Karın ultrasonunda karaciğerinizde yağlanma görüldüğünü öğrendiğinizde aklınıza gelen ilk soru, büyük ihtimalle bu yağın oraya nasıl yerleştiği olur. Karaciğer yağlanmasının ardında kimi kişide karın çevresinde toplanan yağ, kimi kişide şekerli içecekler, kimi kişide de alkol ön plana çıkar ve çoğu zaman bu etkenlerin birkaçı bir arada bulunur. Kendi karaciğerinizde hangi etkenin ağır bastığını anlamak, değiştirebileceğiniz alışkanlıkları da görünür kılar.
Karaciğerde yağ neden birikir?
Karaciğerde yağ birikmesinin temelinde, vücudun harcayabileceğinden fazla enerji alınması ile insülin hormonunun hücreler üzerindeki etkisinin zayıflaması, yani insülin direnci yatar. Amerikan Karaciğer Hastalıkları Araştırma Derneği'nin (AASLD) hekimler için hazırladığı 2023 tarihli uygulama rehberine göre yağ dokusu fazla enerjiyi depolamakta zorlandığında insülinin etkisi bozulur, yağ dokusundan kana serbest yağ asitleri salınır ve kanla karaciğere ulaşan bu yağ asitleri orada birikir. Bunun yanı sıra, alınan enerji ihtiyacı aştığında şekerler de karaciğerde yağ üretimini artırır.
Aynı alışkanlıklara sahip iki kişide sonucun farklı olmasında genetik yapının da payı vardır. AASLD rehberine göre karaciğerde yağın işlenmesinde rol oynayan PNPLA3 geninin I148M olarak bilinen varyantı, yani genin farklı bir biçimi, karaciğer hücrelerindeki yağın parçalanmasını azaltır ve daha ileri karaciğer hastalığıyla ilişkilidir.
Karın içi yağ karaciğer yağlanmasında neden önemlidir?
Deri altında değil, iç organların çevresinde, karın boşluğunda toplanan yağa karın içi yağ denir ve bu yağ, karaciğer yağlanması riskini belirleyen önemli etkenlerden biridir. AASLD rehberine göre gövdede ve karın içinde toplanan yağ, boy ve kiloya göre hesaplanan vücut kitle indeksinden bağımsız olarak insülin direnci, kalp-damar hastalığı ve karaciğerde yara izine benzer bağ dokusu birikmesi anlamına gelen fibroz riskini artırır. Aynı rehbere göre karın içi yağ, deri altındaki yağa kıyasla metabolik olarak daha etkin olduğu ve daha fazla enflamasyon taşıdığı için bu riskin büyük bölümü onun aracılığıyla ortaya çıkar. Buna karşılık kalça ve basen çevresinde toplanan yağ, karaciğer yağlanmasına karşı koruyucu görünür.
Kilo ile karaciğer yağlanması arasındaki ilişki Türkiye'de yapılan bir çalışmada da açıkça görülür. Orta Anadolu'daki Kapadokya bölgesinde yetişkinlerin sindirim sistemi belirti ve hastalıklarını toplum genelinde inceleyen Kapadokya Kohort Çalışması'nda 2.797 kişiye karın ultrasonu yapılmış ve karaciğer yağlanması normal kilolu olanların %11,4'ünde, fazla kilolu olanların %53,3'ünde, obez olanların ise %86,7'sinde görülmüştür. Yağlanma saptanan kişilerin yalnızca %3,5'inin normal kiloda olduğu görülmüştür. Ne var ki karın bölgesine yerleşen yağın, AASLD rehberinden aktardığımız gibi, kilo ne olursa olsun risk taşıdığını göz önünde bulundurmak gerekir.
| Etken | Kanıt türü | Ne söylüyor |
|---|---|---|
| Karın içi yağ ve insülin direnci | Klinik rehber | Vücut kitle indeksinden bağımsız risk artışı |
| Şekerli içecekler | Randomize kontrollü çalışma (47 kişi, 6 ay) ve rehber | Düzenli kola tüketiminde karaciğer yağı artmış |
| Fruktoz (tek başına) | Kontrollü beslenme çalışmalarının meta-analizi | Aynı kaloride değişimde etki yok, fazla enerjiyle verildiğinde karaciğer yağı artmış |
| Orta düzeyde alkol | Rehber ve uzlaşı metni | Obezite ya da diyabetle birlikte ileri fibroz olasılığı artıyor |
Kaynak: AASLD 2023 rehberi, 2023 adlandırma uzlaşısı ve aşağıda anlatılan çalışmalar.
