Rutin bir tahlilde ya da karın ultrasonunda "karaciğerde yağlanma" ifadesiyle karşılaşmak çoğu kişiyi şaşırtır, çünkü ortada çoğu zaman hiçbir şikâyet yoktur. Karaciğer değerleriniz normal çıkmış olsa bile yağlanmanın olup olmadığını ve ne anlama geldiğini anlamak için izlenebilecek belli başlı adımlar vardır. Bu adımları bilmek, durumunuzu erkenden ve telaşa kapılmadan değerlendirmenize yardım eder.
Karaciğer yağlanması belirtileri nelerdir?
Karaciğer yağlanması çoğu kişide hiçbir belirti vermez. ABD'nin resmî sağlık araştırma kurumlarından Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK) de karaciğer yağlanmasını az belirtili ya da belirtisiz seyreden "sessiz bir hastalık" olarak tanımlar. Belirti ortaya çıktığında da hastalık çoğunlukla yorgunluk ya da karnın sağ üst bölümünde hafif bir rahatsızlık gibi silik şikâyetlerle kendini gösterir ve bu şikâyetler pek çok başka nedenle de görülebilir.
Karaciğer yağlanması zamanla ilerleyebilir ve belirtiler çoğunlukla, karaciğerin yaygın yara dokusuyla sertleştiği siroz aşamasında belirginleşir. NIDDK'ye göre sirozda bile şikâyetler, karaciğer ciddi biçimde hasar görene kadar ortaya çıkmayabilir. Karaciğerdeki hasar ilerledikçe gözlerde ve ciltte sararma, karında ya da bacaklarda şişlik, koyu renkli idrar, şiddetli kaşıntı, kolay morarma ve kanama ile zihin bulanıklığı görülebilir.
Belirtiler bu kadar geç ortaya çıktığı için hekimler beklemek yerine risk etkenlerine bakar. Amerikan Karaciğer Hastalıkları Araştırma Derneği'nin (AASLD) hekimler için hazırladığı 2023 tarihli rehbere göre tip 2 diyabet, karaciğer yağlanmasının gelişmesi ve karaciğerde yara dokusu birikmesi demek olan fibrozun ilerlemesi için en güçlü risk etkenidir. Avrupa Karaciğer Araştırmaları Derneği'nin (EASL) Avrupa'nın diyabet ve obezite araştırma dernekleriyle birlikte hazırladığı 2024 tarihli kılavuz ise tip 2 diyabetin yanında bilhassa karın bölgesinde yağlanmayla seyreden obeziteyi öne çıkarır.
Karaciğer yağlanması nedir, MASLD ne anlama gelir?
Karaciğer yağlanması, karaciğer hücrelerinde trigliserit adı verilen yağların fazla miktarda birikmesidir. 2023'te uluslararası bir uzman uzlaşısıyla, İngilizce kısaltması NAFLD olan "alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı" adı, "metabolik işlev bozukluğuyla ilişkili yağlı karaciğer hastalığı" (MASLD) olarak değiştirilmiştir. Bu yeni adla tanı konabilmesi için karaciğerde yağ birikimine ek olarak fazla kilo, yüksek kan şekeri ya da yüksek tansiyon gibi, kalp-damar ve metabolizma sağlığını ilgilendiren kardiyometabolik risk etkenlerinden en az birinin bulunması ve zararlı düzeyde alkol alınmaması gerekir.
MASLD tek bir aşamadan ibaret değildir, zaman içinde ilerleyebilen bir seyir izler. Hastalık, steatoz denen yalın yağ birikimiyle başlar. Bir kısım kişide yağ birikimine iltihap ve hücre hasarı eklenir ve steatohepatit (MASH) adı verilen aşama gelişir. Steatohepatit aşamasını ise fibroz, siroz ve karaciğer kanseri izleyebilir.
