Protein tozu almayı ya da daha yüksek proteinli beslenmeyi düşünürken fazla proteinin böbreklerinizi yoracağını muhtemelen siz de duymuşsunuzdur. Bu uyarı öylesine sık tekrarlanır ki doğruluğunu sorgulamak pek kimsenin aklına gelmez. Oysa doğru bir karar verebilmek için böbrekleri sağlıklı olan biriyle böbrek hastalığı olan birinin durumunu ayrı ayrı ele almak, protein tozunun gerçekte ne kadar fayda sağladığını da göz önünde bulundurmak gerekir.
Fazla protein sağlıklı böbreklere zarar verir mi?
Fazla proteinin sağlıklı böbreklere zarar verip vermediği sorusuna en doğrudan cevabı, Journal of Nutrition dergisinde yayımlanan ve birden çok çalışmanın sonuçlarını bir araya getiren bir meta-analiz verir. Bu meta-analizde, böbrek hastalığı olmayan yetişkinlerin kurayla gruplara ayrılıp bir kısmının yüksek proteinli, bir kısmının da normal ya da düşük proteinli beslendiği ve randomize kontrollü çalışma adı verilen 28 çalışmanın sonuçları birleştirilmiş, bu çalışmalara toplam 1.358 kişi katılmıştır. Meta-analizde yüksek protein alımı, vücut ağırlığının her kilosu için günde en az 1,5 g, günlük enerjinin en az %20'si ya da günde en az 100 g protein olarak tanımlanmıştır.
Böbreklerin kanı ne hızla süzdüğünü gösteren ölçüye glomerüler filtrasyon hızı (GFR) denir. Meta-analizdeki 28 çalışmada GFR'deki değişim, yüksek proteinli beslenen gruplarla normal ya da düşük proteinli beslenen gruplar arasında farklı bulunmamış, beslenme dönemlerinin sonunda yapılan ölçümlerde ise GFR yüksek proteinli gruplarda küçük bir farkla daha yüksek çıkmıştır. Meta-analizin yazarları da bu bulgulardan yola çıkarak yüksek protein alımının sağlıklı yetişkinlerde böbrek işlevini olumsuz etkilemediği sonucuna varmıştır.
Böbrek hastalığı olanlar için protein ne kadar olmalı?
Böbrek işlevinin uzun süredir azalmış olduğu kronik böbrek hastalığında ise durum farklıdır. Böbrek hastalıkları için uluslararası kılavuzlar hazırlayan KDIGO kuruluşunun 2024 kılavuzu, Avrupa Böbrek Derneği Renal Beslenme Çalışma Grubu'nun bir incelemesinde özetlenmiştir. Bu incelemeye göre KDIGO 2024 kılavuzu, diyalize girmeyen ve böbrek işlevi orta ya da ileri derecede azalmış olan evre 3–5'teki hastalara genel nüfus için önerilen miktarın aynısını, yani vücut ağırlığının kilosu başına günde 0,8 g proteini önerir.
Avrupa Böbrek Derneği çalışma grubunun incelemesine göre düşük ve çok düşük proteinli diyetler, yalnızca hastalığı böbrek yetmezliğine ilerleme riski taşıyan ve bu diyeti sürdürmeye motivasyonu yüksek hastalara reçete edilmelidir. Kilo başına günde 1,3 g'ın üzerindeki protein alımından kaçınılması ise incelemede yalnızca ilerleme riski taşıyan böbrek hastalığı için önerilir.
Böbrek hastalığında protein hedefi hastalığın evresine ve ilerleme riskine göre değiştiği için, böbrek hastalığınız varsa protein tozuna ya da yüksek proteinli bir diyete başlamadan önce böbrek hastalıkları uzmanı olan nefroloğunuza ya da diyetisyeninize danışmanız yerinde olur. Size uygun protein miktarını, tahlil sonuçlarınızı göz önünde bulundurarak nefroloğunuz ve diyetisyeniniz belirler.
Protein tozu ve whey protein ne kadar işe yarar?
Peynir yapımında geriye kalan peynir altı suyundan elde edilen whey proteini, süt kaynaklı bir protein tozudur. Protein tozu gibi takviyelerin kas kazancına ne ölçüde katkı sağladığı, British Journal of Sports Medicine dergisinde yayımlanan ve sağlıklı yetişkinlerle yapılmış çalışmaları bir araya getiren bir meta-analizde incelenmiştir. Ağırlıklarla ya da vücut ağırlığıyla kasları zorlayan ve direnç antrenmanı denen egzersizleri uzun süre yapan katılımcılarda protein takviyesi, kasları da kapsayan ve vücuttaki yağ dışındaki dokuların toplamı olan yağsız vücut kütlesine ortalama 0,30 kg ek kazanç sağlamıştır. Aynı meta-analizde, besinlerle ve takviyeyle alınan toplam protein vücut ağırlığının kilosu başına günde 1,62 g'ı aştığında takviyenin ek bir kazanç sağlamadığı görülmüştür.
