Akşam bir fincan sıcak çayla günü kapatmak, çoğumuz için uykuya hazırlanmanın sevilen bir yoludur. Papatya ya da kediotu içeren bir çayın uykuya katkısını merak ederken, aslında işe yarayanın bitkinin kendisi mi yoksa o sakin an mı olduğunu da sormuş oluruz. Bilimsel çalışmaların bu konuda ne söylediğini bilmek, bu çaylardan beklentinizi yerli yerine oturtur ve akşam rutininizi bilinçle kurmanıza yardımcı olur.
Uyku çayı uykusuzluğa iyi gelir mi?
Uyku çayı adıyla satılan karışımların uykuya etkisi hakkında bildiklerimiz, içlerindeki papatya ve kediotu gibi bitkiler üzerine yapılmış çalışmalardan gelir. Araştırmacılar bir bitkinin kendi etkisini, akşamları sıcak bir içecekle dinlenmenin verdiği rahatlamadan ayırabilmek için bitkiyi görünüşte aynı ama etkin madde içermeyen bir benzeriyle, yani plaseboyla karşılaştırır. Uykusuzluğu olan toplam 1.602 kişiyle yürütülmüş ve katılımcıların gruplara kurayla ayrıldığı 14 randomize kontrollü çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde kediotu, papatya, kava ve wuling adlı bitkisel ürünler incelenmiştir. Bu meta-analizde bitkisel ürünler ile plasebo arasında 13 klinik ölçütün hiçbirinde istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamış, yazarlar da bu sonuçtan hareketle bitkisel ürünlerin uykusuzlukta kullanılmasını destekleyecek yeterli kanıt bulunmadığı kanaatine varmıştır.
Nitekim uykusuzluğun tanı ve tedavisinde hekimlere yol gösteren ve 2023'te güncellenen Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu da bitkisel ürünleri, kılavuzdaki adıyla fitoterapötikleri, uykusuzluk tedavisi için önermez.
Kediotu çayı uyku için işe yarar mı?
Kediotu (valerian), uyku için en çok kullanılan bitkisel ürünlerden biridir. Konudaki çalışmaları belirli bir yöntemle tarayıp değerlendiren sekiz sistematik derlemeyi tek çatı altında toplayan 2024 tarihli bir şemsiye derleme, kediotunun uykusuzlukta etkili olduğunu gösteren bir kanıt bulmamıştır. Bu şemsiye derlemeye göre çalışmalara katılan kişilerin kendi bildirdiği uyku kalitesinde bir iyileşme görülmüş, kişinin hissine değil ölçüme dayanan nesnel verilerle ise bu iyileşme gösterilememiştir. Derlemenin yazarları kediotunun güvenliğini de olumlu değerlendirmiştir. Öte yandan bitkisel ürünleri inceleyen 14 çalışmalık uykusuzluk meta-analizinde, kediotu alan grupta kişi başına düşen yan etki sayısı plasebo grubuna göre daha yüksek bulunmuştur.
Papatya çayı uykuya iyi gelir mi?
Papatya üzerine yapılan çalışmalar, kediotuna göre biraz daha olumlu bir tablo çizer. 12 randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analizde, papatya verilen kişilerde uyku kalitesini puanlayan ölçeklerde anlamlı bir iyileşme görülmüştür. Aynı meta-analizde uykusuzluğun şiddetini ölçen tek çalışmada anlamlı bir değişim saptanmamış, bildirilen yan etkiler ise hafif düzeyde kalmıştır.
Papatya çayının kendisini inceleyen bir çalışmada ise doğum yapmış ve uyku sorunu yaşayan 80 kadın kurayla iki gruba ayrılmış, gruplardan biri 2 hafta boyunca papatya çayı içerken diğer grup plasebo bir çay yerine yalnızca olağan bakımını almıştır. Papatya çayı içen kadınlarda fiziksel belirtiler yüzünden uykudan verim alamamayı ölçen puan, çay içmeyen kadınlara göre daha düşük bulunmuş, 4 hafta sonraki ölçümde ise iki grup arasındaki fark kalmamıştır.
| Çay bitkisi | Bulgu | Dayandığı çalışmalar |
|---|---|---|
| Kediotu | Kişinin bildirdiği uyku kalitesinde iyileşme, nesnel ölçümde gösterilememiş. Uykusuzluk için etkililik kanıtı yok. | Sekiz sistematik derlemeyi bir araya getiren şemsiye derleme |
| Papatya | Uyku kalitesi ölçeklerinde iyileşme, uykusuzluk şiddetinde değişim yok. | 12 randomize çalışmanın meta-analizi ve doğum yapmış 80 kadınla yapılan randomize çalışma |
| Hazır uyku çayı karışımları | Piyasadaki hazır karışımları sınayan yeterli araştırma bulunmuyor. | Karışımların içindeki papatya ve kediotu gibi bitkiler üzerine yapılan çalışmalar |
Uyku çayı içerken nelere dikkat edilmeli?
