İksir Editör Ekibi · Yayın:
Demanslı yakınınızla geçen uzun bir günün ortasında, şimdi birlikte ne yapsak diye düşündüğünüz anlar sık sık gelir. Aradığınız cevabın pahalı ya da karmaşık olması gerekmez, nitekim tabaktaki mercimeği ayıklamak da tanıdık bir şarkıya birlikte eşlik etmek de değerli bir etkinlik olabilir.
Demanslı kişiye hangi etkinlikler iyi gelir?
ABD'de yaşlanma üzerine araştırmalar yürüten resmî kurum olan Ulusal Yaşlanma Enstitüsü'nün (NIA) bakım verenler için hazırladığı rehber, etkinliklerin günlük yaşamın içinden seçilmesini önerir. Demanslı kişinin hâlâ yapabildiği ve sevdiği işler bu seçim için en iyi başlangıç noktasıdır ve NIA rehberinin örnek verdiği etkinlikler, evin gündelik işlerinden müziğe ve dışarıdaki gezintilere kadar geniş bir alana yayılır.
- Ev işleri: bulaşık yıkamak, sofra kurmak, süpürmek, toz almak, çamaşır katlamak, gelen postayı ya da çorapları ayıklamak.
- Mutfak: malzemeyi ölçmek, karıştırmak, dökmek ve tarif için neyin gerektiğine karar vermek. Yemeğin hazırlanışını izlemek bile kişiye keyif verebilir.
- Hareket: birlikte yürümek, yaşlılar için hazırlanmış egzersiz videolarını izlemek, sabit bisiklet sürmek, esneme bantlarıyla çalışmak, yumuşak bir top ya da balonla oynamak. Hangi egzersizin yakınınızın sağlık durumuna uygun olduğunu hekiminizle istişare edebilirsiniz.
- Müzik ve dans: tanıdık şarkıları dinlemek, şarkıcılar ve şarkılar üzerine sohbet etmek, şarkılara eşlik etmek ya da dans etmek.
- Evcil hayvan ve bitkiler: hayvanı beslemek, tarayıp sevmek, saksı çiçeklerine bakmak, bahçede bir şeyler ekip sulamak.
- Çocuklarla vakit geçirmek: basit masa oyunları oynamak, hikâye okumak, çocukluk anılarını konuşmak.
- Dışarı çıkmak: sevilen bir restorana, parka ya da müzeye gitmek.
Etkinlik seçerken nelere dikkat edilir?
Demanslı kişiye bir gün iyi gelen bir etkinlik ertesi gün sıkıntı yaratabilir. NIA rehberinde etkinlik seçimi için önerilen dört ilke, bakım verenin gün gün değişen bu tabloya uyum sağlamasını kolaylaştırır.
- Yapabildiği bir iş seçin. Gücünü aşan bir iş demanslı kişide sıkıntı doğurur, hâlâ yapabildiği bir iş ise ona başarı ve keyif hissi verir.
- Aynı saatte, farklı etkinliklerle ilerleyin. Etkinliklerin her gün aynı saatte yapılması güven veren bir düzen kurar, etkinliklerin çeşitli olması ise günleri ilgi çekici tutar.
- Başlamasına yardım edin. Bir işe girişmek demanslı kişi için zor olabilir ve ilk adımı birlikte atmak çoğu zaman yeterlidir.
- Sıkıntı görürseniz değiştirin. Yakınınızda hayal kırıklığı belirtileri fark ettiğinizde etkinliği sadeleştirebilir, başka bir etkinliğe geçebilir ya da etkinliği bırakabilirsiniz.
NIA rehberi, dışarı çıkılacaksa kişinin en iyi durumda olduğu saatin seçilmesini ve gezintinin kısa tutulmasını da önerir. Herkesin keyif alabileceği etkinlikleri seçmek de rehberin önerileri arasındadır, bu yüzden etkinliğin bakım veren olarak sizin için de keyifli olmasını göz önünde bulundurmanız yerinde olur.
Bilimsel kanıt ne diyor?
Demanslı kişiyle yapılan etkinliklerin yeri, demansın tedavisine bütün olarak bakıldığında daha iyi anlaşılır. Demansın tanı ve tedavisine ilişkin çalışmaları özetleyen 2019 tarihli bir derlemeye göre demans için bugün kullanılan ilaçlar belirtilerde ancak ılımlı bir rahatlama sağlayabilir. Aynı derleme, ilaçların yanı sıra başvurulabilecek ilaç dışı yaklaşımlar arasında okuma gibi zihni çalıştıran etkinlikleri, yürüyüş gibi bedensel egzersizleri ve aile buluşmaları gibi sosyal etkinlikleri sayar.
Sağlık araştırmalarını belirli bir yöntemle tarayıp bir araya getiren uluslararası Cochrane ağı, egzersizin ve müziğin demanslı kişilere neler kazandırdığını iki ayrı derlemede incelemiştir. Egzersiz programlarını ele alan ve 17 çalışmayı bir araya getiren Cochrane derlemesinde egzersizin düşünme becerileri üzerinde belirgin bir yararı görülmemiş, buna karşılık yemek yeme ve giyinme gibi günlük yaşam aktivitelerini yerine getirme becerisini iyileştirebileceğine işaret edilmiştir. Aynı derlemedeki çalışmalardan birinde, evde uygulanan egzersiz programında demanslı yakınına eşlik eden bakım verenlerin yükünün azalmış olabileceği bildirilmiştir.
