Pazar akşamı yaklaşan iş haftasını düşünmek içinizi daraltıyorsa ve eskiden keyif aldığınız işler artık sizi heyecanlandırmıyorsa, yaşadığınız şey sıradan bir yorgunluktan ibaret olmayabilir. Tükenmişlik çoğu zaman sessizce, haftalar ve aylar içinde birikir. Belirtilerini erken fark etmek, toparlanmanız için size daha fazla seçenek tanır.
Tükenmişlik sendromu nedir?
Tükenmişlik sendromu, uzun süre devam eden ve başa çıkılamayan iş stresinden doğan bir durumdur. Dünya Sağlık Örgütü bu tanımı, hastalıkların ve sağlık sorunlarının dünya genelinde ortak bir dille kaydedilmesini sağlayan Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'nın 11. sürümünde (ICD-11) yapmıştır ve tükenmişlik teriminin yalnızca iş yaşamındaki durumlar için kullanılmasını önerir.
Tükenmişlik onlarca yıldır araştırılan bir konudur ve bu araştırmaların büyük bölümü, sağlık hizmeti gibi insanlarla yakından ilgilenmeyi gerektiren mesleklerde yürütülmüştür. Bununla birlikte mesleği ne olursa olsun iş yaşamındaki herkes tükenmişlik yaşayabilir.
Bazı araştırmacılar tükenmişlik kavramını yalnızca bir "yorgunluk" hâli olarak yeniden tanımlamayı önermiştir. Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımı ise enerjinin tükenmesini, işe karşı mesafeyle ve işteki etkinlik duygusunun azalmasıyla birlikte ele alır. Bu nedenle belirtileri tek bir yorgunluk başlığı altında toplamak yerine bu üç boyutu ayrı ayrı göz önünde bulundurmak, yaşadıklarınıza daha bütüncül bir gözle bakmanızı sağlar.
Tükenmişlik sendromu belirtileri nelerdir?
Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımına göre tükenmişliğin belirtileri üç boyutta toplanır.
- Enerji tükenmesi, dinlendikten sonra bile geçmeyen bir bitkinlik hissidir. Güne daha başlamadan yorgun olmak, enerji tükenmesinin tipik bir örneğidir.
- İşe karşı mesafe, işinize, iş arkadaşlarınıza ya da işiniz gereği muhatap olduğunuz kişilere karşı bir soğuma, olumsuz bir bakış ya da sinizm denen alaycı bir tutum olarak kendini gösterir.
- Etkinlik duygusunda azalma, eskiden kolaylıkla üstesinden geldiğiniz görevlerde kendinizi yetersiz hissetmeniz ve verimliliğinizin düştüğünü düşünmenizdir.
Bu üç temel belirtiye uyku sorunları ya da bedensel yakınmalar da eşlik edebilir. Uyku sorunlarının ve bedensel yakınmaların tükenmişlik dışında başka nedenleri de olabileceğinden, bilhassa yorgunluğunuz uzun süredir geçmiyorsa sürekli yorgunluk ve halsizliğin sık nedenlerini de gözden geçirmenizi öneririz.
Günlük hayatta tükenmişlik nasıl görünür?
Tükenmişliğin belirtileri çoğu zaman büyük bir kırılma anıyla değil, gündelik hayattaki küçük değişimlerle başlar. Sabah alarmı kapattıktan sonra yataktan kalkmak yerine uzun süre tavana bakmak, eskiden sizi heyecanlandıran bir projeyi ertelemek ya da iş arkadaşlarınızın sorularına kısa ve sert yanıtlar vermek bu küçük değişimlerden bazılarıdır. Hafta sonu dinlendiğiniz hâlde pazartesiye aynı bitkinlikle başlamanız da tükenmişliğin tipik işaretlerindendir.
Gündelik hayatınızdaki bu küçük değişimleri çevrenizdekiler sizden önce fark edebilir. Yakınlarınız sizi eskisinden daha sabırsız, daha içine kapanık ya da daha isteksiz bulduklarını söylüyorsa, bu geri bildirimi dikkate değer bir uyarı olarak görebilirsiniz.
Tükenmişliğe ne yol açar?
Tükenmişlik üzerine yapılan araştırmalar, sorunun kaynağını kişinin kendisinden çok iş yaşamının koşullarında arar. Nitekim alandaki araştırmaları bir araya getiren bir derleme, tükenmişlikle ilişkilendirilen altı iş alanı olarak aşırı iş yükünü, işteki kararlar üzerinde söz hakkının azlığını, emeğin yeterince takdir edilmemesini, iş arkadaşlarıyla destek ve güvene dayanmayan ilişkileri, adaletsiz muameleyi ve kişisel değerlerle kurumun değerleri arasındaki uçurumu sayar.
