İksir Editör Ekibi · Yayın:
Şakağınızda zonklayan bir ağrıyla uyanıp ışığa bile katlanamadığınız, o günün planlarını ertelemek zorunda kaldığınız anlar size tanıdık geliyorsa, bu ağrının sıradan bir baş ağrısından farklı olup olmadığını kuşkusuz siz de merak etmişsinizdir. Ağrınızın adını doğru koymak, ataklarınızı daha iyi tanımanıza ve hekiminizle daha verimli bir görüşme yapmanıza yardımcı olur.
Migren nedir, sıradan baş ağrısından farkı ne?
Migren, tekrarlayan baş ağrısı ataklarıyla kendini gösteren nörolojik bir hastalıktır. Baş ağrılarının tanısında uluslararası alanda başvurulan ölçütler, Uluslararası Baş Ağrısı Hastalıkları Sınıflaması'nın üçüncü baskısında (ICHD-3) yer alır. ICHD-3'e göre migren tanısı için en az beş atak gerekir ve her atak, ilaç alınmadığında ya da alınan ilaç ağrıyı geçirmediğinde 4 ile 72 saat sürer. Çocuklarda ve 18 yaşından küçük ergenlerde ise atak süresi 2 saate kadar kısalabilir.
Migren ağrısı tek taraflı olma, zonklama, orta ya da şiddetli düzeyde olma ve yürümek, merdiven çıkmak gibi günlük hareketlerle artma özelliklerinden en az ikisini taşır. Atak sırasında bunlara ek olarak bulantı ya da kusma görülür veya hem ışık hem ses kişiyi rahatsız eder. Migreni tek seferlik, sıradan bir baş ağrısından ayıran esas özellik, ağrının bu örüntüyle ataklar hâlinde tekrar etmesidir.
Migren ne kadar yaygın, Türkiye'de durum nedir?
Türkiye'de 21 ilde yürütülmüş ulusal bir çalışmada 18–65 yaş arasındaki 5.323 kişi, hekimler tarafından kendi evlerinde değerlendirilmiştir. Katılımcıların %16,4'ünde son bir yıl içinde migren saptanmış, bu oran kadınlarda %24,6, erkeklerde ise %8,5 olarak bulunmuş ve en yüksek oran 35–40 yaş arasındaki kadınlarda görülmüştür. Aynı ulusal çalışmanın verileriyle kadınları ve erkekleri karşılaştıran ayrı bir analizde de kadınlarda atakların daha uzun sürdüğü, bulantı ile kusmanın da daha sık görüldüğü bildirilmiştir.
Migren yalnızca Türkiye'de değil, dünya genelinde de yaygın bir hastalıktır. Hastalıkların dünyadaki yaygınlığını ve insan sağlığına getirdiği yükü hesaplayan Küresel Hastalık Yükü çalışmasında, 2016 yılında yaklaşık 1,04 milyar kişide migren bulunduğu tahmin edilmiştir. Küresel Hastalık Yükü çalışması, hastalık nedeniyle sağlıklı yaşanamayan yılları ölçen sağlıklı yıl kaybını da hesaplar. Bu ölçüte göre migrenin, başın iki yanında baskı ya da sıkışma hissiyle seyreden ve migrenden daha sık görülen gerilim tipi baş ağrısına kıyasla altı kattan fazla sağlıklı yıl kaybına neden olduğu hesaplanmıştır. Migrenin getirdiği bu yük en çok 15–49 yaş arasındaki kadınlarda görülür.
Migrenin evreleri nelerdir?
Migren atağı bazı kişilerde yalnızca ağrıdan ibaret değildir, ağrının öncesini ve sonrasını da kapsayan dört evreye ayrılabilir. Ancak bu dört evrenin hepsi her migrenli kişide görülmez.
- Öncü belirtiler (prodrom). Bu evre ağrıdan saatler ya da günler önce başlayabilir. Sık esneme, yorgunluk, belirli yiyeceklere karşı istek, boyunda tutukluk ve ruh hâlinde değişiklik, bu evrede tarif edilen belirtiler arasındadır.