Hastalığın seyrini belirleyen esas etken, yağın miktarından çok fibrozun ne kadar ilerlediğini gösteren fibroz evresidir. EASL kılavuzu, karaciğerdeki yağın tek başına karaciğere bağlı sağlık sorunlarıyla bağımsız bir ilişki göstermediğini, bu sorunlarla ilişkili bulunanın fibroz evresi ve sürekli yüksek seyreden karaciğer enzimleri olduğunu bildirir. Nitekim İsveç'in Linköping kentinde, karaciğerden iğneyle küçük bir doku örneği alınarak yapılan biyopsiyle tanı konmuş 229 kişiyi ortalama 26 yıl izleyen bir çalışma da EASL kılavuzunun bu tespitini destekler. Hekimler fibrozu biyopside 0'dan 4'e uzanan evrelerle derecelendirir. Linköping çalışmasında fibroz evresi 3 ya da 4 olanlarda, yani köprüleşen fibroz denen ileri fibroz ya da siroz bulunanlarda ölüm riski genel nüfusa göre belirgin biçimde yüksek bulunmuş, biyopsideki iltihap puanı ise ölümü öngörmemiştir.
ALT normal olsa da karaciğer yağlanması olabilir mi?
ALT normal olsa da karaciğer yağlanması olabilir. ALT, karaciğer hücrelerinden kana geçen bir enzimdir ve karaciğer tahlillerinde ilk bakılan değerdir, ancak yağlanmayı yakalamakta yeterince duyarlı değildir. ABD'nin Teksas eyaletindeki Dallas kentinde, kentin genel nüfusunu temsil edecek biçimde seçilen 2.287 kişinin karaciğerindeki yağı bir tür MR incelemesi olan manyetik rezonans spektroskopisiyle ölçen bir çalışmada, katılımcıların yaklaşık üçte birinde karaciğer yağlanması saptanmış ve yağlanması olanların %79'unda ALT normal çıkmıştır.
Normal bir ALT değeri, fibrozun ilerlemiş evrelerinde de görülebilir. ABD'nin Virginia eyaletindeki Richmond kentinde, ALT değeri normal olduğu hâlde karaciğer biyopsisi yapılmış 51 karaciğer yağlanması hastasıyla yürütülen bir çalışmada, bu hastaların 18'inde köprüleşen fibroz ya da siroz saptanmıştır. Normal bir ALT sonucu kuşkusuz sevindiricidir, ama yağlanmayı ya da fibrozu tek başına dışlamaz.
Tahlil sonucunda normal olarak gösterilen aralık, yani laboratuvarın referans aralığı da ALT'nin nasıl yorumlanacağını etkiler. Amerikan Gastroenteroloji Koleji'nin (ACG) karaciğer tahlillerinin değerlendirilmesine dair 2017 tarihli kılavuzuna göre, bilinen bir risk etkeni taşımayan sağlıklı kişilerde ALT'nin normal kabul edilen üst sınırı erkeklerde 29–33 U/L, kadınlarda 19–25 U/L'dir. AASLD rehberi de bu sınırları aktararak laboratuvarların çoğunda verilen üst sınırın, karaciğer yağlanmasında normal kabul edilmesi gerekenden yüksek olduğunu belirtir. AASLD rehberi ayrıca ALT'nin ve onunla birlikte bakılan bir diğer karaciğer enzimi olan AST'nin 6–12 ay boyunca ya da gelip giderek 30 U/L üzerinde seyretmesinin kronik karaciğer hasarına işaret edebileceğini belirtir. Tahlil sonuçlarınızı bu ölçüleri göz önünde bulundurarak hekiminizle istişare edebilirsiniz.
Karaciğer yağlanması nasıl anlaşılır?
Karaciğer yağlanması çoğu kişide önce karın ultrasonunda ya da tahlilde yüksek çıkan karaciğer enzimleri sayesinde fark edilir. Yağlanma saptandıktan sonra esas soru, yağlanmanın karaciğerde fibroz geliştirip geliştirmediğidir. Hekimler bu soruyu basamak basamak ilerleyerek cevaplar ve çoğu kişide karaciğer biyopsisine gerek kalmaz. Aşağıdaki tabloda yer alan basamaklardan elastografi, karaciğerin sertliğini ölçen bir incelemedir. Rehberler elastografi için eşik değerlerini, bu incelemenin titreşim kontrollü geçici elastografi (VCTE) denen türüne göre ve kilopaskal (kPa) birimiyle verir.