Müziğe dayalı tedavi uygulamalarını inceleyen 2025 tarihli Cochrane derlemesi ise 30 çalışmayı değerlendirmiştir. Bu derlemeye göre en az beş seans süren müzik uygulamalarının, kişinin zaten almakta olduğu olağan bakıma kıyasla depresif belirtileri büyük olasılıkla hafif ölçüde azalttığı bildirilmiştir. Müzik uygulamalarının depresif belirtiler üzerindeki etkisinin uygulamalar sona erdikten sonraki dönemde sürdüğü görülmemiş, çalışmalarda ciddi bir yan etki de bildirilmemiştir.
Egzersiz ve müzik üzerine yapılan bu iki Cochrane derlemesinin bulgularını göz önünde bulundurduğumuzda, etkinlikleri hastalığı durduran bir tedaviden çok, demanslı kişiye keyif, bağ ve günlük bir düzen sağlayan bir bakım biçimi olarak görmek gerçekçi bir yaklaşımdır.
Evde güvenlik ve bakım verenin kendisi için neler yapılabilir?
Sağlık Bakanlığı'nın demansın tanı ve tedavisine yol gösteren Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü, evin ve yaşam alanının demanslı kişiye göre düzenlenmesini, düşme riskinin azaltılmasını ve kişinin yalnızlaşmadan sosyal ortamın içinde tutulmasını önerir. Etkinlik yaptığınız alandaki halı ve kablo gibi ayağın takılabileceği engelleri kaldırmak, düşme riskini azaltmanın evde kolayca uygulanabilecek yollarından biridir.
Sağlık Bakanlığı'nın klinik protokolü ayrıca, demanslı kişide davranış sorunları ortaya çıktığında önce ağrı, ani gelişen bir şaşkınlık hâli olan deliryum ve uygun olmayan bakım gibi nedenlerin araştırılmasını önerir. Bu nedenle yakınınızda bir etkinliğe karşı ani bir direnç ya da huzursuzluk belirdiğinde, bu değişikliğin ardında ağrı gibi tedavi edilebilir bir neden olup olmadığını hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz.
Demanslı bir yakına bakmak uzun soluklu bir emektir ve bakım veren olarak sizin de dinlenmeye ve desteğe ihtiyacınız vardır. Sağlık Bakanlığı protokolü, hasta ve yakınlarının benzer durumdaki kişilerle bir araya geldiği destek gruplarına katılmasını da önerir. Aile hekiminiz sizi bu destek gruplarına ya da uygun bir polikliniğe yönlendirebilir. Kendi sağlığınızı gözetmek de bakımın bir parçasıdır. Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Demansın belirtileri çoğunlukla zaman içinde yavaş yavaş belirginleşir, bu yüzden yakınınızın davranışında ya da şaşkınlığında kısa sürede belirgin bir artış fark ettiğinizde aynı gün bir hekime başvurmanız yerinde olur. Böyle ani bir değişiklik, yukarıda andığımız deliryumun işareti olabilir. Yakınınızda aniden konuşma bozukluğu, yüzde sarkma ya da güçsüzlük belirirse bu belirtiler inmenin işareti olabilir, lütfen beklemeden 112'yi arayın. Yakınınızın bakımında aklınıza takılan her konuda sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
İlgili yazılar
- Demans nedir? Belirtileri ve nasıl anlaşılır
- Demans ile Alzheimer arasındaki fark: vasküler, Lewy cisimcikli ve frontotemporal demans
- Alzheimer evreleri: hafif, orta ve son evre belirtileri
- Yürüyüşün faydaları: tempolu yürüyüş nedir, ne kadar yürümek gerekir
Sık sorulan sorular
Demanslı kişi etkinliğe katılmak istemezse ne yapılır?
Bir etkinliğe katılmak, işi bizzat yapmakla sınırlı değildir. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü'nün (NIA) bakım veren rehberine göre demanslı kişi için etkinliği yalnızca izlemek de daha keyifli olabilir. Yakınınız bir etkinlikten rahatsız oluyorsa ısrar etmek yerine başka bir etkinliği deneyebilirsiniz.
Müzik için müzik terapisti gerekir mi?
Müziğe dayalı uygulamaları inceleyen Cochrane derlemesi, yalnızca müzik terapisini değil, müzikten yararlanan çeşitli uygulamaları kapsar. Derlemedeki çalışmaların çoğu bakım kurumlarında ve grup hâlinde yürütülmüştür. Evde tanıdık şarkıları birlikte dinlemek ve onlara eşlik etmek ise NIA rehberinin de önerdiği kolay bir başlangıçtır.
Bakım veren olarak destek grubuna nasıl ulaşabilirim?
Sağlık Bakanlığı'nın demans klinik protokolü, hasta yakınlarının destek gruplarına katılmasını önerir. Bölgenizdeki seçenekler için aile hekiminize ya da bir nöroloji polikliniğine danışabilirsiniz. Alzheimer hastalığında belirtilerin evrelere göre nasıl değiştiğini ise Alzheimer evreleri yazımızda anlatıyoruz.
Kaynaklar
- T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (Revizyon). 2025. Klinik Protokol (PDF)
- Arvanitakis Z, Shah RC, Bennett DA. Diagnosis and Management of Dementia: Review. JAMA. 2019, 322(16):1589-1599. doi:10.1001/jama.2019.4782 PubMed kaydı
- Forbes D, Forbes SC, Blake CM, Thiessen EJ, Forbes S. Exercise programs for people with dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2015, (4):CD006489. doi:10.1002/14651858.CD006489.pub4 PubMed kaydı
- van der Steen JT, van der Wouden JC, Methley AM, et al. Music-based therapeutic interventions for people with dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2025, 3(3):CD003477. doi:10.1002/14651858.CD003477.pub5 PubMed kaydı
- ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA). Alzheimer's Caregiving Tips: Daily Activities. Temmuz 2012. NIA rehberi (arşiv, PDF)



