Tahlilde kolesterolünüz yüksek çıktığında çoğu zaman ilk baktığınız yer mutfak dolabınız olur. Çevrenizden gelen öneriler yulaftan limonlu suya kadar uzanır ve bu önerilerin hangisinin gerçekten işe yaradığını ayırt etmek hiç de kolay değildir. Oysa mutfaktaki seçimlerinizin, halk arasında kötü kolesterol olarak bilinen LDL kolesterolü ne ölçüde etkilediğini bilmek, emeğinizi en çok karşılık bulacağı yere yöneltmenizi sağlar.
Kolesterolü düşüren yiyecekler hangileri ve etkileri ne kadar büyük?
Yulaf, baklagil, kuruyemiş ve bitki sterolünün LDL kolesterol üzerindeki ortalama etkisi, katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı randomize kontrollü çalışmalarda ölçülmüştür. Her besin grubu için bu randomize çalışmaların sonuçları, pek çok çalışmanın verisini tek bir analizde birleştiren meta-analizlerde bir araya getirilmiş, doymuş yağı azaltmanın etkisi de aynı yöntemle değerlendirilmiştir.
Aşağıdaki tablodaki yulaf satırı, yulafta bulunan ve suda çözünen bir lif türü olan beta-glukanla yapılan çalışmalara dayanır. Bitki sterolleri ve stanolleri ise bitkilerde doğal olarak bulunan, yapıca kolesterole benzeyen ve bazı gıdalara ayrıca eklenen maddelerdir. Besin gruplarının her birinin etkisi tek başına küçük görünse de birlikte kullanıldıklarında dikkate değer bir fark ortaya çıkar.
| Besin grubu | Araştırmada ölçülen LDL değişimi | Kanıt | Mutfaktan örnekler |
|---|---|---|---|
| Yulaf (beta-glukan lifi) | Günde en az 3 g beta-glukan içeren beslenmede 0,25 mmol/L (9,7 mg/dL) düşüş | 28 randomize çalışmanın meta-analizi | Yulaf ezmesi, yulaf kepeği |
| Baklagil | Günde yaklaşık bir porsiyonla (ortanca 130 g) 0,17 mmol/L (6,6 mg/dL) düşüş | 26 randomize çalışma, 1.037 katılımcı | Nohut, mercimek, kuru fasulye |
| Kuruyemiş | Günde bir porsiyon (28,4 g) başına 4,8 mg/dL düşüş | 61 randomize çalışma, 2.582 katılımcı | Ceviz, fındık, badem, antep fıstığı |
| Bitki sterolü ve stanolü | Günde 0,6–3,3 g alımlarda ortalama %6–12 düşüş | 124 çalışmanın meta-analizi | Etiketinde bitki sterolü ya da stanolü yazan zenginleştirilmiş ürünler |
| Doymuş yağı azaltmak | Kolesterolde küçük düşüşler, en az iki yıl süren çalışmalarda kalp-damar olaylarında %21 azalma | 15 randomize çalışma, yaklaşık 59 bin katılımcı | Tereyağı, yağlı et ve işlenmiş et yerine ceviz, balık ve sıvı bitkisel yağlar |
Kuruyemiş çalışmalarını birleştiren meta-analizde kuruyemişin etkisi, ceviz ya da badem gibi türe göre belirgin biçimde değişmemiş, günde 60 g ve üzerinde tüketildiğinde ise daha güçlü bulunmuştur. Yulaf beta-glukanı çalışmalarını birleştiren meta-analizde de başlangıçta LDL'si daha yüksek olan kişilerde düşüşün daha belirgin olduğu görülmüştür.
Besinleri bir araya getiren portföy diyeti LDL'yi ne kadar düşürür?
Kolesterolü düşüren besinlerin birlikte kullanıldığında neler sağlayabileceği, Kanada'nın Ontario eyaletindeki Toronto kentinde kolesterolü yüksek 46 yetişkinle (ortalama yaş 59) yapılmış randomize kontrollü bir çalışmada sınanmıştır. Çalışmanın merkezindeki portföy diyeti, bitki sterolünü, soya proteinini, lifli besinleri ve bademi aynı menüde bir araya getiren bir beslenme düzenidir. Katılımcılar üç gruba ayrılmış ve bir ay boyunca bir grup doymuş yağı çok düşük bir kontrol diyeti uygulamış, ikinci grup aynı diyetin yanında kolesterol düşürücü bir ilaç olan statini (bu çalışmada lovastatin) kullanmış, üçüncü grup ise portföy diyetiyle beslenmiştir.