Uyku çayı seçerken bilhassa kafeini göz önünde bulundurmak gerekir, çünkü siyah ve yeşil çay kafein içerir ve akşam saatlerinde içildiğinde uykuya dalmayı zorlaştırabilir. Seçtiğiniz çayın kafein içermediğinden emin olmak için etiketteki içerik listesine göz atabilirsiniz. Gebelik ve emzirme döneminde, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da papatya gibi bitkilere alerjiniz varsa, herhangi bir bitkisel çayı hekiminiz ya da eczacınızla istişare ederek seçmeniz yerinde olur.
Uykunuz için daha etkili ne yapabilirsiniz?
Uyku çayı akşam rutininizin keyifli bir parçası olarak kalabilir, ancak kronik uykusuzlukta kanıtı en güçlü yaklaşım, uykuyla ilgili düşünce ve alışkanlıkları ele alan ve uykusuzluk için uyarlanmış bilişsel davranışçı terapidir (BDT-İ). Bitkisel ürünleri önermeyen 2023 tarihli Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu, BDT-İ'yi her yaştan yetişkinde ilk sırada başvurulacak tedavi olarak önerir. BDT-İ'nin adımlarını Uykusuzluk nasıl geçer yazısında, uyku saatlerinizi yerine oturtmanın yollarını ise Uyku düzeni nasıl düzeltilir yazısında bulabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Uyku sorununuz haftalardır sürüyor ve gündüzleri yorgunluğa ya da dikkat dağınıklığına yol açıyorsa, çay denemeyi sürdürmeden önce bu durumun nedenini hekiminizle konuşmanız yerinde olur. Horlama, uykuda nefesin duraklaması ya da bacaklarda huzursuzluk gibi belirtileriniz varsa bunları da hekiminizle paylaşın, çünkü bu belirtiler ayrıca değerlendirilmesi gereken durumlardır. Hangi hekime başvurabileceğinizi Uykusuzluk için hangi doktora gidilir yazısında anlattık.
İlgili yazılar ve araçlar
- Uyku için hangi magnezyum? Glisinat, sitrat ve kanıtın gerçek düzeyi
- Uyku jelibonu nedir, zararlı mı? İçindekiler ve kanıt
- Melatonin ne işe yarar? Zamanlama sinyali olarak melatonin ve doğal yollar
- Uykusuzluk neden olur? Nedenleri ve eşlik eden sağlık sorunları
- Uykusuzluk nasıl geçer? İlaçsız tedavi (BDT-İ) ve kanıta dayalı adımlar
- Uyku düzeni nasıl düzeltilir? Kaç günde oturur, hiç uyumamak işe yarar mı?
- Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Leach MJ, Page AT. Herbal medicine for insomnia: A systematic review and meta-analysis. Sleep Med Rev. 2015, 24:1-12. doi:10.1016/j.smrv.2014.12.003 · PubMed
- Valente V, Machado D, Jorge S, Drake CL, Marques DR. Does valerian work for insomnia? An umbrella review of the evidence. Eur Neuropsychopharmacol. 2024, 82:6-28. doi:10.1016/j.euroneuro.2024.01.008 · PubMed
- Hieu TH, Dibas M, Surya Dila KA, et al. Therapeutic efficacy and safety of chamomile for state anxiety, generalized anxiety disorder, insomnia, and sleep quality: A systematic review and meta-analysis of randomized trials and quasi-randomized trials. Phytother Res. 2019, 33(6):1604-1615. doi:10.1002/ptr.6349 · PubMed
- Chang SM, Chen CH. Effects of an intervention with drinking chamomile tea on sleep quality and depression in sleep disturbed postnatal women: a randomized controlled trial. J Adv Nurs. 2016, 72(2):306-315. doi:10.1111/jan.12836 · PubMed
- Riemann D, Espie CA, Altena E, et al. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023, 32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035 · PubMed



