklaşımlar arasında sayılmıştır. Fikirler için demans hastaları için aktiviteler yazımıza bakabilirsiniz.
Demans önlenebilir mi?
Kısmen. The Lancet tıp dergisinin uluslararası demans komisyonu, 2024 tarihli raporunda değiştirilebilir 14 risk etkeni tanımlamış ve bu etkenlerin tamamı ortadan kalktığında demans olgularının yaklaşık %45'inin önlenebileceğini tahmin etmiştir. Adımlar için Alzheimer nasıl önlenir yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (Revizyon). 2025. Klinik Protokol (PDF)
- Arvanitakis Z, Shah RC, Bennett DA. Diagnosis and Management of Dementia: Review. JAMA. 2019, 322(16):1589-1599. doi:10.1001/jama.2019.4782 PubMed kaydı
- Clarfield AM. The decreasing prevalence of reversible dementias: an updated meta-analysis. Arch Intern Med. 2003, 163(18):2219-2229. doi:10.1001/archinte.163.18.2219 PubMed kaydı
- Livingston G, Huntley J, Liu KY, et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet. 2024, 404(10452):572-628. doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0 PubMed kaydı
- Türk Nöroloji Derneği. F.A.S.T. inme belirtileri bilgilendirme broşürü. F.A.S.T. inme broşürü (PDF)