Bir ayın sonunda LDL kolesterol kontrol grubunda %8,0, statin grubunda %30,9, portföy diyeti grubunda ise %28,6 düşmüştür. Statin grubundaki düşüşle portföy diyeti grubundaki düşüş arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Vücuttaki iltihaplanmanın, tıptaki adıyla enflamasyonun bir göstergesi olan C-reaktif protein de statin ve portföy diyeti gruplarında benzer oranda azalmıştır.
Portföy diyetinin dört bileşenini birden uygulamak günlük hayatta kuşkusuz emek ister. Bu nedenle kolesterolü düşüren besinleri menünüze adım adım eklemek, hem daha kolay sürdürülebilen hem de portföy diyeti çalışmasının mantığıyla uyumlu bir yoldur.
Menüye üç besin eklenirse LDL ne kadar düşer?
Besin gruplarının tablodaki ortalama etkilerinin günlük hayatta ne anlama geldiğini görmek için LDL kolesterolü 160 mg/dL olan varsayımsal bir kişiyi ele alalım. Bu kişi menüsüne her gün yulaftan beta-glukan lifi (9,7 mg/dL), bir porsiyon baklagil (6,6 mg/dL) ve bir porsiyon kuruyemiş (4,8 mg/dL) eklediğinde, araştırmalarda ölçülen ortalamaların toplamı yaklaşık 21 mg/dL eder ve kişinin LDL'si kâğıt üzerinde yaklaşık 139 mg/dL'ye iner.
Bu örnek hesabı size yalnızca bir büyüklük fikri vermek için hazırladık, zira besinlerin etkileri birebir toplanmayabileceği gibi sizin sonucunuz da araştırma ortalamalarının altında ya da üstünde çıkabilir.
Doymuş yağın yerine ne koymak gerekir?
Tereyağı, yağlı et ve işlenmiş et gibi doymuş yağdan zengin besinleri azaltmanın yararı, bu besinlerin yerine ne koyduğunuza da bağlıdır. Sağlık araştırmalarını sistematik biçimde derleyen uluslararası Cochrane ağının 15 randomize çalışmayı bir araya getiren derlemesine göre, doymuş yağdan alınan kalorinin yerine ceviz, balık ve ayçiçek yağı gibi sıvı bitkisel yağlarda bol bulunan çoklu doymamış yağı ya da karbonhidratı koymak yararlı bir yol olarak görünmektedir.
Doymuş yağ yerine bitkisel yağlara, balığa ve kuruyemişe yer veren Akdeniz tarzı bir beslenme düzenini ayrıntısıyla görmek isterseniz Akdeniz diyeti nedir? yazımıza göz atabilirsiniz.
Limonlu su, su içmek ve kolesterolün zararsız olduğu iddiası hakkında ne biliyoruz?
Limonlu su kolesterolü düşürür mü?
Limonlu suyun kolesterolü düşürdüğünü gösteren yeterli insan araştırması henüz bulunmamaktadır. Limonlu su size keyif veriyorsa içmeyi sürdürebilirsiniz, kolesterolünüz için ise esas emeğinizi yulaf, baklagil ve kuruyemiş gibi LDL üzerindeki etkisi araştırmalarla ölçülmüş besinlere ayırmanız daha verimli olur.
Çok su içmek kolesterole iyi gelir mi?
Kolesterolü düşürmek için etkisi araştırmalarla ölçülmüş adımlar, bu yazıda ele aldığımız besinler ve doymuş yağı azaltmak gibi beslenme değişiklikleridir. Su ise şekerli içeceklerin yerine geçtiğinde genel beslenme kalitenize katkı sağlayabilir.
Kolesterol zararsız mıdır?
Kandaki LDL kolesterolün damar sertliğine neden olduğu, Avrupa Ateroskleroz Derneği'nin uzman kurulunun hazırladığı bir uzlaşı bildirisiyle ortaya konmuştur. Uzlaşı bildirisi, uzmanların bir konudaki kanıtı birlikte değerlendirip ortak görüşlerini yazdığı bir belgedir ve Avrupa Ateroskleroz Derneği'nin bu bildirisi, genetik çalışmaları, kişileri yıllarca izleyen gözlemsel çalışmaları ve klinik çalışmaları kapsayan 200'den fazla çalışmanın ve 2 milyondan fazla katılımcının verisine dayanır.
