← Sağlık Kütüphanesi

Hareket · 6 dk okuma

HIIT egzersiz nedir? Kimler yapabilir, ne kadar yapılmalı?

Bazı antrenmanlar yirmi dakikada biter, ama kalp atışınızı çoğu zaman bir saatlik yürüyüşün ulaşmadığı bir düzeye çıkarır. Kısa sürmeleri bu antrenmanları bilhassa vakti dar olanlar için cazip kılar, fakat herkesin kalbi ve eklemleri aynı tempoya hazır olmayabilir. Hangi temponun kime uygun olduğunu kanıtların ışığında birlikte ele alalım.

HIIT ile orta şiddetli sürekli antrenmanı karşılaştıran infografik. HIIT, kalp-damar ve metabolik hastalığı olan 273 kişide tepe oksijen tüketimini 3,03 mL/kg/dk, yaklaşık yüzde 9,1 daha fazla artırmıştır.
Kalp-damar ve metabolik hastalığı olan kişilerle yapılmış 10 çalışmayı ve 273 katılımcıyı bir araya getiren analizde HIIT, kondisyonun ölçüsü olan tepe oksijen tüketimini orta şiddetli sürekli antrenmandan ortalama 3,03 mL/kg/dk (yaklaşık %9,1) daha fazla artırmıştır. Kaynak: Kalp-damar ve metabolik hastalıkta HIIT meta-analizi, British Journal of Sports Medicine, 2014.

HIIT nedir ve diğer kardiyo türlerinden farkı nedir?

HIIT, İngilizce high-intensity interval training ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede yüksek yoğunluklu interval antrenmanı olarak bilinir. Bu antrenman biçiminde kısa süreli ve çok zorlayıcı eforlar, hafif tempoyla ya da tam dinlenmeyle geçen aralarla dönüşümlü olarak yapılır ve adındaki interval sözcüğü de bu aralıklara işaret eder. HIIT koşuyla, bisikletle, kürek çekerek ya da vücut ağırlığıyla yapılan hareketlerle uygulanabilir. Tempolu yürüyüş gibi, aynı tempoyu baştan sona koruyan antrenmanlara ise orta şiddetli sürekli antrenman denir. HIIT'i orta şiddetli sürekli antrenmandan ayıran esas fark, kalbin birkaç dakikada bir yüksek bir çalışma düzeyine çıkması ve ardından yeniden dinlenmesidir.

HIIT'in pratikte nasıl uygulandığını, kalbi besleyen damarlarında daralma olan, yani koroner arter hastalığı bulunan 382 kişiyle yapılmış bir deneme açık bir biçimde örnekler. Katılımcıların kurayla iki gruba ayrıldığı bu randomize denemede HIIT grubu 1 dakika zorlu eforu ve 1 dakika dinlenmeyi 10 kez art arda yapmıştır. Karşılaştırma grubu ise 20–40 dakika boyunca orta şiddetli sürekli egzersiz yapmıştır.

HIIT kondisyona ne kadar katkı sağlar?

Kondisyonun temel ölçüsü, vücudun en zorlu efor sırasında kullanabildiği en yüksek oksijen miktarı olan tepe oksijen tüketimidir (VO2peak). HIIT'in bu ölçüye katkısını, birçok çalışmanın sonuçlarını tek bir hesapta birleştiren ve meta-analiz adı verilen bir araştırma sayıyla ortaya koymuştur. Kalp-damar ve metabolik hastalığı olan kişilerle yapılmış 10 çalışmayı ve toplam 273 katılımcıyı bir araya getiren bu meta-analizde HIIT, tepe oksijen tüketimini orta şiddetli sürekli antrenmandan ortalama 3,03 mL/kg/dk daha fazla artırmıştır. Bu fark yaklaşık %9,1'e denk gelir. Analize koroner arter hastalığı, kalp yetersizliği, yüksek tansiyon ve obezitesi olan kişilerin yanı sıra, bel çevresinde yağlanma, yüksek kan şekeri ve yüksek tansiyon gibi risklerin bir arada görüldüğü metabolik sendromu olan kişiler de dahil edilmiştir.