- Aura. Ağrıdan önce, bazen de ağrıyla birlikte görme, duyu ya da konuşmayla ilgili geçici belirtiler ortaya çıkar. Aura belirtileri yavaş yavaş gelişir, tamamen düzelir ve her biri en fazla bir saat sürer. Türkiye'de 21 ilde yürütülen ulusal çalışmada migrenli kişilerin yaklaşık beşte birinde (%21,5) aura bildirilmiştir.
- Baş ağrısı evresi. Yazının başında anlatılan zonklayıcı ağrı ve ona eşlik eden bulantı ile ışığa ve sese karşı duyarlılık bu evrede yaşanır.
- Ağrı sonrası dönem (postdrom). Ağrı geçtikten sonra da bir süre yorgunluk, boyunda tutukluk ya da ruh hâlinde değişiklik devam edebilir.
Migren, gerilim tipi ve küme baş ağrısı nasıl ayırt edilir?
Migren, gerilim tipi baş ağrısı ve küme baş ağrısı, ICHD-3'te birbirinden belirgin biçimde ayrılan ölçütlerle tanımlanır. Bu üç türden küme baş ağrısı, göz çevresinde, kaşın üstünde ve şakakta tek taraflı olarak beliren, çok şiddetli ataklarla seyreden bir baş ağrısıdır. Aşağıdaki tablo, üç baş ağrısının ICHD-3 ölçütlerini yan yana getirerek aralarındaki farkı özetler.
| Özellik | Migren | Gerilim tipi baş ağrısı | Küme baş ağrısı |
|---|---|---|---|
| Ağrının yeri | Çoğunlukla tek taraflı | İki taraflı | Tek taraflı, göz çevresi, kaş üstü ve şakak |
| Ağrının niteliği | Zonklayıcı | Baskı ya da sıkışma hissi | Çok şiddetli |
| Şiddet | Orta ya da şiddetli | Hafif ya da orta | Şiddetli ya da çok şiddetli |
| Atak süresi | 4–72 saat | 30 dakika–7 gün | 15–180 dakika |
| Hareketin etkisi | Ağrı artar | Ağrı artmaz | Kişi çoğunlukla yerinde duramaz |
| Eşlik eden belirtiler | Bulantı ya da kusma, ışık ve sese duyarlılık | Bulantı yoktur, ışık ya da sese duyarlılıktan en fazla biri görülebilir | Aynı tarafta gözde kızarıklık ve yaşarma, burun tıkanıklığı ya da akıntısı, göz kapağında şişlik, yüzde terleme |
| Tekrarlama sıklığı | Ataklar hâlinde, tanı için en az beş atak gerekir | Ayda 1–14 gün | İki günde bir ile günde sekiz atak arasında, haftalar ya da aylar süren dönemler hâlinde |
Birbirine en çok karıştırılan iki tür, hafif seyreden migren ile gerilim tipi baş ağrısıdır. Hafif bir migren atağını gerilim tipi baş ağrısından ayırt etmek için çoğu zaman bulantıyı, ışığa ve sese karşı duyarlılığı ve ağrının hareketle artıp artmadığını göz önünde bulundurmak gerekir. Ağrınızın hangi türe uyduğundan emin olamadığınızda atak özelliklerinizi hekiminizle istişare edebilirsiniz.
Küme baş ağrısı sinüzit ya da alerjiyle karıştırılabilir mi?
Küme baş ağrısında gözyaşı, burun tıkanıklığı ve burun akıntısı ağrıyla aynı tarafta görülür, bu yüzden sinüzit ya da alerji belirtilerine benzeyebilir. Küme baş ağrısını sinüzit ve alerjiden ayıran esas özellikler ise ağrının çok şiddetli olması, atağın 15 ile 180 dakika sürmesi, günde birkaç kez tekrarlayabilmesi ve kişinin çoğunlukla yatamayıp ayakta gezinmek istemesidir.
