← Sağlık Kütüphanesi

Beyin Sağlığı · 7 dk okuma

Alzheimer'ın tedavisi bulundu mu? Anti-amiloid ilaçlar ve yan etkileri

İksir Editör Ekibi · Yayın:

Alzheimer için "tedavi bulundu" ya da "hastalığı yavaşlatan ilaç geldi" gibi bir haber gördüğünüzde hem umutlanmanız hem de bu haberin gerçekte ne anlama geldiğini merak etmeniz son derece doğaldır. Ne var ki bu tür başlıklar umudu büyütürken ilacın etkisinin ne kadar olduğunu, hangi riskleri beraberinde getirdiğini ve size ya da yakınınıza uygun olup olmadığını çoğu zaman söylemez. Bu soruların cevabı ise ilaçları inceleyen klinik çalışmaların ayrıntısında yatar.

İki anti-amiloid ilacın klinik çalışmalarında plaseboya göre daha az kötüleşmeyi gösteren infografik. Lekanemab 18 ayda 0,45 puan, donanemab 76 haftada 0,67 puan. Fark, 0 ile 18 arasında puanlanan CDR-SB ölçeğinde ölçülmüştür.
İlaç alan gruplarda plasebo alan gruplara göre görülen daha az kötüleşme, CDR-SB ölçeğinde (0–18 puan). Sayılar iki ayrı çalışmadan gelir ve birbiriyle doğrudan karşılaştırılmaz. Kaynak: lekanemab çalışması, N Engl J Med, 2023 · donanemab çalışması, JAMA, 2023.

Anti-amiloid ilaçlar hastalığı ne kadar yavaşlatır?

Alzheimer hastalığında beyinde amiloid adı verilen bir protein, plak denen kümeler hâlinde birikir. Lekanemab ve donanemab, bu amiloid birikimini hedef almak üzere geliştirilmiş antikor ilaçlardır ve anti-amiloid ilaçlar adını da bu özelliklerinden alır. Anti-amiloid ilaçların hastalığın erken evresindeki etkisi, klinik çalışmalarda hastalığın ağırlığını ölçen puanlarda küçük bir fark olarak ortaya çıkmıştır.

Lekanemabı inceleyen 18 aylık çalışmaya erken evre Alzheimer'ı olan 1.795 kişi katılmış, katılımcıların bir bölümüne lekanemab, diğerlerine ise görünüşte aynı olan ama etkin madde içermeyen bir uygulama, yani plasebo verilmiştir. Çalışmada hastalığın ağırlığı CDR-SB adlı ölçekle değerlendirilmiştir. CDR-SB, hafıza, günlük işler ve öz bakım gibi alanlardaki durumu 0 ile 18 arasında puanlayan bir ölçektir ve puan yükseldikçe hastalığın ağırlaştığını gösterir.

Lekanemab çalışmasında 18 ayın sonunda CDR-SB puanı plasebo grubunda 1,66, lekanemab grubunda ise 1,21 puan kötüleşmiş ve iki grup arasındaki fark 0,45 puan olmuştur. Çalışmanın yazarları bu 0,45 puanlık farkı, lekanemab grubunda orta düzeyde daha az gerileme olarak tanımlamıştır.

Alzheimer'da amiloidin yanı sıra sinir hücrelerinin içinde tau adlı bir başka protein de birikir. Donanemabı inceleyen ve yine erken evre Alzheimer'ı olan kişilerle yürütülen çalışmada, 76 haftanın sonunda aynı CDR-SB ölçeğinde donanemab ve plasebo grupları arasındaki fark, beyin görüntülemesinde tau proteininin düşük ya da orta düzeyde bulunduğu katılımcılarda 0,67 puan olmuştur.

Lekanemab ve donanemab ayrı çalışmalarda ve ayrı katılımcı gruplarında incelendiği için iki çalışmanın 0,45 ve 0,67 puanlık sonuçları birbiriyle doğrudan karşılaştırılamaz. Çalışmaların kimlerin desteğiyle yürütüldüğüne gelince, lekanemab çalışması Eisai ve Biogen şirketlerince finanse edilmiş, donanemab çalışmasının yazarları arasında ise ilacı geliştiren Eli Lilly şirketinin çalışanları yer almıştır.

Anti-amiloid ilaçların yan etkileri nelerdir?

