← Sağlık Kütüphanesi

Beslenme · 5 dk okuma

Kan şekeri düşüklüğü belirtileri: Neden düşer, reaktif hipoglisemi

Yemekten birkaç saat sonra ellerinizin titrediğini, terlediğinizi ve birden acıktığınızı fark ettiğinizde aklınıza ilk gelen, kan şekerinizin düştüğü olabilir. Oysa aynı belirtileri heyecan ya da kaygı da yaratabilir. Yaşadığınızın bunlardan hangisi olduğunu anlamak için neye bakmak gerektiği ise pek bilinmez.

Kan şekeri düşüklüğünün tanısında kullanılan üç adımlı Whipple üçlüsünü gösteren şema: belirtiler, belirti sırasında ölçülmüş düşük kan şekeri, kan şekeri yükselince belirtilerin geçmesi
Kan şekeri düşüklüğünde değerlendirmenin dayandığı üç koşul (Whipple üçlüsü). Kaynak: Endocrine Society kılavuzu, J Clin Endocrinol Metab, 2009.

Kan şekeri düşüklüğü belirtileri nelerdir?

Kan şekeri düşüklüğüne tıpta hipoglisemi adı verilir. Litvanya'da yayımlanmış ve hipoglisemi hakkındaki bilgileri bir araya getiren bir derlemeye göre kan şekeri düşüklüğünün belirtileri iki grupta toplanır. Birinci gruptaki açlık, çarpıntı, titreme ve terleme, vücudun istemsiz işleyişini, örneğin kalp atışını yöneten otonom sinir sisteminden kaynaklanır. Beynin başlıca enerji kaynağı kan şekeri olarak da bilinen glukoz olduğu için ikinci gruptaki belirtiler beyne yeterince glukoz ulaşmamasından doğar ve zihin karışıklığı, uyuşukluk, tuhaf davranış, konuşma güçlüğü ve koordinasyon bozukluğu olarak kendini gösterir.

Ne var ki kan şekeri düşüklüğünün belirtileri başka durumlarda da görülebilir. Litvanya'da yayımlanan bu derleme de kan şekeri düşüklüğünü sinir sistemi, ruh sağlığı ve kalp-damar hastalıklarından ayırt etmek gerektiğini vurgular. Nitekim çarpıntı, titreme ve terleme, yoğun kaygı, yani anksiyete sırasında ve panik ataklarda da görülebilir. Ayrıntılı bilgi için panik atak belirtileri yazımıza göz atabilirsiniz.

Belirtiler başka durumlarla bu denli örtüştüğünden kan şekeri düşüklüğünü değerlendirirken belirleyici olan ölçümdür. Hormon hastalıkları uzmanlarının derneği Endocrine Society'nin yetişkinlerde kan şekeri düşüklüğü için hekimlere yönelik hazırladığı kılavuz da üç koşulun birlikte görülmesini arar. Bu üç koşul, kan şekeri düşüklüğüyle uyumlu belirtilerin bulunması, belirti sırasında ölçülen kan şekerinin düşük çıkması ve kan şekeri yükselince belirtilerin geçmesidir. Tıpta bu üç koşula Whipple üçlüsü denir.

Kan şekeri neden düşer?

Endocrine Society kılavuzuna göre diyabeti olanlarda kan şekeri düşüklüğünün en sık nedeni, insülinle ya da pankreası insülin salgılamaya uyaran ilaçlarla yapılan tedavidir. Bu sebeple diyabet ilacı kullanıyorsanız kan şekeri düşüklüğü yaşadığınızda bunu hekiminize bildirmenizi öneririz. İlaç planınızda değişiklik yapma ya da ilacı bırakma kararını ise mutlaka hekiminizle istişare ederek vermeniz gerekir.

Diyabeti olmayan kişiler için ise Endocrine Society kılavuzu, önce kan şekeri düşüklüğünü açıklayabilecek ilaçların, ağır hastalıkların, hormon eksikliklerinin ve bazı tümörlerin araştırılmasını önerir. Bu nedenlerden hiçbiri bulunamazsa pankreasın gereğinden fazla insülin salgılaması, tıptaki adıyla endojen hiperinsülinizm araştırılır. Pankreasın fazla insülin salgılayıp salgılamadığını anlamak için kan şekerinin düştüğü sırada alınan kan örneklerinde glukozun yanı sıra insülin ve insülinle birlikte salgılanan C-peptit gibi değerlerin ölçülmesi gerekir.

Kan şekeri düşüklüğünün çok nadir görülen nedenlerinden biri, pankreasta gelişen ve insülin salgılayan, insülinoma adı verilen bir tümördür. Japonya'da birden fazla merkezde yürütülen bir çalışmanın yazarlarının da belirttiği gibi, insülinomada kan şekerinin tekrar tekrar düşmesi açlık, titreme ve terleme gibi otonom sinir sistemi kaynaklı belirtilerin zamanla silikleşmesine yol açabilir ve geriye başka nedenlere de bağlanabilecek belirsiz yakınmalar kalabilir. Kan şekerinin son yaklaşık üç aylık ortalamasını yansıtan HbA1c değeri de kan şekeri sık sık düştüğünde düşük seyredebilir. Nitekim Japonya'daki bu çalışmada insülinoma tanısı almış 31 hastanın HbA1c değeri ortalama %4,7, şeker yükleme testi sonucu normal çıkan 120 kişilik karşılaştırma grubunda ise %5,7 bulunmuştur. HbA1c değerlerinin nasıl yorumlandığını HbA1c yazımızda okuyabilirsiniz.