Küme baş ağrısının atakları haftalar ya da aylar süren dönemlerde bir araya toplanır ve hastalık adını da bu kümelenmeden alır. Atakların toplandığı bu dönemler, aylar hatta yıllar süren sessiz dönemlerle birbirinden ayrılır. Küme baş ağrısı erkeklerde kadınlara göre yaklaşık üç kat daha sık görülür ve çoğunlukla 20–40 yaş arasında başlar. Yaşadığınız ağrı bu tarife uyuyorsa bir nöroloji polikliniğine başvurabilirsiniz.
Baş ağrısı günlüğü tanıya nasıl yardımcı olur?
Migren tanısı atak sayısına, atakların süresine ve ataklara eşlik eden belirtilere dayandığından, bu bilgileri düzenli olarak kaydetmek hekiminize eksiksiz bir tablo sunmanın en kolay yoludur. Bunun için bir kâğıt ya da telefonunuzdaki not uygulaması yeterlidir.
Her atak için başlangıç tarihini ve saatini, atağın süresini, ağrının yerini ve 0 ile 10 arasında puanlayacağınız şiddetini, eşlik eden belirtileri, kullandığınız ağrı kesiciyi ve ağrı kesiciyi kaç gün kullandığınızı yazabilirsiniz. Adet günlerinizi, uyku düzeninizi ve öğün atlayıp atlamadığınızı da not ederseniz, ataklarınızın bu durumlarla bir bağlantısı olup olmadığı daha kolay görülür. İlaç tedavisi sırasında da baş ağrısı günlüğünden nasıl yararlanabileceğinizi Migren nasıl geçer yazımızda anlatıyoruz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Baş ağrılarının çoğu, migren ve gerilim tipi baş ağrısı gibi kendi başına bir hastalık olan birincil baş ağrılarıdır, küçük bir bölümü ise başka bir hastalığa bağlı olarak ortaya çıkar. Bir anda başlayıp çok kısa sürede en şiddetli düzeyine ulaşan, ateşle birlikte görülen ya da konuşmada, kas gücünde veya bilinçte bir değişiklikle birlikte gelen bir baş ağrısında beklemeden 112'yi aramak en güvenli yoldur. Bu uyarı işaretlerinin tam listesini Migren nasıl geçer yazımızda bulabilirsiniz.
Daha önce yaşamadığınız türde bir baş ağrısı başladıysa, ataklarınız sıklaşıyorsa ya da günlük hayatınızı aksatıyorsa, Sağlık Bakanlığı'nın Merkezi Hekim Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden bir nöroloji polikliniğinden randevu alabilirsiniz.
İlgili yazılarımız ve aracımız
Migrenin ardındaki etkenleri Migren neden olur yazımızda, atak sırasında ve atakları önlemek için başvurulan tedavi seçeneklerini Migren nasıl geçer yazımızda bulabilirsiniz. Baş ağrısı günlüğünüzde uyku düzeninizle ataklarınız arasında bir bağlantı fark ederseniz Uyku düzeni nasıl düzeltilir yazımıza da göz atabilirsiniz.
Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.
Kaynaklar
- Headache Classification Committee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia. 2018;38(1):1-211. doi:10.1177/0333102417738202
- Ertaş M, Baykan B, Orhan EK, et al. One-year prevalence and the impact of migraine and tension-type headache in Turkey: a nationwide home-based study in adults. J Headache Pain. 2012;13(2):147-157. doi:10.1007/s10194-011-0414-5 · PubMed
- GBD 2016 Headache Collaborators. Global, regional, and national burden of migraine and tension-type headache, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet Neurol. 2018;17(11):954-976. doi:10.1016/S1474-4422(18)30322-3 · PubMed
- Akarsu EO, Baykan B, Ertaş M, et al. Sex differences of migraine: results of a nationwide home-based study in Turkey. Noro Psikiyatr Ars. 2020;57(2):126-130. doi:10.29399/npa.23240 · PubMed
- Do TP, Remmers A, Schytz HW, et al. Red and orange flags for secondary headaches in clinical practice: SNNOOP10 list. Neurology. 2019;92(3):134-144. doi:10.1212/WNL.0000000000006697 · PubMed