Günlük protein hedefine besinlerle ulaşmakta zorlananlar için protein tozu, eksik kalan miktarı tamamlayan bir seçenektir ve tozla alınan protein de günlük toplam alımın içinde hesaba katılır. Yaşınıza ve spor alışkanlığınıza göre günlük protein hedefinizi günlük protein ihtiyacı yazımızda, takviyelerin kanıtını ise kas kaybını önleyen besinler yazımızda bulabilirsiniz.
Fazla proteinde asıl mesele miktar mı, kaynak mı?
Proteinin zararları konuşulurken akla çoğunlukla yalnızca miktar gelir, oysa proteinin hangi besinden geldiği de göz önünde bulundurulmaya değer bir konudur. ABD'de sağlık çalışanlarını yıllarca izleyen ve kohort olarak bilinen iki izlem çalışmasının verilerini birlikte inceleyen bir araştırmada hayvansal protein, tüm nedenlere bağlı ölümle ilişkili bulunmamış, buna karşılık kalp ve damar hastalıklarına bağlı ölümle hafif bir ilişki göstermiştir. Bitkisel proteinin ise daha düşük ölüm riskiyle ilişkili olduğu görülmüştür. Nitekim günlük enerjinin %3'ünü karşılayan protein sucuk, salam ve sosis gibi işlenmiş kırmızı etler yerine bitkisel besinlerden alındığında, tüm nedenlere bağlı ölüm riski yaklaşık üçte bir daha düşük bulunmuştur. ABD'deki araştırmada protein kaynağıyla ölüm riski arasındaki bu ilişkiler, bilhassa sigara içme, çok alkol tüketme, fazla kilo ve hareketsizlik gibi sağlıksız yaşam etkenlerinden en az birine sahip olanlarda belirgin bulunmuştur.
ABD'deki iki izlem çalışmasının bulguları, protein miktarından çok proteinin kaynağının önemli olabileceğini düşündürür. Proteinin miktarına gelince, Sağlık Bakanlığı'nın hazırladığı Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, günlük enerjinin %25'inden fazlasının proteinden karşılandığı beslenmeyi yüksek proteinli diyet adıyla ayrı bir diyet türü olarak anar. Böylesi bir diyete başlamayı düşünüyorsanız hekiminizle ya da diyetisyeninizle istişare edebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Kronik böbrek hastalığı tanınız varsa, kan tahlilinizdeki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini GFR, yani eGFR değeriniz düşük çıkmışsa ya da diyalize giriyorsanız, protein miktarınızı artırmadan önce hekiminize başvurmanızı öneririz, zira böbrek hastalığında protein hedefi genel önerilerden farklıdır. Böbreklerinizin durumunu bilmiyorsanız ve protein tozuna ya da yüksek proteinli bir diyete başlamayı düşünüyorsanız, kreatinin ve eGFR tahlillerini hekiminizle konuşabilirsiniz.
İlgili aracımız ve yazılarımız
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Devries MC, Sithamparapillai A, Brimble KS, Banfield L, Morton RW, Phillips SM. Changes in Kidney Function Do Not Differ between Healthy Adults Consuming Higher- Compared with Lower- or Normal-Protein Diets: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Nutr. 2018, 148(11):1760-1775. doi:10.1093/jn/nxy197 · PubMed 30383278
- Torreggiani M, Avesani CM, Contzen B, et al. Dos and Don'ts in Kidney Nutrition: Practical Considerations of a Panel of Experts on Protein Restriction and Plant-Based Diets for Patients Living with Chronic Kidney Disease. Nutrients. 2025, 17(12):2002. mdpi.com/2072-6643/17/12/2002
- Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018, 52(6):376-384. doi:10.1136/bjsports-2017-097608 · PubMed 28698222
- Song M, Fung TT, Hu FB, et al. Association of Animal and Plant Protein Intake With All-Cause and Cause-Specific Mortality. JAMA Intern Med. 2016, 176(10):1453-1463. doi:10.1001/jamainternmed.2016.4182 · PubMed 27479196
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. Ankara, 2022.