Anti-amiloid ilaçların yan etkileri arasında en önemlisi, beyin görüntülemesinde saptanan ödem ya da sıvı birikimidir. Amiloid ilişkili görüntüleme anormallikleri, kısaca ARIA olarak bilinen bu yan etki, lekanemab çalışmasında lekanemab alan katılımcıların %12,6'sında görülmüştür. Donanemab çalışmasında ise ARIA, donanemab alanlarda %24,0, plasebo alanlarda %2,1 oranında görülmüş ve donanemab alan katılımcılardan 52'sinde belirti vermiştir.

Donanemab çalışmasında donanemab grubunda üç ölüm, plasebo grubunda ise bir ölüm tedaviyle ilişkili kabul edilmiştir. Donanemabın gerçek yaşamda güvenle kullanılabilmesi için bir uzman çalışma grubu, mevcut verileri ve uzman görüşünü bir araya getirerek görüş birliğiyle uygun kullanım önerileri hazırlamıştır. Donanemab uygun kullanım önerileri, ARIA riskini belirlemek için tedaviden önce Alzheimer riskiyle ilişkili APOE adlı genin hangi biçimlerinin taşındığını gösteren genetik testin, yani APOE genotiplemesinin yapılmasını, tedavi süresince de düzenli aralıklarla kontrol MR görüntülemesi çekilmesini öngörür.

Anti-amiloid ilaçlara kimler uygundur?

Anti-amiloid ilaçlar, hastalığın erken evresindeki kişiler için uygun bulunmuştur. Alzheimer'ın erken evresi, hafıza ve düşünme sorunlarının fark edildiği ama kişinin günlük yaşamını büyük ölçüde sürdürebildiği hafif bilişsel bozukluk dönemini ve bu sorunların günlük yaşamı etkilemeye başladığı hafif demans dönemini kapsar.

Donanemab uygun kullanım önerilerine göre tedaviye uygun aday, hafif bilişsel bozukluğu ya da hafif demansı olan, 30 puan üzerinden değerlendirilen kısa bir bilişsel tarama testi olan MMSE'de 20 ile 30 arasında puan alan ve beyindeki amiloid birikimi PET adı verilen görüntüleme yöntemiyle ya da belden alınan beyin omurilik sıvısının incelenmesiyle doğrulanmış kişidir. Beyin görüntülemesinde dörtten fazla küçük kanama izi (mikrokanama) ya da beynin dış katmanı olan korteksin yüzeyinde demir birikimi (kortikal yüzeyel siderozis) bulunan kişiler ile bilişsel sorunlarına beyin damarlarındaki hastalığın belirgin katkıda bulunduğu kişiler için ise donanemab uygun görülmez.

Uygunluk ölçütlerinin gerçek yaşamda kaç kişiye uyduğunu inceleyen ve farklı etnik kökenlerden insanların katıldığı toplum temelli bir izlem çalışmasında, hafıza ve düşünme sorunları olan 513 kişiden yalnızca %15'i lekanemab ya da donanemab için yayımlanmış uygunluk ölçütlerini karşılamıştır.

Türkiye'de hekimlere yol gösteren Sağlık Bakanlığı'nın Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü, ruhsatı ve onaylı bir kullanım alanı (endikasyonu) bulunmayan tedavi yöntemlerinin demanslı hastalara önerilmediğini belirtir. Lekanemab ve donanemabın Türkiye'deki ruhsat, erişim ve geri ödeme koşullarını bu nedenle nöroloji hekiminize ya da eczacınıza sorabilirsiniz.

Bugün Alzheimer için hangi ilaçlar kullanılıyor?

Anti-amiloid ilaçlar hastalığın ilerleyişini yavaşlatmayı hedeflerken, Alzheimer'da bugün kullanılan kolinesteraz inhibitörleri ve memantin belirtileri hafifletmeyi amaçlar. Kolinesteraz inhibitörleri, sinir hücreleri arasındaki iletişimde görev alan asetilkolin adlı maddenin beyinde yıkılmasını yavaşlatan ilaçlardır ve donepezil bu gruptaki ilaçlardan biridir. Memantin ise farklı bir yoldan etki eden ayrı bir ilaçtır.

Cochrane derlemeleri, uluslararası Cochrane ağının bir konudaki çalışmaları belirli bir yöntemle toplayıp birlikte değerlendirdiği kapsamlı incelemelerdir. Donepezili inceleyen 30 çalışmayı bir araya getiren bir Cochrane derlemesinde donepezil alan hastalar, 26 haftanın sonunda hafıza ve düşünme gibi bilişsel işlevleri ölçen ölçeklerde plasebo alanlara göre küçük bir üstünlük göstermiştir. Bilişsel işlevleri 0 ile 70 arasında puanlayan ADAS-Cog ölçeğinde fark 2,67 puan, daha önce andığımız MMSE testinde ise 1,05 puan olmuştur. Davranış belirtileri ve yaşam kalitesi bakımından iki grup arasında fark görülmemiştir.

