Ellerinizde ince bir karıncalanma, aylardır geçmek bilmeyen bir halsizlik, aklınızdan kayıp giden küçük şeyler. Tek tek bakıldığında hiçbiri insanı kaygılandırmaya yetmez. B12 vitamini eksikliği de çoğu zaman tam böyle, yavaş ve sessizce başlar. Oysa B12 eksikliği zamanında tanınıp tedavi edilmediğinde sinirlerde kalıcı bir hasar bırakabildiği için eksikliğin izini erkenden sürmek bilhassa önem taşır.
B12 eksikliği belirtileri nelerdir?
B12 eksikliğinin en iyi bilinen sonucu, kırmızı kan hücrelerinin olağandan iri olduğu ve megaloblastik anemi adı verilen bir kansızlık türüdür. Bu kansızlığa halsizlik, çarpıntı ve solukluk eşlik edebilir, dilde iltihaplanma da görülebilir. Kan sayımında beyaz kürelerin ve kanın pıhtılaşmasında görev alan trombositlerin sayısı da düşebilir.
B12 eksikliği sinir sistemini de etkiler ve sinir sistemine ait belirtiler kansızlıktan bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin başında el ve ayaklarda uyuşma ve karıncalanma gelir. Bunama (demans) da B12 eksikliğinde görülebilen belirtiler arasında sayılır. Yapılan bazı çalışmalarda düşük B12 alımının depresyonla da ilişkili olduğu görülmüştür.
B12 eksikliğinde belirtilerin geç ortaya çıkması insanı kolayca yanıltabilir. Vücut yaklaşık 1–5 mg B12 depoladığı için eksiklik yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir. Nitekim sinir belirtileri kansızlık olmadan da başlayabildiğinden, kan sayımınız normal çıksa bile B12 eksikliği bulunabilir. Eksiklik zamanında tanınıp tedavi edilmezse sinirlerde oluşan hasar kalıcı olabilir. Hafıza yakınmalarının B12 ile bağlantısını unutkanlık hangi vitamin eksikliğinden olur yazımızda, halsizlikle bağlantısını yorgunluk hangi vitamin eksikliğinden olur yazımızda bulabilirsiniz.
B12 eksikliği riski kimlerde artar?
B12 eksikliği riski, B12'nin besinlerle yeterince alınamadığı ya da mide ve bağırsaklarda emilemediği durumlarda artar ve bu durumlar başlıca aşağıdaki gruplarda karşımıza çıkar.
- İleri yaştaki yetişkinler, bilhassa mide asidi salgısını azaltan atrofik gastriti olanlar. İleri yaştaki yetişkinlerde görülen B12 eksikliği olgularının yaklaşık %15–25'inde, B12 emilimini bozan bir hastalık olan pernisiyöz anemi bulunur.
- Pernisiyöz anemisi olanlar. Bağışıklık sisteminin vücudun kendi dokularına yöneldiği otoimmün bir hastalık olan pernisiyöz anemi, B12'nin emilebilmesi için midede üretilen iç faktör adlı proteinin üretimini engeller ve dünyada belirti veren B12 eksikliğinin en sık nedenidir.
- Glütene karşı bağırsakta gelişen bir hastalık olan çölyakla yaşayanlar ile mide ameliyatı ya da kilo verme ameliyatı geçirenler.
- Tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan metformini ya da mide asidini azaltan ilaçları kullananlar. Mide asidini azaltan bu ilaçlar, mide koruyucu olarak da bilinen proton pompası inhibitörleri ile H2 blokerleridir.
- Hayvansal gıda yemeyenler, zira bitkisel gıdalar doğal olarak B12 içermez.
Metformin kullananlar
Tip 2 diyabetli hastalarda yapılmış 17 çalışmanın sonuçlarını birleştiren bir meta-analizde, metformin kullananların yaklaşık %23'ünde, kullanmayanların ise yaklaşık %17'sinde B12 eksikliği saptanmıştır. Aynı meta-analizde B12 eksikliği, metformin kullanım süresinin uzaması ve dozun yükselmesiyle de ilişkili bulunmuştur. Metformin kullanıyorsanız ilacınızı hekiminizin önerdiği biçimde kullanmayı sürdürebilir, B12 tahlilini de hekiminizle istişare edebilirsiniz.
Vegan beslenenler
Hiçbir hayvansal gıda yemeyen vegan yetişkinlerde yapılmış çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde, veganların kandaki B12 düzeyi hayvansal gıda yiyenlere göre daha düşük, B12 yetersiz kaldığında kanda yükselen bir madde olan homosisteinin düzeyi ise daha yüksek bulunmuştur. Kandaki B12 düzeyinin düşük, homosistein düzeyinin yüksek olması birlikte, vücuttaki B12'nin hücrelerdeki görevlerini yerine getirmeye yetmediği, işlevsel B12 eksikliği denen bir duruma işaret eder. Aynı meta-analizde B12 takviyesi kullanan veganlarda ölçülen bütün B12 göstergeleri, takviye kullanmayan veganlara göre anlamlı biçimde daha iyi bulunmuştur. Takviyenin türünü ve süresini hekiminizle ya da diyetisyeninizle birlikte belirleyebilirsiniz.
B12 eksikliği tahlille nasıl anlaşılır?