Bu altı alan, kendi iş yaşamınızı gözden geçirirken bir kontrol listesi olarak da işinize yarar. Hangi alanın sizi en çok yıprattığını görmek, atacağınız bir sonraki adımı seçmenizi kolaylaştırır.
Tükenmişlik hakkında bildiklerimiz neye dayanır?
Tükenmişlik hakkında aktardığımız bilgiler farklı türden kaynaklara dayanır. Aşağıdaki tablo, bu bilgilerin Dünya Sağlık Örgütü'nün resmî sınıflamasından mı, alandaki araştırmaları derleyen bir incelemeden mi, yoksa birçok çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren meta-analizlerden ve hastaları zaman içinde izleyen bir klinik çalışmadan mı geldiğini ve bu kaynakların türünü ve kapsamını bir arada gösterir.
| Bilgi | Dayanağı | Kanıt türü ve kapsamı |
|---|---|---|
| Tükenmişliğin üç boyutu ve mesleki olgu olarak tanımı | Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 tanımı | Resmî sınıflama, terim yalnızca iş yaşamı için kullanılır |
| Nedenlerin iş yaşamının altı alanında toplanması | Alandaki araştırmaları derleyen bir inceleme | Alandaki araştırmaları bir araya getiren derleme |
| Depresyon ve kaygıyla ilişki | Meta-analizler ve bir klinik izlem çalışması | Biri yalnızca hemşirelerde yapılmış iki meta-analiz ve İsveç'te 232 hastayı izleyen çalışma, tutarlı ilişki, neden-sonuç yönü belirsiz |
| Hangi müdahalenin en iyi sonuç verdiği | Müdahaleleri değerlendiren çalışmalar | Az sayıda değerlendirme çalışması |
Tükenmişlik sendromu hastalık mıdır?
Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği bir hastalık olarak değil, iş yaşamına özgü bir durumu anlatan "mesleki bir olgu" olarak tanımlar. Yaşadıklarınız bu sınıflamadan bağımsız olarak gerçektir ve desteği hak eder. Destek aramak için yaşadıklarınıza bir hastalık adı konmasını beklemeniz gerekmez.
Tükenmişliğe eşlik eden depresyon ya da kaygı ise hekiminizin değerlendirip tedavisini planlayabileceği ayrı sağlık sorunlarıdır.
Tükenmişlik testi nasıl yapılır?
Tükenmişlik araştırmalarında, kişinin bir dizi ifadeyi kendi durumuna göre yanıtladığı anket biçimindeki ölçekler kullanılır. İnternette bulabileceğiniz testler ise yaşadıklarınızı gözden geçirmek için iyi bir başlangıç olabilir, aldığınız sonucu da hekiminizle paylaşabilirsiniz.
Bir teste başlamadan önce, her biri tükenmişliğin üç boyutundan birine karşılık gelen aşağıdaki üç cümlenin size ne kadar yakın geldiğine bakabilirsiniz.
- Gece uyusam da sabah bitkin uyanıyorum.
- İşime ve işle ilgili insanlara eskisinden daha mesafeliyim.
- Yaptığım işte yetkin olduğuma dair inancım zayıfladı.
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Tükenmişlik ile depresyon arasındaki fark nedir?
Tükenmişlik ile depresyon sık karıştırılır, çünkü ilgi kaybı ve dikkat sorunları gibi ortak belirtileri vardır. Tükenmişlik, depresyon ve kaygı arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmaları bir araya getiren bir meta-analiz, tükenmişlik ile depresyon arasında anlamlı bir ilişki bulmuştur. Aynı meta-analizde tükenmişliğin kaygıyla da ilişkili olduğu görülmüş, buna karşın araştırmacılar tükenmişlik, depresyon ve kaygının birbirinden ayrı kavramlar olduğu sonucuna varmıştır. Hemşirelerle yapılmış çalışmaları bir araya getiren ayrı bir meta-analizde de tükenmişlik ile depresyon arasında benzer bir ilişki görülmüştür.
Tükenmişlik işe ve içinde bulunulan duruma özgüdür, depresyon ise yaşamın her alanına yayılan daha genel bir tablodur. Bu nedenle işten uzaklaştığınızda da süren çökkün bir ruh hâli, hayattan zevk alamama, değersizlik ya da umutsuzluk duyguları depresyona işaret edebilir.