| Yöntem | Ne gösterir | Nasıl yorumlanır |
|---|---|---|
| Karın ultrasonu | Karaciğerde yağ birikimi | Hafif yağlanmayı, özellikle obezitede, atlayabilir. Ultrasonda yağlanmanın görülmemesi iltihap ya da fibroz olmadığı anlamına gelmeyebilir. |
| FIB-4 hesabı | Kan tahlilinden ileri fibroz olasılığı | 1,3 altı düşük, 1,3–2,67 arası orta, 2,67 üzeri yüksek olasılık |
| Elastografi (VCTE) | Karaciğer sertliği | 8 kPa altı ileri fibrozu dışlamaya yardım eder. 12 kPa üzeri ileri fibroz olasılığını yükseltir, ancak tek başına kesin kanıt sayılmaz. |
| Karaciğer biyopsisi | İltihap ve fibrozun doğrudan görüntüsü | Çoğu kişide gerekmez. Steatohepatitin kesin tanısı için gerekir. |
Kaynak: AASLD 2023 klinik uygulama rehberi ve EASL 2024 kılavuzu.
FIB-4, yaş, AST, ALT ve trombosit (kan pulcuğu) sayısından hesaplanan bir skordur ve bu değerler rutin kan tahlilinde zaten yer aldığı için ek bir tetkik gerektirmez. Skor, (yaş × AST) ÷ (trombosit sayısı × √ALT) formülüyle hesaplanır. AASLD rehberi FIB-4'ü değerlendirmenin ilk basamağı olarak önerir, EASL kılavuzu da önce FIB-4'e, gerekirse ardından elastografiye başvurulmasını tavsiye eder.
FIB-4 hesabını varsayımsal bir örnekle somutlaştıralım. 58 yaşında, AST değeri 32 U/L, ALT değeri 28 U/L ve trombosit sayısı 210 (×10⁹/L) olan bir kişide FIB-4, (58 × 32) ÷ (210 × √28) hesabıyla yaklaşık 1,67 çıkar. Bu kişinin FIB-4 değeri tablodaki 1,3–2,67 arasındaki orta olasılık bölgesine düştüğü için sıradaki basamak elastografidir. ALT 28 U/L ile normal görünürken FIB-4 skorunun orta bölgede çıkması, tek bir tahlil değerine bakmanın neden yetmediğini açıkça gösterir. Elastografi gibi ileri tetkiklere Türkiye'de nasıl erişebileceğinizi ve geri ödeme koşullarını hekiminize danışabilirsiniz.
Kimler karaciğer yağlanması açısından değerlendirme yaptırmalı?
Karaciğer yağlanması Türkiye'de de sık rastlanan bir durumdur. Bir özel hastane grubunun check-up polikliniklerine 10 yıl içinde başvuran yaklaşık 113 bin kişinin verilerini inceleyen bir çalışmada, ultrasonda yağlanma saptananların oranı %48,3 bulunmuş ve bu oranın yıllar içinde arttığı görülmüştür. AASLD rehberi ise yetişkinlerde karaciğer yağlanmasının sıklığını genel nüfusta %25–30 olarak tahmin eder.
EASL kılavuzu genel nüfusun toplu olarak taranmasını öngörmez, ancak aşağıdaki kişilerin fibroz açısından değerlendirilmesini önerir.
- tip 2 diyabeti olanlar
- karın bölgesinde yağlanmayla seyreden obezitesi ve en az bir ek metabolik risk etkeni olanlar
- karaciğer enzimleri sürekli yüksek olanlar
Başka bir nedenle yapılan ultrasonda tesadüfen yağlanma saptanması da aynı fibroz değerlendirmesini gerektirir. EASL kılavuzuna göre 50 yaş üstü erkeklerde, menopoz sonrası kadınlarda ve birden çok kardiyometabolik risk etkeni olanlarda fibrozun ilerleme riski daha yüksektir. Hekim ayrıca karaciğer yağlanmasına eşlik edebilen yüksek tansiyon, kolesterol ve trigliserit düzensizliği, böbrek hastalığı, uykuda nefesin tekrar tekrar durmasıyla seyreden uyku apnesi ve kadınlarda yumurtalıkları etkileyen hormonal bir bozukluk olan polikistik over sendromu gibi durumları da göz önünde bulundurur. Tip 2 diyabetle yakından ilişkili insülin direncini ve uyku apnesi belirtilerini ayrıntılı olarak anlatan yazılarımızı da okuyabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
Ultrasonda ya da tahlilde karaciğer yağlanması saptandıysa, hiçbir belirtiniz olmasa da aile hekiminize ya da bir iç hastalıkları veya sindirim sistemi hastalıkları (gastroenteroloji) polikliniğine başvurmanız yerinde olur. Randevunuzu Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden alabilirsiniz. Fibroz değerlendirmesi ile kan şekeri, tansiyon ve kolesterol kontrolleri bu görüşmede planlanır.
