← Sağlık Kütüphanesi

Stres · 6 dk okuma

Tükenmişlik sendromu nasıl geçer? Toparlanma, ne kadar sürer, ne zaman uzmana gidilir

Tatilden dinlenmiş olarak döndüğünüz hâlde birkaç gün sonra kendinizi yine aynı bitkinliğin içinde buluyorsanız, sorunun kaynağı yalnızca dinlenme eksikliği olmayabilir. İş yaşamının uzun süreli yükü altında gelişen tükenmişlikten toparlanmak tek bir adımla değil, birkaç alanda birden yapılan küçük değişikliklerle mümkün olur. Hangi adımların daha çok işe yaradığını bilmek, zaten azalmış olan enerjinizi esas fark yaratacak yere ayırmanıza yardım eder.

Hekimlerde tükenmişliği azaltmaya yönelik müdahaleleri karşılaştıran çubuk grafik. Çalışma koşullarına yönelik müdahalelerin etki büyüklüğü 0,45, kişiye yönelik müdahalelerin etki büyüklüğü 0,18'dir.
Hekimlerde tükenmişliği azaltan müdahalelerin etki büyüklüğü (değer büyüdükçe etki artar). Kaynak: hekimlerde tükenmişlik müdahaleleri meta-analizi, JAMA Internal Medicine, 2017.

Tükenmişlik sendromu nasıl geçer?

Tükenmişlik, iş yerindeki süregelen strese uzun süre maruz kalmanın ardından gelişen ve kendini enerjinin tükenmesi, işe karşı giderek artan bir mesafe ve işte eskisi kadar etkili olamama duygusu olmak üzere üç temel belirtiyle gösteren bir durumdur. Tükenmişlikten toparlanmanın iki ayrı yolu vardır. Bunlardan biri işin koşullarını değiştirmek, öteki ise kendinizi korumaya yönelik kişisel adımlar atmaktır.

Tükenmişlik üzerine yapılan araştırmaları değerlendiren bir derlemeye göre bu araştırmaların çoğu bugüne kadar kişiye yönelik stratejilere odaklanmıştır, oysa tükenmişliğin nedenleri büyük ölçüde iş yükü, kararlar üzerindeki söz hakkı ve iş yerindeki destek gibi iş yaşamının koşullarında aranır. Aşağıdaki adımları, işin koşullarını değiştirmeye ve kendinizi korumaya yönelik iki toparlanma yolunun her birinde denemeye değer öneriler olarak okuyabilirsiniz.

İş yükü ve çalışma düzeninde ne değişebilir?

Hekimlerde tükenmişliği azaltmak için denenen müdahaleleri inceleyen çalışmaların sonuçlarını ortak bir hesaplamada birleştiren bir meta-analizde, bu müdahaleler tükenmişlikte küçük ama istatistiksel olarak anlamlı, yani tesadüfle açıklanması güç bir azalma sağlamıştır. Aynı meta-analizde iş yükü ve çalışma düzeni gibi çalışma koşullarını hedefleyen müdahalelerin etkisi, hekimin kendisine yönelik müdahalelerin etkisinden daha büyük bulunmuştur. Bir müdahalenin tükenmişliği ne ölçüde azalttığını gösteren ve büyüdükçe daha güçlü bir etkiye işaret eden etki büyüklüğü, çalışma koşullarına yönelik müdahalelerde 0,45, kişiye yönelik müdahalelerde ise 0,18 olarak hesaplanmıştır.

Tükenmişlik uzun süreli iş stresinin ardından geliştiği için iş stresini önlemeye yönelik çalışmalar da yol gösterir. Sağlık araştırmalarını sistematik bir yöntemle derleyen uluslararası Cochrane ağının, sağlık çalışanlarında iş stresini önlemeye yönelik çalışmaları değerlendiren derlemesinde, iki küçük çalışmada kesintisiz çalışma yerine hafta sonu molası veren çalışma çizelgelerinin stresi azalttığı görülmüştür.