İsveç'te yapılan bir çalışmada, bir stres kliniğine yönlendirilmiş ve strese bağlı bir bitkinlik tablosu olan tükenme bozukluğunun ölçütlerini karşılayan 232 hasta izlenmiştir. Bu hastaların çoğunun aynı zamanda depresyon ve kaygı ölçütlerini de karşıladığı görülmüştür. Tükenmişlik ile depresyon birlikte görülebildiği için, aradaki ayrımı tek başınıza yapmaya çalışmak yerine bir hekimle istişare ederek değerlendirmek daha güvenlidir.
Belirtileri fark ettiğinizde ilk adımlar
Belirtileri fark ettiğinizde atacağınız ilk adım, yaşadıklarınızı adlandırmaktır. Tükenmişliğin üç boyutundan hangisinin sizde daha ağır bastığını bir kâğıda yazmak, hem kendinizi anlamanıza hem de durumu bir uzmana ya da yöneticinize anlatmanıza yardımcı olur. İkinci adım, tükenmişlikle ilişkilendirilen altı iş alanından hangisinde bir değişiklik yapılabileceğine bakmaktır. Toparlanma adımlarını ayrıntılı ele aldığımız tükenmişlik sendromu nasıl geçer yazımıza da göz atabilirsiniz.
Tükenmişlik için ne zaman doktora başvurulmalı?
Belirtiler birkaç haftadır sürüyor ve uykunuzu, ilişkilerinizi ya da işinizi etkiliyorsa aile hekiminize başvurabilirsiniz, aile hekiminiz sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir. Başvurunuzu ertelememenizi öneririz. Nitekim stres kliniğine yönlendirilen 232 hastayı izleyen İsveç çalışmasında, yakınmaların başlamasından kliniğe başvurmaya kadar geçen süre uzadıkça toparlanmanın da uzadığı görülmüştür.
Tükenmişlikle baş ederken kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa ya da hayat size anlamsız görünmeye başlarsa lütfen beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Tükenmişliğiniz ve ruh hâliniz için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz. Bu süreçte yakınlarınızdan destek istemek de çok değerlidir.
Sık sorulan sorular
Tükenmişlik sendromu stresle aynı şey midir?
Stres ile tükenmişlik birbirinden farklıdır. Stres geçici olabilir ve gün içinde değişir, tükenmişlik ise uzun süren iş stresi iyi yönetilemediğinde enerji tükenmesi, işe karşı mesafe ve işteki etkinlik duygusunda azalmanın bir arada görüldüğü bir tablodur. Stresin genel belirtileri için stres belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.
Belirtiler kadınlarda ve erkeklerde farklı mıdır?
Tükenme bozukluğu ölçütlerini karşılayan 232 hastayı izleyen İsveç çalışmasında, kliniğe başvurdukları andaki belirtiler bakımından kadınlarla erkekler ve genç hastalarla yaşlı hastalar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Toparlanmanın seyrinin de cinsiyete ya da yaşa bağlı olmadığı görülmüştür.
Tükenmişlik yalnızca çalışanlarda mı görülür?
Dünya Sağlık Örgütü tükenmişlik terimini iş yaşamıyla sınırlı tutar. Ev işlerinde, bir yakınınıza bakım verirken ya da öğrencilik sırasında yaşanan benzer bir bitkinlik de gerçektir ve desteği hak eder. Böyle bir bitkinlik yaşıyorsanız yaşadıklarınızı hekiminizle paylaşabilirsiniz.
İlgili yazılar
- Tükenmişlik sendromu nasıl geçer? Toparlanma, ne kadar sürer, ne zaman uzmana gidilir
- Stres belirtileri nelerdir? Stres olup olmadığını nasıl anlarız?
- Stres hangi organa zarar verir? Kronik stresin vücuttaki etkileri
- Anksiyete belirtileri nelerdir? Fiziksel belirtiler ve anksiyete testi
Kaynaklar
- World Health Organization. Burn-out an "occupational phenomenon": International Classification of Diseases. 28 Mayıs 2019. who.int
- Maslach C, Leiter MP. Understanding the burnout experience: recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry. 2016;15(2):103-111. doi:10.1002/wps.20311 · PubMed
- Koutsimani P, Montgomery A, Georganta K. The Relationship Between Burnout, Depression, and Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Psychol. 2019;10:284. doi:10.3389/fpsyg.2019.00284 · PubMed
- Chen C, Meier ST. Burnout and depression in nurses: A systematic review and meta-analysis. Int J Nurs Stud. 2021;124:104099. doi:10.1016/j.ijnurstu.2021.104099 · PubMed
- Glise K, Ahlborg G Jr, Jonsdottir IH. Course of mental symptoms in patients with stress-related exhaustion: does sex or age make a difference? BMC Psychiatry. 2012;12:18. doi:10.1186/1471-244X-12-18 · PubMed