Fruktoz ve şekerli içecekler karaciğeri yağlandırır mı?
Yazının başında, alınan enerji ihtiyacı aştığında şekerlerin de karaciğerde yağ üretimini artırdığından söz etmiştik. Bu şekerler arasında karaciğer yağlanmasıyla ilgili kaygıların odağında fruktoz durur. Fruktoz meyvede ve balda doğal olarak bulunur, sofra şekerinin (sakaroz) ve yüksek fruktozlu mısır şurubunun da yarısına yakınını oluşturur. AASLD rehberi, aşırı fruktoz tüketiminin kalori alımından bağımsız olarak karaciğer yağlanması, yağlanmaya iltihabın eşlik ettiği steatohepatit ve ileri fibroz riskini artırdığını belirtir.
Benzer çalışmaların sonuçlarını bir araya getirip birlikte değerlendiren bir meta-analiz ise fruktozun etkisini daha ayrıntılı ortaya koyar. Bu meta-analiz, katılımcıların ne yiyeceğinin araştırmacılarca belirlendiği ve kontrollü beslenme denemesi adı verilen çalışmaları kapsar. Sağlıklı katılımcılarla yapılmış, çoğu küçük ve dört haftayı aşmayan bu denemelerde diyetteki diğer karbonhidratların yerine aynı kaloride fruktoz verilmesi karaciğer yağını değiştirmemiş, günde 104–220 gram gibi yüksek dozlarda ve fazladan kaloriyle verilen fruktoz ise karaciğer yağını ve karaciğer hücreleri hasar gördüğünde kanda yükselen bir enzim olan ALT'yi artırmıştır. Meta-analizin yazarları, fazladan kaloriyle fruktoz verilen denemelerde görülen bu artışın fruktozun kendisinden çok fazla enerjiden kaynaklanıyor olabileceğini belirtmiştir.
Şekerli içeceklerin karaciğere etkisi ise doğrudan bir deneyle ölçülmüştür. Danimarka'nın Aarhus kentinde yapılan ve katılımcıların gruplara kurayla dağıtıldığı randomize kontrollü bir çalışmada fazla kilolu 47 kişi, 6 ay boyunca her gün 1 litre sofra şekeriyle tatlandırılmış kola, süt, diyet kola ya da su içmiştir. Şekerli kola içen grupta karaciğer yağı, karın içi yağ ve kanda dolaşan bir yağ türü olan trigliserit, diğer üç gruba göre anlamlı ölçüde daha fazla artmıştır. AASLD rehberi de fazla kalorinin yanı sıra beyaz un ve şeker gibi rafine karbonhidratları ve şekerli içecekleri obezite ve karaciğer yağlanmasıyla ilişkilendirir.
Alkol karaciğer yağlanmasında nasıl rol oynar?
Alkolün karaciğer üzerindeki etkisi, fazla kilo, yüksek kan şekeri, yüksek tansiyon ya da kan yağlarında bozukluk gibi metabolik risk etkenleriyle bir araya geldiğinde büyür. Çok sayıda uluslararası tıp derneğinin 2023'te karaciğer yağlanmasına verilen hastalık adlarını yenilemek için hazırladığı uzlaşı metnine göre, karaciğerinde yağlanma ve metabolik risk etkeni bulunan kişiler haftada kadınlarda 140–350 gram, erkeklerde 210–420 gram saf alkol alıyorsa bu tablo MetALD (metabolik ve alkolle ilişkili karaciğer hastalığı) olarak adlandırılır. Alkolle metabolik etkenlerin bir arada bulunduğu tabloya ayrı bir ad verilmiş olması, tanı konurken alkol miktarını sormanın ne denli esas olduğunu da gösterir.