Hekimlerle yapılan meta-analizde ve sağlık çalışanlarıyla yapılan Cochrane derlemesinde öne çıkan, işin koşullarını düzeltmeye dayanan yaklaşım, başka işlerde çalışanlar için de yol gösterici olabilir. Kendi işinizde bu yaklaşımı hayata geçirmek için atabileceğiniz somut adımları aşağıda sıraladık.

  • İş yükünüzü ve önceliklerinizi yöneticinizle açıkça konuşmak ve hangi görevlerin ertelenebileceğini birlikte belirlemek.
  • Kararlar üzerinde söz hakkınızı artıracak küçük düzenlemeler talep etmek, örneğin çalışma saatlerinizi ya da görev dağılımını netleştirmek.
  • Mümkünse hafta içinde kesintisiz dinlenebileceğiniz saatler ve düzenli izin günleri planlamak.

Kişisel adımlar işe yarar mı?

Hekimlerle yapılan meta-analizde kişiye yönelik müdahalelerin etkisi daha küçük kalmış olsa da kişisel adımlar toparlanmada yine de değerli bir yer tutar. Nitekim sağlık çalışanlarındaki iş stresini inceleyen Cochrane derlemesinde, stres yaratan düşünce ve davranış kalıplarını fark edip değiştirmeyi öğreten bilişsel davranışçı eğitim, bir aydan uzun süren izlemde hiçbir müdahale yapılmayan gruba göre stresi azaltmıştır. Kişisel adımlar arasında bilhassa iş dışındaki sınırlarınızı korumak, uykunuzu düzene sokmak ve destek almak akla yatkın başlangıçlardır.

  • Sınır koymak: Mesai bittikten sonra e-postalara ve mesajlara hangi saatlerde bakacağınızı önceden belirleyin.
  • Uyku: Düzenli bir uyku saati, enerjinizi yeniden toplamanız için destekleyici bir zemin hazırlar. Uyku düzeninin nasıl düzeltildiğini ayrı bir yazımızda anlattık.
  • Destek: Yaşadıklarınızı güvendiğiniz biriyle paylaşın ve iş arkadaşlarınızla ilişkilerinizi güçlendirmeye özen gösterin.
  • Gevşeme: Cochrane derlemesinde masaj gibi bedensel gevşeme yöntemleri sağlık çalışanlarında stresi azaltmıştır. Gün içindeki kısa süreli stres anları için anlık stres yönetimi araçlarımıza da göz atabilirsiniz.

Tatil ve izin tükenmişliği geçirir mi?

Dinlenmek toparlanmanın vazgeçilmez bir parçasıdır, ne var ki tek başına yeterli olmayabilir. Yazının başında değindiğimiz gibi tükenmişliğin nedenleri büyük ölçüde iş yükü, söz hakkı ve destek gibi işin koşullarında aranır ve izinden sonra koşulları hiç değişmemiş bir işe, aynı yükün altına dönmek bitkinliğin geri gelmesine yol açabilir. Bu nedenle izin döneminizi, dinlenmenin yanı sıra işe dönüşte neleri farklı yapacağınızı sakin bir kafayla planlamak için de değerlendirebilirsiniz.

İlk iki hafta için küçük bir başlangıç planı

İşin koşullarına ve kişisel alışkanlıklarınıza yönelik önerileri ilk iki hafta içinde aşağıdaki sırayla hayata geçirebilirsiniz.

  1. Bitkinliğinizin en yoğun olduğu saatleri ve işte sizi en çok yoran iki durumu birkaç gün boyunca not edin.
  2. Tuttuğunuz notları, yöneticinizle ya da insan kaynakları biriminizle yapacağınız görüşmeye hazırlanırken kullanın.
  3. Güvendiğiniz bir kişiye yaşadıklarınızı anlatın.
  4. Uyku saatlerinizi ve mesai sonrası sınır saatlerinizi sabitleyin.

Tükenmişlik sendromu ne kadar sürer?