Reaktif hipoglisemi nedir?

Türkiye'de yayımlanmış ve reaktif hipoglisemiyi ele alan bir derlemeye göre reaktif hipoglisemi, yemekten 2–5 saat sonra kan şekerinin düşmesidir. Derleme, reaktif hipogliseminin ortaya çıktığı zamana göre üç biçimini tanımlar. Yemekten sonraki 120 dakika içinde görülen biçime sindirimle ilgili anlamına gelen alimenter, 180. dakikada görülen biçime nedeni bilinmeyen anlamına gelen idiyopatik, 240–300. dakikalarda görülen biçime ise geç reaktif hipoglisemi adı verilir. Türkiye'deki bu derleme, geç biçimi insülin salgısının zamanlamasıyla açıklar. Yemeğin hemen ardından gelen ilk insülin salgısı azaldığında kan şekeri yemekten sonra önce yükselir, ardından gecikmiş ve aşırı bir insülin salgısıyla düşer.

Öte yandan yemekten sonra hissedilen belirtilerin bir kısmı reaktif hipoglisemiden kaynaklanmayabilir. Reaktif hipoglisemi tanısı da yazının başında anlattığımız Whipple üçlüsüne dayanır. Bu nedenle belirti anında kan şekerinizi ölçebiliyorsanız ölçülen değeri, ölçüm saatini ve ne yediğinizi not alıp hekiminize götürmeniz tanıya katkı sağlar.

Kan şekeri düştüğünde ne yapılır?

ABD'deki Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü'ne (NIDDK) göre diyabeti olan birçok kişi için düşük kan şekeri, 70 mg/dL altındaki bir ölçüm demektir. Kendi hedefiniz bundan farklı olabilir ve bu hedefi diyabet ekibiniz belirler. NIDDK'nin önerdiği adımlara göre belirti sırasında ölçümünüz hedefinizin ya da 70 mg/dL'nin altındaysa hemen 15–20 gram glukoz ya da karbonhidrat alınır. Dört glukoz tableti ya da yarım su bardağından biraz fazla, yaklaşık 120 ml şekeri ya da kalorisi azaltılmamış meyve suyu bu miktara örnektir. Ardından 15 dakika beklenip ölçüm tekrarlanır ve değer hâlâ düşükse aynı miktar yeniden alınır. Hekiminiz size kan şekeriniz düştüğünde izlemeniz için bir plan vermişse o planı uygulayabilirsiniz.

Belirtileriniz tekrarlıyorsa bir hekime başvurmanızı öneririz. Kan şekeri düşen kişide zihin karışıklığı, bayılma ya da nöbet görülürse veya kişi yutamıyorsa lütfen beklemeden 112'yi arayın ve yardım gelene kadar ona ağızdan yiyecek ya da içecek vermeyin.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Belirtileriniz yemek aralarında ya da açken tekrar tekrar ortaya çıkıyorsa, sizi gece ya da sabaha karşı uykunuzdan uyandırıyorsa veya belirtilere zihin karışıklığı eşlik ediyorsa aile hekiminize, iç hastalıkları polikliniğine ya da endokrinoloji polikliniğine başvurabilirsiniz. Diyabet ilacı kullanıyorsanız yaşadığınız tek bir kan şekeri düşüklüğünü bile hekiminize bildirmenizi öneririz.

Sık sorulanlar

Reaktif hipoglisemi insülin direnci ya da prediyabetin işareti midir?

Türkiye'de yayımlanmış ve reaktif hipoglisemiyi ele alan bir derleme, bilhassa yemekten 4–5 saat sonra görülen kan şekeri düşüklüğünün diyabeti önceden haber verebileceğini öne sürer. Yemekten sonraki saatlerde yaşadığınız belirtilerin kan şekeri düşüklüğünden kaynaklanıp kaynaklanmadığını, belirti anında yapılan ölçümlere dayanarak hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz. İnsülin direncinin ne olduğunu ve belirtilerini öğrenmek isterseniz insülin direnci yazımıza göz atabilirsiniz.

İlgili araçlarımız ve yazılarımız

Kaynaklar

  1. Cryer PE, Axelrod L, Grossman AB, et al. Evaluation and management of adult hypoglycemic disorders: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2009, 94(3):709-728. doi:10.1210/jc.2008-1410 · PubMed 19088155
  2. Adukauskiene D, Blauzdyte J. [Causes, diagnosis, and treatment of hypoglycemia]. Medicina (Kaunas). 2006, 42(10):860-867. PubMed 17090987
  3. Altuntaş Y. Postprandial Reactive Hypoglycemia. Sisli Etfal Hastan Tip Bul. 2019, 53(3):215-220. doi:10.14744/SEMB.2019.59455 · PubMed 32377086
  4. Torimoto K, Okada Y, Mori H, et al. Usefulness of hemoglobin A1c and glycated albumin measurements for insulinoma screening: an observational case-control study. BMC Cancer. 2019, 19(1):174. doi:10.1186/s12885-019-5389-7 · PubMed 30808334
  5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Low Blood Glucose (Hypoglycemia). niddk.nih.gov