AASLD'ye göre orta düzeyde alkol kullanımı (kadınlarda günde 21–39 gram, erkeklerde 31–59 gram), bilhassa obezite ya da tip 2 diyabeti olan kişilerde ileri fibroz olasılığını artırır ve bu bulgu, insülin direnci ile alkolün karaciğer üzerinde birlikte etki ettiğini düşündürür. Karaciğerinizde yağlanma saptandıysa ne kadar alkol aldığınızı hekiminizle açıkça konuşabilirsiniz.
Karaciğer yağlanmasına başka hangi durumlar zemin hazırlar?
Tip 2 diyabet, AASLD rehberine göre karaciğer yağlanmasının gelişmesi, fibrozun ilerlemesi ve karaciğer kanseri için tek başına en etkili risk etkenidir. Yukarıda kilo gruplarına göre sonuçlarını aktardığımız Kapadokya Kohort Çalışması'nda da karaciğerinde yağlanma saptanan kişilerin yaşı ve vücut kitle indeksi daha yüksek bulunmuş, bu kişilerde yüksek tansiyon, diyabet ve kan yağı yüksekliği daha sık, fiziksel aktivite ise daha düşük görülmüştür. Aynı çalışmada erkek olmak da yağlanmayla ilişkili bulunmuştur. İnsülin direncinin karaciğer yağlanmasındaki yerini daha iyi kavramak isterseniz insülin direncini anlatan yazımıza göz atabilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
Tip 2 diyabetiniz varsa ya da obezitenize metabolik sorunlar eşlik ediyorsa, hiçbir belirtiniz olmasa bile fibroz açısından taranmayı hekiminizle istişare edebilirsiniz. Değerlendirmede hangi tetkiklerin yapıldığını karaciğer yağlanması belirtilerini ve değerlendirme basamaklarını anlatan yazımızda bulabilirsiniz. Alışkanlıklarınızı değiştirmenin karaciğere nasıl yansıdığını ise karaciğer yağlanmasının nasıl geriletilebildiğini anlatan rehberimizde ayrıntısıyla anlattık.
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kanlı kusma, kanlı ya da siyah renkli dışkı ve aniden başlayan zihin bulanıklığı acil müdahale gerektirebilir. Bu belirtilerden birini fark ederseniz lütfen beklemeden 112'yi arayın. Gözlerinizde ya da cildinizde sararma ya da karnınızda şişlik fark ettiğinizde de en kısa sürede hekiminize başvurmanızı öneririz.
İlgili yazılarımız
- Karaciğer yağlanması belirtileri: Nasıl anlaşılır, ALT normal olsa da yağlanma olabilir mi?
- Karaciğer yağlanması nasıl geçer, geri döner mi?
- İnsülin direnci nedir, belirtileri nelerdir?
Kaynaklar
- Rinella ME, Lazarus JV, Ratziu V, et al. A multisociety Delphi consensus statement on new fatty liver disease nomenclature. Hepatology. 2023, 78(6):1966-1986. doi:10.1097/HEP.0000000000000520 · PubMed
- Rinella ME, Neuschwander-Tetri BA, Siddiqui MS, et al. AASLD Practice Guidance on the clinical assessment and management of nonalcoholic fatty liver disease. Hepatology. 2023, 77(5):1797-1835. doi:10.1097/HEP.0000000000000323 · PubMed
- Chiu S, Sievenpiper JL, de Souza RJ, et al. Effect of fructose on markers of non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD): a systematic review and meta-analysis of controlled feeding trials. Eur J Clin Nutr. 2014, 68(4):416-423. doi:10.1038/ejcn.2014.8 · PubMed
- Maersk M, Belza A, Stødkilde-Jørgensen H, et al. Sucrose-sweetened beverages increase fat storage in the liver, muscle, and visceral fat depot: a 6-mo randomized intervention study. Am J Clin Nutr. 2012, 95(2):283-289. doi:10.3945/ajcn.111.022533 · PubMed
- Sezgin O, Akpınar H, Özer B, Törüner M, Bal K, Bor S. The Abdominal Ultrasonography Results of Cappadocia Cohort Study of Turkey Reveals High Prevalence of Fatty Liver. Turk J Gastroenterol. 2023, 34(6):652-664. doi:10.5152/tjg.2023.23067 · PubMed