Toparlanmanın süresi kişiden kişiye, kişinin durumuna ve işindeki koşullara göre değişir. İsveç'te uzman bir stres kliniğine yönlendirilmiş 232 hastayı 18 ay boyunca izleyen bir çalışmada, birden fazla yöntemi bir arada kullanan, çok bileşenli denen bir tedaviye rağmen hastaların yaklaşık üçte birinde, doldurdukları tükenmişlik anketinin puanları 18. ayın sonunda hâlâ klinik tanıyla uyumlu kabul edilen eşiğin üzerinde kalmıştır. Tükenmişliğe eşlik eden depresyon ve kaygı belirtileri ise tükenmişlik belirtilerinden daha hızlı gerilemiş ve çoğu hastada ilk üç ay içinde hafiflemiştir.

İsveç'teki bu izlem çalışmasında yakınmaların başlamasıyla sağlık kuruluşuna başvurma arasında geçen sürenin uzun olması, toparlanmanın da daha uzun sürmesiyle ilişkili bulunmuştur. Araştırmacılar bu bulgunun stresle ilişkili belirtileri erken fark etmenin önemine işaret ettiğini vurgulamıştır.

Tükenmişlik için ne zaman uzmana başvurulmalı?

Tükenmişlik belirtileri birkaç haftadır sürüyor ve uykunuzu, ilişkilerinizi ya da işinizi belirgin biçimde etkiliyorsa aile hekiminize başvurabilirsiniz, aile hekiminiz de sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir. Tükenmişliğe sıklıkla depresyon ya da kaygının eşlik ettiği göz önünde bulundurulduğunda bir uzmanın değerlendirmesi, size uygun planı belirlemenize yardımcı olur.

Tükenmişlikle baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa ya da umutsuzluk hissi sizi yoğun biçimde sarıyorsa lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Böyle zamanlarda yakınlarınızdan destek istemek de çok değerlidir ve tükenmişliğiniz ile ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.

Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Tükenmişlik sendromunun tedavisi var mı?

Tükenmişlik üzerine yapılan araştırmaları değerlendiren bir derlemeye göre tükenmişlikte tedavinin hedefi genellikle kişinin işine dönebilmesi ve orada başarılı olabilmesidir. Hekimlerle yapılan çalışmaları bir araya getiren bir analizde, iş yükü ve çalışma düzeni gibi koşulları değiştirmeye yönelik müdahalelerin tükenmişliği kişiye yönelik programlardan daha fazla azalttığı görülmüştür. Eşlik eden depresyon ya da kaygı varsa hekiminiz bunlar için ayrı bir plan yapabilir.

Tükenmişlik sendromunun belirtileri nelerdir?

Tükenmişlik kendini üç temel belirtiyle gösterir. Bunlar enerjinin tükenmesi, işe karşı giderek artan bir mesafe ve işte eskisi kadar etkili olamama duygusudur. Belirtilerin ayrıntılarını tükenmişlik sendromu belirtileri yazımızda bulabilirsiniz.

İlgili yazılar

Kaynaklar

  1. Maslach C, Leiter MP. Understanding the burnout experience: recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry. 2016;15(2):103-111. doi:10.1002/wps.20311 · PubMed
  2. Panagioti M, Panagopoulou E, Bower P, Lewith G, Kontopantelis E, Chew-Graham C, Dawson S, van Marwijk H, Geraghty K, Esmail A. Controlled Interventions to Reduce Burnout in Physicians: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Intern Med. 2017;177(2):195-205. doi:10.1001/jamainternmed.2016.7674 · PubMed
  3. Ruotsalainen JH, Verbeek JH, Mariné A, Serra C. Preventing occupational stress in healthcare workers. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(4):CD002892. doi:10.1002/14651858.CD002892.pub5 · PubMed
  4. Glise K, Ahlborg G Jr, Jonsdottir IH. Course of mental symptoms in patients with stress-related exhaustion: does sex or age make a difference? BMC Psychiatry. 2012;12:18. doi:10.1186/1471-244X-12-18 · PubMed