Sağlık Bakanlığı'nın klinik protokolü, hastalığın erken evresinde bir kolinesteraz inhibitörü kullanılmasını, orta evrede ise buna memantin eklenmesini önerir ve bu ilaç tedavisinin yalnızca hastalığın evresine bakılarak kesilmemesini ister. Kullandığınız ya da yakınınızın kullandığı ilacı bırakma veya değiştirme kararını hekiminizle istişare ederek vermeniz en doğrusudur.

"Tedavi bulundu" haberleri nasıl okunur?

Bir haberde "tedavi bulundu" ya da "%27 yavaşlatıyor" gibi bir ifadeyle karşılaştığınızda, ilacın hangi evredeki hastalarda denendiğine, hastalık ölçeğindeki gerçek puan farkına, yan etki oranlarına, kimlerin tedaviye uygun olduğuna ve ilacın bulunduğunuz ülkede ruhsatlı olup olmadığına bakmanız, haberi doğru değerlendirmeniz için yeterlidir. Örneğin lekanemab çalışmasının sonuçlarından hesaplanan yaklaşık %27'lik oran, plasebo grubunda 18 ayda görülen 1,66 puanlık kötüleşmenin lekanemab grubunda 1,21 puana inmesini göreli olarak, yani plasebo grubundaki kötüleşmeye oranlayarak ifade eder. İki grup arasındaki mutlak fark ise 0,45 puandır.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Anti-amiloid ilaçlar yalnızca hastalığın erken evresinde incelendiği için, kendinizde ya da bir yakınınızda hafıza veya düşünme sorunları fark ettiğinizde hekime başvurmayı ertelememeniz bilhassa önemlidir. Başvuru, tanı ve testler için Alzheimer testi nasıl yapılır, erken belirtiler için Alzheimer belirtileri, hastalığın evreleri için Alzheimer evreleri yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Anti-amiloid ilaç kullanıyorsanız, ARIA'nın bazı kişilerde belirti verebildiğini göz önünde bulundurarak yeni başlayan ya da ağırlaşan her belirtiyi bekletmeden tedavinizi yürüten merkeze bildirmeniz önemlidir. Alzheimer'ın belirtileri genellikle aylar ve yıllar içinde yavaş yavaş ilerler, konuşmanın birdenbire bozulması, yüzde sarkma ya da bir kolda ani güçsüzlük ise acil bir duruma işaret edebilir. Bu ani belirtileri kendinizde ya da yakınınızda fark ederseniz, anti-amiloid ilaç kullanılıyor olsun ya da olmasın, lütfen beklemeden 112'yi arayın.

Hastalık ortaya çıkmadan önce riski azaltmak için atabileceğiniz, kanıta dayanan adımları ise Alzheimer nasıl önlenir yazımızda anlatıyoruz.

Aracımız

Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. van Dyck CH, Swanson CJ, Aisen P, et al. Lecanemab in Early Alzheimer's Disease. N Engl J Med. 2023, 388(1):9-21. doi:10.1056/NEJMoa2212948 van Dyck et al., PubMed kaydı
  2. Sims JR, Zimmer JA, Evans CD, et al. Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease: The TRAILBLAZER-ALZ 2 Randomized Clinical Trial. JAMA. 2023, 330(6):512-527. doi:10.1001/jama.2023.13239 Sims et al., PubMed kaydı
  3. Rabinovici GD, Selkoe DJ, Schindler SE, et al. Donanemab: Appropriate use recommendations. J Prev Alzheimers Dis. 2025, 12(5):100150. doi:10.1016/j.tjpad.2025.100150 Rabinovici et al., PubMed kaydı
  4. Trudel L, Therriault J, Macedo AC, et al. Eligibility for anti-amyloid treatment in a multiethnic community-based study. Alzheimers Dement (Amst). 2026, 18(2):e70314. doi:10.1002/dad2.70314 Trudel et al., PubMed kaydı
  5. Birks JS, Harvey RJ. Donepezil for dementia due to Alzheimer's disease. Cochrane Database Syst Rev. 2018, 6(6):CD001190. doi:10.1002/14651858.CD001190.pub3 Birks ve Harvey, PubMed kaydı
  6. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Alzheimer ve Diğer Demans Hastalıkları Klinik Protokolü (Revizyon 01). Ağustos 2025. Klinik Protokol (PDF)