B12 eksikliğinin tanısında ilk adım çoğu zaman kandaki B12 düzeyini gösteren serum B12 ölçümüdür. Laboratuvarların çoğu 200 ya da 250 pg/mL altındaki serum B12 değerlerini düşük kabul eder. Serum B12 değeri 150–399 pg/mL arasında kaldığında sonuç belirsiz olabilir ve bu durumda, B12 eksikliğinde kanda yükselen bir başka madde olan metilmalonik asidin (MMA) ölçülmesi önerilir. MMA 0,271 µmol/L üzerindeyse B12 eksikliği düşünülür. B12 eksikliğinde homosistein de yükselebilir, ancak homosistein bir başka B vitamini olan folatın eksikliğinde ve böbrek işlevleri azaldığında da yükseldiğinden, yüksek bir homosistein değeri B12 eksikliğinin yanı sıra bu durumlara da işaret edebilir.
Örneğin tahlilinizde serum B12 değeri 280 pg/mL çıktıysa, bu değer 150–399 pg/mL arasındaki belirsiz aralığa düşer ve hekiminiz MMA gibi ek bir tahlil isteyebilir. B12 sonuçları laboratuvara göre pg/mL ya da pmol/L birimiyle verilebildiğinden, sonucunuzu raporunuzdaki referans aralığını da göz önünde bulundurarak hekiminize yorumlatmanız yerinde olur.
B12 düşüklüğünün ne kadar yaygın olduğuna gelince, ABD'de yürütülen ulusal sağlık ve beslenme taramasının verilerine göre 19 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yaklaşık %3,6'sında serum B12 200 pg/mL altında, yaklaşık %12,5'inde ise 300 pg/mL altında bulunmuştur.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
El ve ayaklarınızda uyuşma ve karıncalanma, denge sorunu ya da hafızanızda veya dikkatinizde bir değişiklik fark ederseniz ya da belirgin bir halsizliğe solukluk ve çarpıntı eşlik ediyorsa aile hekiminize başvurabilirsiniz. Yaşınız ilerlediyse, mide ya da bağırsak hastalığınız varsa veya bu organlardan ameliyat olduysanız, metformin ya da mide asidini azaltan bir ilaç kullanıyorsanız ya da hayvansal gıda yemiyorsanız, hiçbir belirtiniz olmasa da B12 tahlilini hekiminizle istişare edebilirsiniz. Aile hekiminiz gerektiğinde sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir.
B12 eksikliği çoğu zaman yavaş ve sessizce ilerler. Buna karşılık konuşmanız aniden bozulursa, yüzünüzde kayma olursa ya da bir kolunuzda veya bacağınızda güçsüzlük ortaya çıkarsa bunu bir vitamin eksikliğine bağlamaya çalışmadan lütfen beklemeden 112'yi arayın, zira bu belirtiler inme gibi acil bir durumun işareti olabilir.
Beyin sağlığınız hakkında endişeleniyorsanız yaklaşık 5 dakikanızı ayırarak Beyin Sağlığı Değerlendirme Testimizi kullanarak uyku, hafıza, moral, enerji, beslenme ve egzersiz konularında kendinizi değerlendirebilirsiniz. B12 eksikliğini D vitamini, demir ve magnezyum eksiklikleriyle karşılaştırdığımız genel tabloyu hangi vitamin eksikliği neye yol açar rehberimizde, B12 eksikliğinin zihinsel bulanıklıkla bağlantısını ise beyin sisi hangi vitamin eksikliğinden olur yazımızda bulabilirsiniz. Baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantı gibi yakınmalarınız varsa hangi vitamin eksikliği baş ağrısı yapar yazımıza da bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çocuklarda ve gençlerde de B12 eksikliği riski artar mı?
5–18 yaş arası çocuk ve ergenlerde yapılmış çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde, bitkisel beslenen çocuk ve ergenlerin kandaki B12 düzeyi, hayvansal gıdalarla beslenen yaşıtlarına göre ortalama 97 pmol/L daha düşük bulunmuştur. Bu fark vegan ve tahıl ile sebze ağırlıklı makrobiyotik beslenen çocuklarda istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş, vejetaryen beslenen çocuklarda ise anlamlı bulunmamıştır. Çocuğunuz bitkisel beslenecekse beslenme planını çocuk hekiminizle birlikte yapmanızı öneririz.
Emziren veganlar B12 açısından dikkat etmeli mi?
Annesi vegan olan ve yalnızca anne sütüyle beslenen bebekler B12 eksikliği açısından risk grubundadır. Emzirme döneminde B12 durumunuzu hem aile hekiminizle hem de bebeğinizin hekimiyle istişare edebilirsiniz.
Kaynaklar
- Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149-160. doi:10.1056/NEJMcp1113996 · DOI · PubMed
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (ODS). Vitamin B12: Fact Sheet for Health Professionals. Erişim: 9 Kasım 2026. · Resmî sayfa
- Kakarlapudi Y, Kondabolu SK, Tehseen Z, et al. Effect of Metformin on Vitamin B12 Deficiency in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus and Factors Associated With It: A Meta-Analysis. Cureus. 2022;14(12):e32277. doi:10.7759/cureus.32277 · DOI · PubMed
- Niklewicz A, Hannibal L, Warren M, Ahmadi KR. A systematic review and meta-analysis of functional vitamin B12 status among adult vegans. Nutr Bull. 2024;49(4):463-479. doi:10.1111/nbu.12712 · DOI · PubMed
- Jensen CF. Vitamin B12 levels in children and adolescents on plant-based diets: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2023;81(8):951-966. doi:10.1093/nutrit/nuac096 · DOI · PubMed