Yumurta gibi besinlerle aldığımız kolesterol ise kandaki LDL kolesterolden ayrı bir konudur. Amerikan Kalp Derneği'nin besinle alınan kolesterol üzerine hazırladığı bilimsel değerlendirmeye göre, birçok ülkede yapılan gözlemsel çalışmaların çoğu besinle alınan kolesterol ile kalp-damar hastalığı arasında belirgin bir ilişki bulmamıştır. Katılımcıların beslenmesinin bilerek değiştirildiği müdahale çalışmalarının çoğunda ise ortalamanın üzerindeki kolesterol alımı, kanda yüksek LDL ile ilişkilendirilmiştir. Amerikan Kalp Derneği bu nedenle tek tek besinlerin kolesterol miktarını saymak yerine meyve, sebze, tam tahıl, kuruyemiş ve sıvı bitkisel yağlara ağırlık veren bir beslenme düzenine, örneğin Akdeniz tarzı beslenmeye ya da yüksek tansiyonu önlemek için geliştirilen DASH diyetine odaklanmayı önerir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
İlaç kullanıyorsanız bu yazıda anlattığımız beslenme adımlarını ilacınızla birlikte sürdürebilirsiniz, ilacınızda bir değişiklik düşünüyorsanız ise bunu mutlaka önce hekiminizle istişare edin. Etiketinde bitki sterolü ya da stanolü yazan zenginleştirilmiş ürünleri kullanmaya başlamadan önce de, bilhassa düzenli ilaç kullanıyorsanız, hekiminizle konuşabilirsiniz. Kuruyemiş ya da baklagil alerjiniz varsa bu besinleri menünüze eklemeden önce hekiminize başvurun.
LDL değeriniz beslenme adımlarına rağmen yüksek kalmaya devam ediyorsa ya da ailenizde erken yaşta kalp hastalığı varsa hekiminiz yaşam tarzı adımlarının yanında başka seçenekleri de göz önünde bulundurabilir. Göğsünüzde sıkışma ya da baskı, kolunuza yayılan bir ağrı veya nefes darlığı hissederseniz, bu belirtiler bir kalp krizinin habercisi olabileceğinden lütfen beklemeden 112'yi arayın. Kalp krizinin belirtilerini Kalp krizi belirtileri nelerdir? yazımızda ayrıntısıyla bulabilirsiniz.
İlgili araç ve yazılarımız
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Jenkins DJA, Kendall CWC, Marchie A, et al. Effects of a dietary portfolio of cholesterol-lowering foods vs lovastatin on serum lipids and C-reactive protein. JAMA. 2003;290(4):502-510. doi:10.1001/jama.290.4.502 · PubMed 12876093
- Whitehead A, Beck EJ, Tosh S, Wolever TMS. Cholesterol-lowering effects of oat β-glucan: a meta-analysis of randomized controlled trials. Am J Clin Nutr. 2014;100(6):1413-1421. doi:10.3945/ajcn.114.086108 · PubMed 25411276
- Ha V, Sievenpiper JL, de Souza RJ, et al. Effect of dietary pulse intake on established therapeutic lipid targets for cardiovascular risk reduction: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. CMAJ. 2014;186(8):E252-E262. doi:10.1503/cmaj.131727 · PubMed 24710915
- Del Gobbo LC, Falk MC, Feldman R, Lewis K, Mozaffarian D. Effects of tree nuts on blood lipids, apolipoproteins, and blood pressure: systematic review, meta-analysis, and dose-response of 61 controlled intervention trials. Am J Clin Nutr. 2015;102(6):1347-1356. doi:10.3945/ajcn.115.110965 · PubMed 26561616
- Ras RT, Geleijnse JM, Trautwein EA. LDL-cholesterol-lowering effect of plant sterols and stanols across different dose ranges: a meta-analysis of randomised controlled studies. Br J Nutr. 2014;112(2):214-219. doi:10.1017/S0007114514000750 · PubMed 24780090
- Hooper L, Martin N, Jimoh OF, Kirk C, Foster E, Abdelhamid AS. Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease. Cochrane Database Syst Rev. 2020;5(5):CD011737. doi:10.1002/14651858.CD011737.pub2 · PubMed 32428300
- Carson JAS, Lichtenstein AH, Anderson CAM, et al. Dietary Cholesterol and Cardiovascular Risk: A Science Advisory From the American Heart Association. Circulation. 2020;141(3):e39-e53. doi:10.1161/CIR.0000000000000743 · PubMed 31838890
- Ference BA, Ginsberg HN, Graham I, et al. Low-density lipoproteins cause atherosclerotic cardiovascular disease. 1. Evidence from genetic, epidemiologic, and clinical studies. A consensus statement from the European Atherosclerosis Society Consensus Panel. Eur Heart J. 2017;38(32):2459-2472. doi:10.1093/eurheartj/ehx144 · PubMed 28444290