Gözlerde ya da ciltte sararma, karında veya bacaklarda şişlik, koyu renkli idrar, şiddetli kaşıntı, kolay morarma ya da isteğiniz dışında kilo kaybı gibi, karaciğerdeki hasarın ilerlediğine işaret edebilecek değişiklikler fark ederseniz lütfen vakit kaybetmeden hekiminize başvurun.
Kanlı kusma, kanlı ya da siyah renkli dışkı gibi iç kanamayı düşündüren belirtiler ya da aniden başlayan zihin bulanıklığı ise acil müdahale gerektirebilir. Böyle bir durumda lütfen beklemeden 112'yi arayın. Karaciğer sağlığınız için sağlık kurumlarından her zaman yardım alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Karaciğer yağlanması kansere dönüşür mü?
Karaciğer yağlanmasının seyri ileri aşamalarda karaciğer kanserine kadar uzanabilir, ancak yağlanma tek başına rutin bir karaciğer kanseri taraması gerektirmez ve tarama kararı fibrozun evresine göre verilir. EASL kılavuzuna göre fibrozu köprüleşen fibroz evresine (3. evre, F3) ulaşmamış kişilerde karaciğer kanseri taraması önerilmez, 3. evredeki kişilerde bireysel risk değerlendirmesine göre düşünülebilir, sirozda ise düzenli izlem uygulanır.
Karaciğer yağlanmasında kontroller ne sıklıkla tekrarlanır?
AASLD rehberine göre iki ya da daha fazla metabolik risk etkeni olan, özellikle diyabet sınırına yaklaşmış kan şekeri anlamına gelen prediyabeti ya da tip 2 diyabeti bulunan kişilerde FIB-4 hesabı 1–2 yılda bir tekrarlanır. Sizin için uygun kontrol aralığını hekiminizle birlikte belirleyebilirsiniz.
İlgili yazılarımız
- Karaciğer yağlanması neden olur? Karın içi yağ, fruktoz ve alkol
- Karaciğer yağlanması nasıl geçer, geri döner mi?
- İnsülin direnci nedir, belirtileri nelerdir?
- Uyku apnesi belirtileri nelerdir?
Kaynaklar
- European Association for the Study of the Liver (EASL), European Association for the Study of Diabetes (EASD), European Association for the Study of Obesity (EASO). EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD): Executive Summary. Diabetologia. 2024, 67(11):2375-2392. doi:10.1007/s00125-024-06196-3 · PubMed
- Rinella ME, Neuschwander-Tetri BA, Siddiqui MS, et al. AASLD Practice Guidance on the clinical assessment and management of nonalcoholic fatty liver disease. Hepatology. 2023, 77(5):1797-1835. doi:10.1097/HEP.0000000000000323 · PubMed
- Kwo PY, Cohen SM, Lim JK. ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries. Am J Gastroenterol. 2017, 112(1):18-35. doi:10.1038/ajg.2016.517 · PubMed
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Symptoms & Causes of NAFLD & NASH. Son gözden geçirme: Nisan 2021. niddk.nih.gov
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Symptoms & Causes of Cirrhosis. Son gözden geçirme: Haziran 2023. niddk.nih.gov
- Browning JD, Szczepaniak LS, Dobbins R, et al. Prevalence of hepatic steatosis in an urban population in the United States: impact of ethnicity. Hepatology. 2004, 40(6):1387-1395. doi:10.1002/hep.20466 · PubMed
- Mofrad P, Contos MJ, Haque M, et al. Clinical and histologic spectrum of nonalcoholic fatty liver disease associated with normal ALT values. Hepatology. 2003, 37(6):1286-1292. doi:10.1053/jhep.2003.50229 · PubMed
- Ekstedt M, Hagström H, Nasr P, et al. Fibrosis stage is the strongest predictor for disease-specific mortality in NAFLD after up to 33 years of follow-up. Hepatology. 2015, 61(5):1547-1554. doi:10.1002/hep.27368 · PubMed
- Değertekin B, Tozun N, Demir F, et al. The Changing Prevalence of Non-Alcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD) in Turkey in the Last Decade. Turk J Gastroenterol. 2021, 32(3):302-312. doi:10.5152/tjg.2021.20062 · PubMed