Kalp-damar ve metabolik hastalıkların ötesine geçen daha geniş bir tablo, 33 sistematik derlemeyi bir araya getiren bir üst derlemede görülür. Sistematik derleme, bir konudaki çalışmaları belirli kurallarla tarayıp sonuçlarını özetleyen araştırmadır, üst derleme ise bu derlemeleri bir araya getirir. Sağlıklı kişileri ve çeşitli sağlık sorunları olan kişileri kapsayan bu üst derleme, HIIT'in egzersiz yapmayan karşılaştırma gruplarına kıyasla kondisyonu, kan şekeri kontrolünü ve damar işlevini iyileştirdiğini bildirmiştir. Derlemelerin çoğunda katılımcıların programı aksatmadan sürdürme oranı ortalama %80'in üzerinde bulunmuş ve egzersize bağlı ani bir yaralanma bildirilmemiştir.

HIIT kimler için uygundur?

Yukarıda andığımız, 33 sistematik derlemeyi bir araya getiren üst derlemeye göre HIIT hem sağlıklı kişilerde hem de çeşitli sağlık sorunları olan kişilerde denenmiş ve kondisyon kazancı her iki grupta da görülmüştür. Yine de yoğun efor, kalbi ve eklemleri normal yürüyüşten çok daha fazla çalıştırır. Bu nedenle temponuzu başlangıç düzeyinize göre ayarlamanız esastır.

HIIT'in kalp hastalarındaki etkisi, hastaların uzman ekiplerin gözetiminde düzenli egzersiz yaptığı ve kalp rehabilitasyonu olarak bilinen programlarda da incelenmiştir. Yazının başında örnek olarak andığımız ve kalp rehabilitasyonu merkezlerinde 382 koroner arter hastasıyla yürütülen randomize denemede, haftada iki kez uygulanan kısa HIIT seansları 8 haftanın sonunda kondisyonu orta şiddetli sürekli egzersizden daha fazla artırmıştır. Aynı denemede HIIT ile bağlantılı olabileceği düşünülen tek bir ciddi sağlık sorunu bildirilmiştir.

Koroner arter hastalığı ya da kalp yetersizliği olan kişilerle yapılmış 23 çalışmanın verisini inceleyen bir sistematik derlemede de ciddi bir kalp-damar olayı 17.083 HIIT seansında bir kez görülmüştür. Bu 23 çalışma kalp rehabilitasyonu merkezlerinde, uzman ekiplerin gözetiminde yürütülmüştür. Kalp hastalığınız, yüksek tansiyonunuz, diyabetiniz ya da eklem ağrınız varsa veya uzun süredir hareketsiz bir hayat sürüyorsanız, bilhassa evde tek başınıza yapacağınız seanslara başlamadan önce hekiminizle istişare etmeniz yerinde olur.

HIIT haftada kaç kez ve ne kadar süreyle yapılmalı?

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2020'de yayımladığı fiziksel aktivite kılavuzu, yetişkinlere haftada 150–300 dakika orta şiddetli ya da 75–150 dakika yüksek şiddetli aerobik hareket önerir. HIIT'in zorlu bölümleri yüksek şiddetli hareket sınıfına girdiğinden, bu bölümlerin haftalık toplam süreye katkı sağladığını düşünebiliriz. Dünya Sağlık Örgütü kılavuzu bunlara ek olarak kasları güçlendiren hareketlerin, yani kuvvet antrenmanının da düzenli olarak yapılmasını önerir.

Kalp rehabilitasyonu merkezlerinde 382 koroner arter hastasıyla yürütülen randomize denemede seanslar haftada iki kez uygulanmıştır. Sağlıklı bir yetişkin için de aralarında bir dinlenme günü bırakılan iki seans iyi bir başlangıç olabilir. Örnek bir seansta önce birkaç dakika ısınılır, ardından 1 dakika zorlu efor ve 1 dakika hafif tempo birkaç kez tekrarlanır, sonunda da tempo yavaş yavaş düşürülerek soğuma yapılır. Zorlu bölümde birkaç kelimeden fazlasını söylemekte zorlanıyorsanız, hedeflenen düzeye kabaca ulaşmışsınız demektir. Tekrar sayısını ilk haftalarda az tutup yorgunluğunuza göre artırabilirsiniz.

Zorlu bir seansın ardından kendinizi çok yorgun hissediyorsanız bir sonraki seansı ertelemek ya da tempoyu düşürmek de bir seçenektir. Programı düzenli ve uzun soluklu sürdürebilmek, tek bir seansın ne kadar yoğun geçtiğinden daha değerlidir. Yoğun seansların arasına yürüyüş gibi hafif günler koyarak dengeyi koruyabilirsiniz. Hızlı ve yavaş yürüyüşün dönüşümlü olduğu Japon yürüyüş tekniğini anlatan yazımız da HIIT'e daha nazik bir başlangıç arayanlara fikir verebilir.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

HIIT sırasında göğsünüzde baskı ya da ağrı, alışılmadık bir nefes darlığı, baş dönmesi ya da bayılacakmış gibi bir his duyarsanız egzersizi hemen bırakın. Bu belirtiler birkaç dakika içinde geçmiyorsa ya da şiddetliyse lütfen beklemeden 112'yi arayın. Belirtiler geçse bile hekiminize başvurmanızı öneririz.

HIIT'e başlamadan önce kalp hastalığınız, tansiyon sorununuz ya da diyabetiniz için bir değerlendirme yaptırmak isterseniz aile hekiminiz sizi doğru polikliniğe yönlendirebilir. İlaç kullanıyorsanız egzersiz planınızı hekiminizle ya da eczacınızla da paylaşabilirsiniz.

Hareket planınızı nasıl bütünleştirirsiniz?

HIIT, haftalık hareket planınızın yalnızca bir parçasıdır. Haftalık kardiyo süresini ve yoğunluk düzeylerini birlikte planlamak için kardiyo nasıl yapılır yazımıza, kardiyo ile kuvvet antrenmanını hangi oranda birleştireceğinizi merak ediyorsanız ağırlık antrenmanı mı kardiyo mu yazımıza göz atabilirsiniz. Alışkanlıklarınızın genel resmini görmek isterseniz yaklaşık 6 dakikanızı ayırarak Yaşam Skorumuzla beslenme, hareket, uyku, stres, sosyal bağ ve vücut kompozisyonu alanlarında kendinizi değerlendirebilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Weston KS, Wisløff U, Coombes JS. High-intensity interval training in patients with lifestyle-induced cardiometabolic disease: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2014;48(16):1227-1234. doi:10.1136/bjsports-2013-092576 · DOI · PubMed
  2. Martland R, Mondelli V, Gaughran F, Stubbs B. Can high-intensity interval training improve physical and mental health outcomes? A meta-review of 33 systematic reviews across the lifespan. J Sports Sci. 2020;38(4):430-469. doi:10.1080/02640414.2019.1706829 · DOI · PubMed
  3. Wewege MA, Ahn D, Yu J, Liou K, Keech A. High-intensity interval training for patients with cardiovascular disease: is it safe? A systematic review. J Am Heart Assoc. 2018;7(21):e009305. doi:10.1161/JAHA.118.009305 · DOI · PubMed
  4. McGregor G, Powell R, Begg B, et al. High-intensity interval training in cardiac rehabilitation: a multi-centre randomized controlled trial. Eur J Prev Cardiol. 2023;30(9):745-755. doi:10.1093/eurjpc/zwad039 · DOI · PubMed
  5. Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451-1462. doi:10.1136/bjsports-2020-102955 · DOI · PubMed